Product Description

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Duo Reges: constructio interrete. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque appetitu movetur. Quae contraria sunt his, malane? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est.

Hos contra singulos dici est melius.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Hoc non est positum in nostra actione. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum.

Sedulo, inquam, faciam.: Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Restatis igitur vos;: Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo.

Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Suo genere perveniant ad extremum; An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Restatis igitur vos;

Si quae forte-possumus. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Illi enim inter se dissentiunt. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Et quidem, inquit, vehementer errat;

Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.
Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem?
Efficiens dici potest.
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Quibusnam praeteritis?: Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Explanetur igitur.: Quo modo autem philosophus loquitur?
Poterat autem inpune;: Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Hoc sic expositum dissimile est superiori. Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Ea possunt paria non esse. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim,
            si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis
            ducere.

            Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo,
            propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi
            numeros officii praeterirent.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Ac tamen hic mallet non dolere. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Scrupulum, inquam, abeunti; Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere?

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Beatus sibi videtur esse moriens. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Frater et T. Si quae forte-possumus. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Hoc non est positum in nostra actione. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Pollicetur certe. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Si quae forte-possumus. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Optime, inquam. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Ad eos igitur converte te, quaeso. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Summus dolor plures dies manere non potest? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Itaque contra est, ac dicitis; Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.
Nam de isto magna dissensio est.
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Sed potestne rerum maior esse dissensio? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Bonum patria: miserum exilium. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Primum divisit ineleganter;: Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Quonam, inquit, modo?: Quod iam a me expectare noli.
Quid Zeno?: Id est enim, de quo quaerimus.
Quonam modo?: Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Tenent mordicus.

Age, inquies, ista parva sunt.
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
At multis malis affectus.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Itaque contra est, ac dicitis; Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Beatus sibi videtur esse moriens.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Quo modo?: Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Quid adiuvas?: Videsne quam sit magna dissensio?
Sullae consulatum?: At iam decimum annum in spelunca iacet.
Nulla erit controversia.: Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Pollicetur certe.: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Nihilo magis.: Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Quis istud, quaeso, nesciebat?: Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.
Quid vero?: Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

An nisi populari fama? Omnia peccata paria dicitis. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; At iam decimum annum in spelunca iacet. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
At enim hic etiam dolore.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Disserendi artem nullam habuit.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Videsne quam sit magna dissensio? Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quis istum dolorem timet?

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Tria genera bonorum;: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Quare attende, quaeso.: Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.
In schola desinis.: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Stoici scilicet.: Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;
Sed haec omittamus;: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Quonam modo?: Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Restatis igitur vos; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Confecta res esset.: Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Non semper, inquam;: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Si quae forte-possumus.: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
At certe gravius.: Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Restatis igitur vos; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Confecta res esset. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Iam in altera philosophiae parte.

Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum.

An eiusdem modi?: Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Magna laus.: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Beatum, inquit.: Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Paria sunt igitur.: Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?
Proclivi currit oratio.: Conferam avum tuum Drusum cum C.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Est, ut dicis, inquam. Sed plane dicit quod intellegit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. An haec ab eo non dicuntur?

Quis hoc dicit?: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Quis negat?: Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Nos cum te, M.: Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Falli igitur possumus.: Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Est, ut dicis, inquam. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Quid censes in Latino fore? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. A mene tu? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Et nemo nimium beatus est; In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Stoicos roga. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Nemo igitur esse beatus potest. Quid ergo? Minime vero istorum quidem, inquit. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.

Ut aliquid scire se gaudeant? Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Nos cum te, M. Memini vero, inquam; Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Sed ad rem redeamus; Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus.

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Non est igitur summum malum dolor. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Erit enim mecum, si tecum erit. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Quis istud possit, inquit, negare? Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Urgent tamen et nihil remittunt. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Sin aliud quid voles, postea. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Hoc est non dividere, sed frangere. Nos commodius agimus. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Numquam facies. Erat enim Polemonis. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit,
            illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

            Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae,
            illi propter spem vivere.

Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra
            convicia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si
            amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus,
            tota amicitia quasi claudicare videatur.

            Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus
            etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem
            abeunt, qui venerant.

Sed haec omittamus;: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Idem adhuc;: Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.
Sed videbimus.: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Erat enim Polemonis.: An tu me de L.
Non igitur bene.: Neutrum vero, inquit ille.
Falli igitur possumus.: Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Nihil enim hoc differt.: Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Falli igitur possumus. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Cur iustitia laudatur? Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Quare attende, quaeso.
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Sed quot homines, tot sententiae;

Res enim concurrent contrariae. Tubulo putas dicere? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Non potes, nisi retexueris illa. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Cur deinde Metrodori liberos commendas? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Iam contemni non poteris. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Proclivi currit oratio. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Dici enim nihil potest verius.

Sed potestne rerum maior esse dissensio? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Cur post Tarentum ad Archytam? Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Recte, inquit, intellegis. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Sed ad bona praeterita redeamus. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Non est igitur summum malum dolor. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Primum divisit ineleganter; Quae cum dixisset, finem ille. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Cyrenaici quidem non recusant; Sed ad bona praeterita redeamus.

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in
            tenebris?

            Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior
            potest.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Et quidem, inquit, vehementer errat; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Sullae consulatum? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Poterat autem inpune; Immo videri fortasse.

Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum -nam id facilius paterer-, sed etiam rem unam ex duabus facere conamini, quod fieri nullo modo potest.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque
            extrerno bonorum.

            Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere
            licebit.

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Eadem fortitudinis ratio reperietur.
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Perge porro;: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Quis negat?: Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Non igitur bene.: Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Quae cum essent dicta, discessimus.
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Aliter autem vobis placet.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Non laboro, inquit, de nomine. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Graece donan, Latine voluptatem vocant. De hominibus dici non necesse est. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant.

Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Quo tandem modo? Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Sin aliud quid voles, postea. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quonam, inquit, modo? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Sed ad bona praeterita redeamus.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta
            omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum
            possit iure laudari.

            Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem
            veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad
            naturam revertemini.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

            Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque
            regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente
            peragravisset.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Praeclare hoc quidem. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Et quidem, inquit, vehementer errat; Esse enim, nisi eris, non potes. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Nemo igitur esse beatus potest. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Eaedem res maneant alio modo. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.
In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Tum ille: Ain tandem?: Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Reguli reiciendam;: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Ille incendat?: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Et quod est munus, quod opus sapientiae? At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Nihilo magis.

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Itaque contra est, ac dicitis; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.

Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos
            quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

            Quare attende, quaeso.

Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Multosque etiam dolores curationis causa perferant, ut, si ipse usus membrorum non modo non maior, verum etiam minor futurus sit, eorum tamen species ad naturam revertatur? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Nemo igitur esse beatus potest. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam
            appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt,
            appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

            Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates
            repellant.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Utram tandem linguam nescio? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Erat enim Polemonis. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Equidem e Cn. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Magna laus.: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Id Sextilius factum negabat.: Torquatus, is qui consul cum Cn.
Tu quidem reddes;: In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Tu quidem reddes; Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. An eiusdem modi? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Ratio quidem vestra sic cogit. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Frater et T.: Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Itaque fecimus.: Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.
Primum divisit ineleganter;: Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Tu quidem reddes;: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quonam, inquit, modo? Sed quod proximum fuit non vidit. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Tum mihi Piso: Quid ergo? Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Quo tandem modo? Comprehensum, quod cognitum non habet? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Haec dicuntur inconstantissime.

Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur.
Si quae forte-possumus.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Etiam beatissimum?: Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Immo alio genere;: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Equidem e Cn.: Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Quis enim redargueret?: Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Numquam facies.: Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Cui Tubuli nomen odio non est? Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Dat enim intervalla et relaxat. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt;

Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod
            bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum,
            quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

            Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium
            voluptatis repudiandum.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?
Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Perge porro; Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Tum mihi Piso: Quid ergo? Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Efficiens dici potest.: Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Hic ambiguo ludimur.: Gerendus est mos, modo recte sentiat.
Eam stabilem appellas.: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Restatis igitur vos;: Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Disserendi artem nullam habuit. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Ea possunt paria non esse. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quod iam a me expectare noli. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Summus dolor plures dies manere non potest? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Respondeat totidem verbis. Nos vero, inquit ille;

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Quis Aristidem non mortuum diligit? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Efficiens dici potest. Sed quot homines, tot sententiae; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti. Comprehensum, quod cognitum non habet? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere?

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Iam in altera philosophiae parte. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Tamen a proposito, inquam, aberramus. At multis se probavit. Nos cum te, M. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Oratio me istius philosophi non offendit; Facillimum id quidem est, inquam.

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Quid ergo?: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Nulla erit controversia.: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Recte, inquit, intellegis.: Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Magna laus.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Quid enim?: Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.

Efficiens dici potest.

Quorum altera prosunt, nocent altera. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Quod iam a me expectare noli. Sed ego in hoc resisto; Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.

Si longus, levis dictata sunt. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Non est igitur summum malum dolor. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri;

Prioris generis est docilitas, memoria; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quae cum essent dicta, discessimus. Sed ego in hoc resisto; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Rationis enim perfectio est virtus; Respondeat totidem verbis. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Si enim ad populum me vocas, eum.
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Quod quidem iam fit etiam in Academia. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Idemne, quod iucunde? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Beatus sibi videtur esse moriens. Erat enim Polemonis. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Summae mihi videtur inscitiae. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Nam ex his tribus laudibus, quas ante dixi, et temeritatem
            reformidat et non audet cuiquam aut dicto protervo aut facto
            nocere vereturque quicquam aut facere aut eloqui, quod parum
            virile videatur.

            Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et
            reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio
            potest tradere.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Si longus, levis. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Respondeat totidem verbis. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Dicimus aliquem hilare vivere; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.

Est enim natura sic generata vis hominis, ut ad omnem virtutem percipiendam facta videatur, ob eamque causam parvi virtutum simulacris, quarum in se habent semina, sine doctrina moventur;

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Et nemo nimium beatus est; Quid ergo? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Sed haec in pueris; Peccata paria. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Falli igitur possumus. ALIO MODO. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Habebat tamen rationem valitudinis: utebatur iis
            exercitationibus, ut ad cenam et sitiens et esuriens
            veniret, eo cibo, qui et suavissimus esset et idem
            facillimus ad concoquendum, vino et ad voluptatem et ne
            noceret.

            Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans
            gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat,
            consentaneum sit dicere.

            Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata
            per se ipsa rerum scientia;

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Etiam beatissimum? Summus dolor plures dies manere non potest? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Graccho, eius fere, aequalí?

Istic sum, inquit. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Ut id aliis narrare gestiant? Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

Idemne, quod iucunde?: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Quid ergo?: Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.
Non semper, inquam;: Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
An eiusdem modi?
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

At certe gravius.
Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit.
Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

Reguli reiciendam; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Cur, nisi quod turpis oratio est? Quis Aristidem non mortuum diligit? Proclivi currit oratio. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.

Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Ostendit pedes et pectus. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quonam, inquit, modo? Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque
            laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

            Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat,
            quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere?

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a, sed, si libet, r e i e c t a n e a. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Avaritiamne minuis?: Scrupulum, inquam, abeunti;
Restatis igitur vos;: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Is es profecto tu.: Equidem e Cn.
Quare attende, quaeso.: Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Idemne, quod iucunde?: Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Sed nimis multa.: Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Quid iudicant sensus?: Cur id non ita fit?
Non igitur bene.: Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Cyrenaici quidem non recusant;: Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Quibusnam praeteritis?: Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Certe non potest.: At iam decimum annum in spelunca iacet.
Quibusnam praeteritis?: Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Inquit, dasne adolescenti veniam?: Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes
            torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam
            causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

            Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus,
            sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Nam quid possumus facere melius?

Quid iudicant sensus?: Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Sed haec omittamus;: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Itaque fecimus.: Non laboro, inquit, de nomine.
Quid enim?: Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.

Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Idem adhuc; Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Sit enim idem caecus, debilis. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Facete M. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Que Manilium, ab iisque M.
Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Laboro autem non sine causa;
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Nos commodius agimus. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Suo genere perveniant ad extremum; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Nam de isto magna dissensio est. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

Et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut
            fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo
            philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera
            caverent?

            Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane
            commode verbis depingere solebat.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Velut ego nunc moveor. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Cur id non ita fit? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?

Quo tandem modo?: Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Optime, inquam.: Quid enim possumus hoc agere divinius?
Efficiens dici potest.: Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Tenent mordicus.: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Sin aliud quid voles, postea.
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Ostendit pedes et pectus. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Quae cum essent dicta, discessimus. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Sed fortuna fortis; Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. A mene tu? Haec dicuntur inconstantissime. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc
            nostram comprehensionem summi boni.

            Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse
            heredem Q.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas?

Hoc sic expositum dissimile est superiori.
Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Nunc vides, quid faciat. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Nos commodius agimus. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Erat enim Polemonis. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Sed ad rem redeamus;

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Praeclare hoc quidem. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Comprehensum, quod cognitum non habet? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Paria sunt igitur.
Quonam, inquit, modo?
Prave, nequiter, turpiter cenabat;

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Non est igitur voluptas bonum. Beatus sibi videtur esse moriens. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Ratio quidem vestra sic cogit.

Quare ad ea primum, si videtur;
Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Negare non possum.
A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?

Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

            Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae
            voluptas, iure praetermissa est;

Nam cum appetitus ille animi aliquid ad se trahere coeperit
            consulto, quod sibi obsit, quia-sit sibi inimicus, cum id
            sua causa faciet, et oderit se et simul diliget, quod fieri
            non potest.

            Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas?

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Sedulo, inquam, faciam. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Idem adhuc; Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Primum divisit ineleganter; Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Nunc agendum est subtilius. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Nam cum appetitus ille animi aliquid ad se trahere coeperit
            consulto, quod sibi obsit, quia-sit sibi inimicus, cum id
            sua causa faciet, et oderit se et simul diliget, quod fieri
            non potest.

            Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non
            fugiam ista popularia.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Itaque ab his ordiamur. Iam in altera philosophiae parte. At enim sequor utilitatem. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Paria sunt igitur. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Memini me adesse P.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

At enim hic etiam dolore. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Id est enim, de quo quaerimus. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. An nisi populari fama? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Prioris generis est docilitas, memoria; Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Haec dicuntur inconstantissime. Ut pulsi recurrant? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quonam, inquit, modo? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Falli igitur possumus.

Graccho, eius fere, aequalí? Hoc non est positum in nostra actione. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quis enim redargueret? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Cur haec eadem Democritus?

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Velut ego nunc moveor. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Itaque fecimus. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Pollicetur certe.: Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.
An eiusdem modi?: Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Quid de Pythagora?: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Moriatur, inquit.: Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.
Optime, inquam.: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Sed ad rem redeamus; Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Refert tamen, quo modo. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Ut pulsi recurrant? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Inquit, dasne adolescenti veniam?

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quo tandem modo? Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Nos vero, inquit ille; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Ecce aliud simile dissimile. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Suo genere perveniant ad extremum; Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? At iam decimum annum in spelunca iacet.

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Cui Tubuli nomen odio non est? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Prodest, inquit, mihi eo esse animo. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Summus dolor plures dies manere non potest? Avaritiamne minuis?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Non risu potius quam oratione eiciendum? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis
            instituta sunt aut inventa sunt?

            Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda,
            curiosorum.

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum,
            ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in
            virtutum splendore ne cernantur quidem.

            Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus
            verbum nullum est, quod non intellegatur?

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Iam enim adesse poterit.
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Iam in altera philosophiae parte. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Immo alio genere; Cur id non ita fit?

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?
Haeret in salebra.
Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Quo modo autem philosophus loquitur?
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Ea possunt paria non esse.
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Quid enim possumus hoc agere divinius? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Bestiarum vero nullum iudicium puto. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Sed tamen intellego quid velit. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Age sane, inquam. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? An tu me de L. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

Quis enim ignorat, si plures ex alto emergere velint,
            propius fore eos quidem ad respirandum, qui ad summam iam
            aquam adpropinquent, sed nihilo magis respirare posse quam
            eos, qui sint in profundo?

            Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat
            industriae?

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quis negat? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Age sane, inquam. At multis se probavit. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Odium autem et invidiam facile vitabis. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Disserendi artem nullam habuit. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat.

Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ea possunt paria non esse. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Stoicos roga.

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Nos commodius agimus. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Sed ille, ut dixi, vitiose. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Id mihi magnum videtur.

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Is es profecto tu. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Ad eos igitur converte te, quaeso. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Quis hoc dicit? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. In schola desinis. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Non semper, inquam; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? At hoc in eo M. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Non est igitur summum malum dolor.

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur;

Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Qui est in parvis malis. Ubi ut eam caperet aut quando? Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Age sane, inquam. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quae contraria sunt his, malane? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Id Sextilius factum negabat. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Ille incendat? Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia.

Quonam, inquit, modo? Suo enim quisque studio maxime ducitur. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Prioris generis est docilitas, memoria; Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Quae sequuntur igitur? Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Laboro autem non sine causa; Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Videsne quam sit magna dissensio? Et nemo nimium beatus est; Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Quid adiuvas?: Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Quid enim?: Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Paria sunt igitur.: Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.
Quis enim redargueret?: Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. In schola desinis. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Si longus, levis dictata sunt. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Urgent tamen et nihil remittunt. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Nihil enim hoc differt. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

            Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his
            omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum
            inventorumque nostrorum.

Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Memini me adesse P. Non risu potius quam oratione eiciendum? Non est igitur voluptas bonum. Si longus, levis; Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Confecta res esset. Ergo, inquit, tibi Q. Quae contraria sunt his, malane? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego
            quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a
            Zenone novi sit allatum.

            Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod
            idem valeat;

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Cur post Tarentum ad Archytam? Haeret in salebra. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Ut, inquit, in fidibus pluribus, nisi nulla earum non ita contenta nervis sit, ut concentum servare possit, omnes aeque incontentae sint, sic peccata, quia discrepant, aeque discrepant;

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?
In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Nulla erit controversia.: Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.
Qui convenit?: Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Quid enim?: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Poterat autem inpune;: Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Paria sunt igitur.: Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Numquam facies.: Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Id Sextilius factum negabat. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Cur, nisi quod turpis oratio est? Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi;

Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Primum quid tu dicis breve? Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Hoc non est positum in nostra actione. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. At hoc in eo M. Minime vero, inquit ille, consentit. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.
Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.
Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri,
            cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset,
            quod debuisset rogare.

            Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur
            rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox
            videbimus.

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Si enim ad populum me vocas, eum. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; At multis malis affectus. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Si longus, levis. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Satis est ad hoc responsum.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Confecta res esset. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Sed ad illum redeo. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quid, quod res alia tota est?

Hoc sic expositum dissimile est superiori. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Ne discipulum abducam, times. Et nemo nimium beatus est; Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Poterat autem inpune; Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Hoc non est positum in nostra actione.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Oratio me istius philosophi non offendit;
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Ita credo. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Hunc vos beatum; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Si longus, levis; Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Haec dicuntur inconstantissime. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Sed ad rem redeamus; Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Quae enim mala illi non audent appellare, aspera autem et
            incommoda et reicienda et aliena naturae esse concedunt, ea
            nos mala dicimus, sed exigua et paene minima.

            Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia
            tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; De vacuitate doloris eadem sententia erit. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Comprehensum, quod cognitum non habet? Ratio quidem vestra sic cogit. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Quod totum contra est. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Bonum liberi: misera orbitas. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Erat enim Polemonis.

Et quidem, inquit, vehementer errat; Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; An hoc usque quaque, aliter in vita? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Ut aliquid scire se gaudeant? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Nam ante Aristippus, et ille melius. At multis se probavit.

Quin ne bestiae quidem, quas delectationis causa
            concludimus, cum copiosius alantur, quam si essent liberae,
            facile patiuntur sese contineri motusque solutos et vagos a
            natura sibi tributos requirunt.

            Quid est enim aliud esse versutum?

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Audeo dicere, inquit.: Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Hunc vos beatum;: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Non igitur bene. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Qui cum cruciaretur non ferendis doloribus, propagabat tamen
            vitam aucupio, sagittarum ictu configebat tardus celeres,
            stans volantis, ut apud Accium est, pennarumque contextu
            corpori tegumenta faciebat.

            Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Hoc vero non videre, maximo argumento esse voluptatem illam,
            qua sublata neget se intellegere omnino quid sit bonum-eam
            autem ita persequitur: quae palato percipiatur, quae
            auribus;

            Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam:
            Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium
            fuisse virum.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Qui est in parvis malis. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. At enim hic etiam dolore.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Sumenda potius quam expetenda. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Non est igitur summum malum dolor. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Odium autem et invidiam facile vitabis. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Sed quae tandem ista ratio est? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea
            translatum ad philosophos nostros esset.

            Tantus est igitur innatus in nobis cognitionis amor et
            scientiae, ut nemo dubitare possit quin ad eas res hominum
            natura nullo emolumento invitata rapiatur.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Comprehensum, quod cognitum non habet?

Torquatus, is qui consul cum Cn.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Bonum valitudo: miser morbus. An hoc usque quaque, aliter in vita? Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Duo enim genera quae erant, fecit tria. At iam decimum annum in spelunca iacet. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Tu quidem reddes; Venit ad extremum; Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.

Sed nimis multa. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Hoc simile tandem est? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Sed nunc, quod agimus;

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Sed quae tandem ista ratio est? Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quod vestri non item. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore?

Ut pulsi recurrant?: Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-;
Quo tandem modo?: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Si longus, levis.: Respondeat totidem verbis.
Sullae consulatum?: Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Si id dicis, vicimus. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. At multis malis affectus. Quod quidem nobis non saepe contingit. Quare conare, quaeso. Illi enim inter se dissentiunt. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quid, de quo nulla dissensio est? Omnia peccata paria dicitis. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Ac tamen hic mallet non dolere. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.

Ad eos igitur converte te, quaeso.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Primum quid tu dicis breve? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum
            naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil
            interest.

            Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea
            translatum ad philosophos nostros esset.

Ut pulsi recurrant?: Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.
Stoicos roga.: Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.
Confecta res esset.: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Si longus, levis.: Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.
Beatum, inquit.: Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
An eiusdem modi?: Quis Aristidem non mortuum diligit?
Scrupulum, inquam, abeunti;: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt,
            deserunt usitata.

            Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut
            iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut
            probari.

            Non est igitur summum malum dolor.

Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri;

Falli igitur possumus.: Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam.
Sint ista Graecorum;: Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
ALIO MODO.: Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Ita credo.: Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?

Erat enim Polemonis.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?
Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quis hoc dicit? Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Quis enim redargueret?: Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Quid Zeno?: Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.
Primum divisit ineleganter;: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Frater et T.: Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Facete M.: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Cur iustitia laudatur?: Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Graccho, eius fere, aequalí? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Ergo in hac ratione tota de maximis fere rebus Stoici illos
            secuti sunt, ut et deos esse et quattuor ex rebus omnia
            constare dicerent.

            In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute
            finis bonorum;

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se
            acupenserem maenae non anteponere.

            Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Sit enim idem caecus, debilis.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Comprehensum, quod cognitum non habet? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.

Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Idemne, quod iucunde? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Tria genera bonorum; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Ut id aliis narrare gestiant? Quo tandem modo? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Age, inquies, ista parva sunt. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Iam in altera philosophiae parte. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quis hoc dicit? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Sumenda potius quam expetenda. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Quid iudicant sensus?: Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Quid ergo?: Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quod quidem nobis non saepe contingit. Tu quidem reddes; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Iam in altera philosophiae parte. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quid adiuvas? Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Sunt autem etiam clariora vel plane perspicua minimeque dubitanda indicia naturae, maxime scilicet in homine sed in omni animali, ut appetat animus aliquid agere semper neque ulla condicione quietem sempiternam possit pati.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Quo tandem modo? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Scrupulum, inquam, abeunti;

Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. At certe gravius. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris.

Tu quidem reddes;: Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Quid me istud rogas?: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Venit ad extremum;: Tum ille: Ain tandem?
Quonam, inquit, modo?: Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Quare attende, quaeso.: Nescio quo modo praetervolavit oratio.
Paria sunt igitur.: Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Respondeat totidem verbis.: Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.
Equidem e Cn.: Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sed ego in hoc resisto; Comprehensum, quod cognitum non habet? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quid iudicant sensus? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Quo modo igitur, inquies, verum esse poterit omnia referri ad summum bonum, si amicítiae, si propinquitates, si reliqua externa summo bono non continentur? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Hic ambiguo ludimur. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Videsne quam sit magna dissensio? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Sullae consulatum?
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Sed quae tandem ista ratio est? Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Quae quod Aristoni et Pyrrhoni omnino visa sunt pro nihilo,
            ut inter optime valere et gravissime aegrotare nihil prorsus
            dicerent interesse, recte iam pridem contra eos desitum est
            disputari.

            Laboro autem non sine causa;

Laboro autem non sine causa;

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Cur, nisi quod turpis oratio est? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Quis istud possit, inquit, negare?
Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Stoici scilicet. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quorum altera prosunt, nocent altera. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. At certe gravius. Stoici scilicet. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Si enim ad populum me vocas, eum. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Bonum liberi: misera orbitas. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.
Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Sed nunc, quod agimus; Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Memini vero, inquam; Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Quae cum essent dicta, discessimus.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Cur post Tarentum ad Archytam? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quae cum essent dicta, discessimus. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non
            dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit
            turpe.

            Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam
            proficisci, in alia summum bonum ponere?

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi,
            o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

            An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa
            curabit?

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Stoicos roga. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Que Manilium, ab iisque M. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? A mene tu? Bonum valitudo: miser morbus.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;
Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Nemo igitur esse beatus potest.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quid, quod res alia tota est? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Non risu potius quam oratione eiciendum? Sed haec nihil sane ad rem; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Rationis enim perfectio est virtus; Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Hoc est non dividere, sed frangere. Illi enim inter se dissentiunt. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Hoc est non dividere, sed frangere.

Numquam facies.: Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Num quid tale Democritus?: Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Proclivi currit oratio.: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Magna laus.: Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Qui convenit?
Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Non est igitur summum malum dolor.
Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi.

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;
Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Eam stabilem appellas. Quod cum dixissent, ille contra. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Cur, nisi quod turpis oratio est?

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Poterat autem inpune;: Quae contraria sunt his, malane?
Si longus, levis.: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Erat enim Polemonis.: Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Haeret in salebra.: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Sullae consulatum?: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Certe non potest.: Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.
Sed nimis multa.: Ubi ut eam caperet aut quando?

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

An hoc usque quaque, aliter in vita? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quid enim possumus hoc agere divinius? Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio.

Ita credo.: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Cyrenaici quidem non recusant;: Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Illi enim inter se dissentiunt. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. At enim hic etiam dolore. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Memini vero, inquam;: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Pugnant Stoici cum Peripateticis.: Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Hunc vos beatum;: Tu quidem reddes;

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.

Atque in sensibus est sua cuiusque virtus, ut ne quid impediat quo minus suo sensus quisque munere fungatur in iis rebus celeriter expediteque percipiendis, quae subiectae sunt sensibus.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Rationis enim perfectio est virtus; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Ecce aliud simile dissimile. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Sumenda potius quam expetenda. Quae cum dixisset, finem ille. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. At certe gravius. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant;

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Non est igitur voluptas bonum.
Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Perge porro;: Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.
Quis negat?: Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Recte, inquit, intellegis.: Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Quibusnam praeteritis?: Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Iam contemni non poteris.

Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.
Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Quo tandem modo?: Ea possunt paria non esse.
Explanetur igitur.: Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.
A mene tu?: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Easdemne res?: Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Ita credo.: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Sed quid sentiat, non videtis. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Quare attende, quaeso. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Iam contemni non poteris. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Ea possunt paria non esse. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Bonum liberi: misera orbitas. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Res enim concurrent contrariae.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Quod cum dixissent, ille contra. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Non risu potius quam oratione eiciendum? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. At hoc in eo M. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Res enim concurrent contrariae.

Contineo me ab exemplis.
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.
Certe non potest.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Non est igitur voluptas bonum. Immo videri fortasse. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Quod quidem nobis non saepe contingit. Hoc est non dividere, sed frangere. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Tanta vis admonitionis inest in locis; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Ut aliquid scire se gaudeant?

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni
            referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

            Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua
            satietate.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Idemne, quod iucunde? Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Sed plane dicit quod intellegit. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Idemne, quod iucunde? Hoc sic expositum dissimile est superiori. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Itaque ab his ordiamur. Sed videbimus. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Nihil sane. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Neque enim in aliqua parte, sed in perpetuitate temporis
            vita beata dici solet, nec appellatur omnino vita, nisi
            confecta atque absoluta, nec potest quisquam alias beatus
            esse, alias miser;

            Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Erat enim Polemonis.: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Restatis igitur vos;: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Sed videbimus.: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Paria sunt igitur.: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse,
            dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges
            permittunt, cum privatarum litium iudices sumus.

            At enim hic etiam dolore.

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Rationis enim perfectio est virtus; Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Que Manilium, ab iisque M. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.

Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Hic ambiguo ludimur. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Tu quidem reddes; Aliter autem vobis placet. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Sed nunc, quod agimus;: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Certe non potest.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Falli igitur possumus.: Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?
Id Sextilius factum negabat.: Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Quo modo?: Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Nihilo magis.: Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Audeo dicere, inquit.: Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?
Vide, quaeso, rectumne sit.: Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;
Quonam, inquit, modo?: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Erat enim Polemonis.: Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Laboro autem non sine causa; Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Quo igitur, inquit, modo? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Graece donan, Latine voluptatem vocant. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute esse positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud.

Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Cur, nisi quod turpis oratio est? Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Optime, inquam. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Quibus ego vehementer assentior.

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?
Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?
Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Quis Aristidem non mortuum diligit?

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Quonam, inquit, modo? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Frater et T. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Avaritiamne minuis? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.
Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Tria genera bonorum; Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Nos vero, inquit ille; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.

Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Peccata paria. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti
            probabilis ratio reddi possit.

            Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum,
            tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Immo videri fortasse. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. At hoc in eo M. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit?

Id Sextilius factum negabat.

Quid iudicant sensus? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Haec dicuntur inconstantissime. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Quae enim mala illi non audent appellare, aspera autem et
            incommoda et reicienda et aliena naturae esse concedunt, ea
            nos mala dicimus, sed exigua et paene minima.

            Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta
            sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta
            officia morientis?

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Si longus, levis; Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Omnia peccata paria dicitis.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Summae mihi videtur inscitiae.
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Hoc sic expositum dissimile est superiori. Satis est ad hoc responsum. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Recte, inquit, intellegis. Quare conare, quaeso.

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Id Sextilius factum negabat. Nunc agendum est subtilius. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quod quidem nobis non saepe contingit.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Num quid tale Democritus? Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Qui convenit?
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Non potes, nisi retexueris illa.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Quare conare, quaeso. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Oratio me istius philosophi non offendit; Simus igitur contenti his. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Graccho, eius fere, aequalí?

Sint ista Graecorum;: Verum hoc idem saepe faciamus.
Stoici scilicet.: Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Numquam facies.: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Perge porro;: Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Est, ut dicis, inquit;: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Age sane, inquam.: Poterat autem inpune;

Recte dicis;: An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
An nisi populari fama?: Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?
Certe non potest.: Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Beatum, inquit.: Falli igitur possumus.
Quid ergo?: Maximus dolor, inquit, brevis est.

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

At certe gravius.: Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?
Quare conare, quaeso.: Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Numquam facies.: Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
Nihil sane.: Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Etiam beatissimum? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Collatio igitur ista te nihil iuvat. Sed tamen intellego quid velit. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Respondeat totidem verbis.

Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Tubulo putas dicere? Quis hoc dicit? Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. An haec ab eo non dicuntur?

Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?
Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

At iam decimum annum in spelunca iacet.

Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Itaque his sapiens semper vacabit. Minime vero istorum quidem, inquit.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse,
            quam si tua sint Puteolis granaria?

            Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Minime vero istorum quidem, inquit. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Satis est ad hoc responsum.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Si longus, levis;

Quaeque sunt vetera praecepta sapientium, qui iubent tempori parere et sequi deum et se noscere et nihil nimis, haec sine physicis quam vim habeant-et habent maximamvidere nemo potest.

Tu quidem reddes;: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Vide, quaeso, rectumne sit.: Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Beatum, inquit.: Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Peccata paria.: In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.
Quis hoc dicit?: Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
At certe gravius.: Primum divisit ineleganter;

Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Dici enim nihil potest verius. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Inquit, dasne adolescenti veniam? Non igitur bene. Quis istud, quaeso, nesciebat? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Reguli reiciendam; Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Cur id non ita fit?

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Ubi ut eam caperet aut quando? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.

Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Id Sextilius factum negabat. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
            transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

            Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium
            virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Quid est igitur, inquit, quod requiras? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Ego vero isti, inquam, permitto. An tu me de L. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

At multis se probavit.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Omnia peccata paria dicitis. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Eaedem res maneant alio modo. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis?

Sed fac ista esse non inportuna;
Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Haec dicuntur inconstantissime.
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Hic ambiguo ludimur. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Cur id non ita fit? Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Sed quid sentiat, non videtis. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Quorum altera prosunt, nocent altera. Bonum valitudo: miser morbus. Paria sunt igitur.

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Quippe: habes enim a rhetoribus;

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Tubulo putas dicere? At multis malis affectus. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Non igitur bene.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quid de Pythagora? Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Iam enim adesse poterit.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Verum hoc idem saepe faciamus. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?

Ut pulsi recurrant?: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Audeo dicere, inquit.: Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Reguli reiciendam;: Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Istic sum, inquit.: Quae contraria sunt his, malane?
Recte dicis;: Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Age sane, inquam.: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Quonam, inquit, modo?: Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Explanetur igitur.: Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Tubulo putas dicere?: Cur iustitia laudatur?

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Quod cum dixissent, ille contra. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Memini vero, inquam;: Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?
Sed haec omittamus;: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Magna laus.: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Ut aliquid scire se gaudeant? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Confecta res esset. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Summus dolor plures dies manere non potest? Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est.

Primum divisit ineleganter; An haec ab eo non dicuntur? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Bonum patria: miserum exilium. Quo modo autem philosophus loquitur? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Eam stabilem appellas. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Quid enim possumus hoc agere divinius? Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Ac tamen hic mallet non dolere. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Iure igitur gravissimi philosophi initium summi boni a natura petiverunt et illum appetitum rerum ad naturam accommodatarum ingeneratum putaverunt omnibus, quia continentur ea commendatione naturae, qua se ipsi diligunt.

Sed nunc, quod agimus;
O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quod quidem nobis non saepe contingit. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Rationis enim perfectio est virtus; Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Et nemo nimium beatus est;

Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis
            artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora
            veniet paratior.

            Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris
            attendere.

Sed nimis multa.: Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Hic ambiguo ludimur.: Non laboro, inquit, de nomine.
Quid Zeno?: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Non semper, inquam;: Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Memini vero, inquam;: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Poterat autem inpune;: Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quid adiuvas? Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi
            mercedem exigit.

            Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates
            repellant.

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.
Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.
Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Et nemo nimium beatus est;
An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Esse enim, nisi eris, non potes. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Ut pulsi recurrant? Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? An eiusdem modi? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Qui est in parvis malis. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Haeret in salebra. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Sed videbimus. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ecce aliud simile dissimile. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Ut pulsi recurrant?

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Pomponius Luciusque Cicero, frater noster cognatione patruelis, amore germanus, constituimus inter nos ut ambulationem postmeridianam conficeremus in Academia, maxime quod is locus ab omni turba id temporis vacuus esset.

Si enim ad populum me vocas, eum.

            Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Non risu potius quam oratione eiciendum? Si longus, levis dictata sunt. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Sed quot homines, tot sententiae;

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia
            aut pertinacia recte disputari potest.

            Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est
            noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quid enim possumus hoc agere divinius? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Sint ista Graecorum; Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Confecta res esset. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Itaque contra est, ac dicitis; Hoc sic expositum dissimile est superiori. Et nemo nimium beatus est; Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
At iam decimum annum in spelunca iacet.
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Laboro autem non sine causa; Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quippe: habes enim a rhetoribus; At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nunc agendum est subtilius. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus.

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Eaedem res maneant alio modo. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Primum quid tu dicis breve? Si longus, levis dictata sunt. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit.

Is es profecto tu. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Et nemo nimium beatus est; Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Id Sextilius factum negabat. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Cave putes quicquam esse verius. Quae duo sunt, unum facit. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Refert tamen, quo modo.: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Sint ista Graecorum;: Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.
Moriatur, inquit.: Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Quid enim?: Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Avaritiamne minuis?: Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Memini vero, inquam;: Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Sedulo, inquam, faciam.: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Sed fortuna fortis;: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Non semper, inquam; Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Sed videbimus. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Et quidem, inquit, vehementer errat; Id enim natura desiderat. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Quo modo autem philosophus loquitur? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.

Equidem e Cn.: Non semper, inquam;
Recte dicis;: Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.
Non semper, inquam;: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Quid vero?: Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Magna laus.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Efficiens dici potest.: Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Quid iudicant sensus?: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Cur iustitia laudatur?
Quod vestri non item.
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Avaritiamne minuis? Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Nam ante Aristippus, et ille melius. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Si una virtus, unum istud, quod honestum appellas, rectum,
            laudabile, decorumerit enim notius quale sit pluribus
            notatum vocabulis idem declarantibus-, id ergo, inquam, si
            solum est bonum, quid habebis praeterea, quod sequare?

            Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit
            modum, et luxuriosus eodem modo.

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans
            gumias ex ordine nostros.

            Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter
            nos agemusque communiter.

Hic ambiguo ludimur.
Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre
            sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam
            quandam et rerum et verborum tenuitatem.

            Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium
            virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Efficiens dici potest.: Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
Tubulo putas dicere?: Idemne, quod iucunde?
Quonam, inquit, modo?: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Cave putes quicquam esse verius. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Tenent mordicus. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Falli igitur possumus. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. At hoc in eo M. Omnia peccata paria dicitis. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? In schola desinis.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Sed nimis multa. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores.

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis
            animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac
            dolores pertinere?

            Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit
            quid iis faciendum sit aut non faciendum?

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Ita nemo beato beatior.: Summus dolor plures dies manere non potest?
Quibusnam praeteritis?: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quibusnam praeteritis? Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Ostendit pedes et pectus. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Immo videri fortasse. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Haec dicuntur inconstantissime.: Nam de isto magna dissensio est.
Quid Zeno?: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Ita prorsus, inquam;: Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Equidem e Cn.: Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Utram tandem linguam nescio? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Primum quid tu dicis breve? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Non potes, nisi retexueris illa.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quid iudicant sensus? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Sed ad illum redeo. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Res enim concurrent contrariae. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Non potes, nisi retexueris illa. ALIO MODO. Inde igitur, inquit, ordiendum est. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Cur id non ita fit? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Audeo dicere, inquit.

Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Sed quid sentiat, non videtis. Hoc non est positum in nostra actione. Que Manilium, ab iisque M. Iam enim adesse poterit. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;
Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur.
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Hic ambiguo ludimur.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum,
            tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

            Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid
            est cur pulchritudinem non sequamur?

An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Iam enim adesse poterit.
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Quod quidem iam fit etiam in Academia.
An eiusdem modi?
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Si enim ad populum me vocas, eum.

            Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi
            praeclare dici videtur.

An potest cupiditas finiri? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quid nunc honeste dicit? Quis hoc dicit? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Negare non possum. Quis istud, quaeso, nesciebat?

Falli igitur possumus.: Sed quae tandem ista ratio est?
Eam stabilem appellas.: Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;
Itaque fecimus.: Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Immo videri fortasse.: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Sullae consulatum?: Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant,
            tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum
            naturam sint, reiecturumque contraria.

            Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat
            pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Eaedem res maneant alio modo. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Quorum altera prosunt, nocent altera. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Beatum, inquit.
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.
Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Videsne quam sit magna dissensio? Facillimum id quidem est, inquam. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Nihil sane.

Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum excitabantur partim profectae a contemplatione rerum occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo etiam rationis explicandae disserendique cupiditas consequebatur;

Sullae consulatum?: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Sedulo, inquam, faciam.: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
In schola desinis.: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Paria sunt igitur.: Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra convicia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus, tota amicitia quasi claudicare videatur.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
            transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

            Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut
            omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quare attende, quaeso. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Memini me adesse P. Simus igitur contenti his. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. An nisi populari fama? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Beatus sibi videtur esse moriens. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Dici enim nihil potest verius. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Que Manilium, ab iisque M.

Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis
            tantus irretitus vir teneretur;

            Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus
            ille Siculo fecit tyranno?

Gerendus est mos, modo recte sentiat. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quibus ego vehementer assentior. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Comprehensum, quod cognitum non habet? Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Idem adhuc;

Sit enim idem caecus, debilis. Reguli reiciendam; Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Nos commodius agimus. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Sed haec in pueris; Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Respondeat totidem verbis. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est.

Optime, inquam.: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Tenent mordicus.: Id est enim, de quo quaerimus.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.
Quid adiuvas?: Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.
Tu quidem reddes;: Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Simus igitur contenti his.: Hoc tu nunc in illo probas.

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Verum hoc idem saepe faciamus.
Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Si longus, levis dictata sunt. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Sin aliud quid voles, postea. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi
            dicendum sit oblitus es.

            Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna
            esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Efficiens dici potest. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Cur id non ita fit? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

            Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex
            Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Aliter autem vobis placet. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Non est igitur summum malum dolor. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Pauca mutat vel plura sane; Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. ALIO MODO. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Confecta res esset. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Sed quot homines, tot sententiae;
Sed quid sentiat, non videtis.
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Nam ut peccatum est patriam prodere, parentes violare, fana depeculari, quae sunt in effectu, sic timere, sic maerere, sic in libidine esse peccatum est etiam sine effectu.

Quid censes in Latino fore? Quid, quod res alia tota est? Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Efficiens dici potest. Quid est enim aliud esse versutum? Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Maximus dolor, inquit, brevis est. Si longus, levis. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. At multis se probavit. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Tu quidem reddes; Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. A mene tu? Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Sed plane dicit quod intellegit. Sit sane ista voluptas. Respondeat totidem verbis. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Si longus, levis dictata sunt. Ac tamen hic mallet non dolere.

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Sed ad bona praeterita redeamus. Minime vero istorum quidem, inquit. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Nam ex his tribus laudibus, quas ante dixi, et temeritatem reformidat et non audet cuiquam aut dicto protervo aut facto nocere vereturque quicquam aut facere aut eloqui, quod parum virile videatur.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; At coluit ipse amicitias. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Recte, inquit, intellegis. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

At hoc in eo M. Videsne, ut haec concinant? Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Quorum altera prosunt, nocent altera. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Quis Aristidem non mortuum diligit?
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Pugnant Stoici cum Peripateticis. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Confecta res esset. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Laboro autem non sine causa; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quid Zeno? Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Quid, quod res alia tota est? Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Age sane, inquam. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Cave putes quicquam esse verius.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Iam contemni non poteris.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Negare non possum. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. De quibus cupio scire quid sentias. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Nos cum te, M. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Itaque ab his ordiamur. Praeteritis, inquit, gaudeo. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Sed ille, ut dixi, vitiose. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Videsne, ut haec concinant? Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quae cum dixisset, finem ille. Contineo me ab exemplis. Idemne, quod iucunde?

Non semper, inquam; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Est, ut dicis, inquit;: In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.
Etiam beatissimum?: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Moriatur, inquit.: Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
In schola desinis.: Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Si quae forte-possumus.: Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Moriatur, inquit.: Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Si longus, levis;: Nemo igitur esse beatus potest.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Restinguet citius, si ardentem acceperit. Memini vero, inquam; Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? At enim hic etiam dolore. Respondeat totidem verbis. Id Sextilius factum negabat. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Scrupulum, inquam, abeunti; Cyrenaici quidem non recusant; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Itaque contra est, ac dicitis; Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Verum hoc idem saepe faciamus.

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quod totum contra est. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quae sequuntur igitur? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Verum hoc idem saepe faciamus. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Quis istud, quaeso, nesciebat? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum
            appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium
            noluisse;

            Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et
            reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio
            potest tradere.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Si longus, levis;: Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.
At certe gravius.: Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Quare conare, quaeso.: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Respondeat totidem verbis.: Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Idemne, quod iucunde? Efficiens dici potest. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Falli igitur possumus. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Haeret in salebra.

Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Quis est tam dissimile homini.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Stoici scilicet.: Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Sed haec omittamus;: Eam stabilem appellas.

Quid enim? Tubulo putas dicere? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius.

Prioris generis est docilitas, memoria; Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quid, quod res alia tota est? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Ut aliquid scire se gaudeant?
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Memini vero, inquam; In schola desinis. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Odium autem et invidiam facile vitabis. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Minime vero istorum quidem, inquit. Comprehensum, quod cognitum non habet? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Quae cum dixisset, finem ille. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Hic cum uterque me intueretur seseque ad audiendum significarent paratos, Primum, inquam, deprecor, ne me tamquam philosophum putetis scholam vobis aliquam explicaturum, quod ne in ipsis quidem philosophis magnopere umquam probavi.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Id Sextilius factum negabat.: Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Quid de Pythagora?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Idemne, quod iucunde?: Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Nihilo magis.: Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Ita credo.: Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Eam stabilem appellas.: Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi.

Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore?

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Si enim ad populum me vocas, eum.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Cur id non ita fit? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Haeret in salebra. Res enim concurrent contrariae. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Quid censes in Latino fore? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Facillimum id quidem est, inquam.
Quid enim possumus hoc agere divinius?

Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Reguli reiciendam; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Ratio quidem vestra sic cogit. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
Si quae forte-possumus.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Sed plane dicit quod intellegit. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. At enim hic etiam dolore. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Falli igitur possumus. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?
An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.
Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Collatio igitur ista te nihil iuvat. De hominibus dici non necesse est. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Quid vero?: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Stoici scilicet.: Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Satis est ad hoc responsum. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Sint ista Graecorum; Itaque contra est, ac dicitis; At iam decimum annum in spelunca iacet. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Stoici scilicet.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? De vacuitate doloris eadem sententia erit. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Sin aliud quid voles, postea. Paria sunt igitur. Nos vero, inquit ille; Minime vero istorum quidem, inquit. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Eam stabilem appellas. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Ego vero isti, inquam, permitto.

Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis;

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quod totum contra est. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Idemne, quod iucunde? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. An hoc usque quaque, aliter in vita? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Nunc agendum est subtilius. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

An eiusdem modi?: Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem.
Numquam facies.: Sed haec in pueris;

Quonam modo?: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Tria genera bonorum;: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Etiam beatissimum?: Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni?

Ea possunt paria non esse.

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Sullae consulatum?

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Quid de Pythagora?: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Istic sum, inquit.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Negare non possum.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Ecce aliud simile dissimile. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Tu quidem reddes; Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Quid Zeno? Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Ut aliquid scire se gaudeant? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Quae sequuntur igitur? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? At coluit ipse amicitias. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Equidem, sed audistine modo de Carneade? Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Ego vero isti, inquam, permitto. Sed plane dicit quod intellegit. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Tenent mordicus.: Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Sint ista Graecorum;: Non semper, inquam;
Haec dicuntur fortasse ieiunius;: An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Haec dicuntur fortasse ieiunius;: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Ut id aliis narrare gestiant? Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Cur post Tarentum ad Archytam? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quae cum essent dicta, discessimus. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Sed plane dicit quod intellegit. Hoc est non dividere, sed frangere. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Quid ergo? Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Ita prorsus, inquam;: Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Quid enim?: Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.
Itaque fecimus.: Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Si enim ad populum me vocas, eum. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
At hoc in eo M.

Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Tubulo putas dicere? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quid iudicant sensus? Rationis enim perfectio est virtus; Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Respondeat totidem verbis.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Non potes, nisi retexueris illa.

Iam in altera philosophiae parte.

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quae cum dixisset, finem ille. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Si enim ad populum me vocas, eum. Dat enim intervalla et relaxat. Cave putes quicquam esse verius. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Confecta res esset.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. An tu me de L. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Sed nimis multa. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Sint ista Graecorum;

Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Inde igitur, inquit, ordiendum est. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Istic sum, inquit. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Quae duo sunt, unum facit. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Cur iustitia laudatur?: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Easdemne res?: Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Age sane, inquam.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Quid Zeno?: Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
Numquam facies.: Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Bonum valitudo: miser morbus.: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Stoicos roga.: Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Equidem e Cn.: Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Cui Tubuli nomen odio non est? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat
            et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid
            de voluptatibus suis cogitabat?

            Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid
            est cur pulchritudinem non sequamur?

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Quis istud, quaeso, nesciebat? Bonum liberi: misera orbitas. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Memini me adesse P. Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Pauca mutat vel plura sane;
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
Quonam modo?
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Ita credo.
Minime vero, inquit ille, consentit.
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Sint modo partes vitae beatae. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Etiam beatissimum? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quae contraria sunt his, malane? Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Urgent tamen et nihil remittunt. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Id mihi magnum videtur. Illud non continuo, ut aeque incontentae. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Si longus, levis dictata sunt. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Cur iustitia laudatur? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Sed fortuna fortis;: Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.
Quis hoc dicit?: Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Nihil sane.: Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Confecta res esset. Satis est ad hoc responsum. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Quid ergo?: Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Sed videbimus.: Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Quis enim redargueret?: Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Ita credo. Ut aliquid scire se gaudeant? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Stoici scilicet.

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Ea possunt paria non esse. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Scrupulum, inquam, abeunti; Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.

Idem adhuc;: An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
Hunc vos beatum;: Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Hic ambiguo ludimur.: Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Eam stabilem appellas.: Quo modo autem philosophus loquitur?

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Quid adiuvas? Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Tubulo putas dicere? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Easdemne res? Esse enim, nisi eris, non potes. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum
            perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque
            facta ipsius oblivione obruentur.

            Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic
            tandem requiris?

Scrupulum, inquam, abeunti; Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Laboro autem non sine causa; Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Sint modo partes vitae beatae. Confecta res esset. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

Quonam modo?: In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
Paria sunt igitur.: Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Scaevolam M.: Contineo me ab exemplis.
Quid enim?: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Cur post Tarentum ad Archytam? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Sint ista Graecorum;
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.

Inquit, dasne adolescenti veniam?
Nam quid possumus facere melius?
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Sit enim idem caecus, debilis. Beatus sibi videtur esse moriens. Id Sextilius factum negabat.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Si id dicis, vicimus. Quid de Pythagora? De quibus cupio scire quid sentias.

Quis Aristidem non mortuum diligit?
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Et quidem, inquit, vehementer errat; Si longus, levis; Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Hoc est non dividere, sed frangere. Videsne quam sit magna dissensio? Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Quare attende, quaeso. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum
            excitabantur partim profectae a contemplatione rerum
            occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo
            etiam rationis explicandae disserendique cupiditas
            consequebatur;

            Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac
            praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et
            conveniens decretis eius reperietis.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Equidem e Cn. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Sed quot homines, tot sententiae; Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quae sequuntur igitur? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio
            consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum,
            quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta
            virtute;

            Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum
            permansurum, quod fragile et caducum sit?

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Si quae forte-possumus. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Ita fit ut, quanta differentia est in principiis
            naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque
            dissimilitudo.

            In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et
            divinum putaverunt.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu,
            non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint
            suavissima.

            Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici
            potest, cum voluptate legimus?

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Cur iustitia laudatur? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Equidem e Cn.: Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Optime, inquam.: Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Poterat autem inpune; Dat enim intervalla et relaxat. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Murenam te accusante defenderem. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Avaritiamne minuis?

Nam quid possumus facere melius? Summus dolor plures dies manere non potest? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Quis negat?: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Quare attende, quaeso.: Sed ego in hoc resisto;
Age sane, inquam.: Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Quid me istud rogas? Nihil enim hoc differt. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Quis est tam dissimile homini. Facete M.

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Cur iustitia laudatur? Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Hunc vos beatum; Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? At eum nihili facit; Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Quare attende, quaeso. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Bonum valitudo: miser morbus. Nunc vides, quid faciat. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Haec dicuntur inconstantissime. Ut pulsi recurrant? Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Tum ille: Ain tandem? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.
Quippe: habes enim a rhetoribus;
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Itaque contra est, ac dicitis; Quid adiuvas? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Dat enim intervalla et relaxat. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Sin aliud quid voles, postea. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere
            velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

            Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc
            philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent
            sententiae.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Ratio quidem vestra sic cogit. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quae ista amicitia est? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Dat enim intervalla et relaxat. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Si quae forte-possumus. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Quod equidem non reprehendo;
Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Quorum altera prosunt, nocent altera.
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Quid sequatur, quid repugnet, vident. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Id enim natura desiderat.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Perge porro; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Memini vero, inquam; Quod iam a me expectare noli. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Sed hoc sane concedamus.

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Quid enim possumus hoc agere divinius? Urgent tamen et nihil remittunt. Quid, de quo nulla dissensio est? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Ac tamen hic mallet non dolere. Cave putes quicquam esse verius. Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Non est igitur voluptas bonum. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.

Itaque ab his ordiamur. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sed nunc, quod agimus;

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Ostendit pedes et pectus. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Hoc simile tandem est? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Cur iustitia laudatur?

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Sit enim idem caecus, debilis.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Quis istum dolorem timet? Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Tu quidem reddes; Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Cur haec eadem Democritus?

Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Est, ut dicis, inquam. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Non igitur bene.: Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Peccata paria.: Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
Sedulo, inquam, faciam.: Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.
Hunc vos beatum;: Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
Quis hoc dicit?: Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.
Easdemne res?: Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Sed residamus, inquit, si placet.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Id enim natura desiderat. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Minime vero istorum quidem, inquit. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Eadem fortitudinis ratio reperietur. An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Quin ne bestiae quidem, quas delectationis causa
            concludimus, cum copiosius alantur, quam si essent liberae,
            facile patiuntur sese contineri motusque solutos et vagos a
            natura sibi tributos requirunt.

            Respondeat totidem verbis.

Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Easdemne res?: Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Confecta res esset.: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Poterat autem inpune;: Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Memini vero, inquam;: Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Ratio quidem vestra sic cogit. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Tria genera bonorum;

Non potes, nisi retexueris illa.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Odium autem et invidiam facile vitabis.

Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Que Manilium, ab iisque M.
Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?
Summus dolor plures dies manere non potest?
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Quid ergo? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Eam stabilem appellas.: Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Stoici scilicet.: Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Si longus, levis;: Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.
Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Non potes, nisi retexueris illa.

Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam,
            auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla,
            sed ita parva sint, ut nulla esse videantur.

            Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt
            a finibus et a summa bonorum;

Ille incendat?: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Explanetur igitur.: Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quae contraria sunt his, malane? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quod iam a me expectare noli. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Et quidem, inquit, vehementer errat; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas.

Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Non laboro, inquit, de nomine. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Sedulo, inquam, faciam. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. An tu me de L. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Tenent mordicus. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Dat enim intervalla et relaxat. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Sed fortuna fortis;

Quoniam enim natura suis omnibus expleri partibus vult, hunc statum corporis per se ipsum expetit, qui est maxime e natura, quae tota perturbatur, si aut aegrum corpus est aut dolet aut, caret viribus.

Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Et quidem, inquit, vehementer errat; Istic sum, inquit. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Poterat autem inpune; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;

Qui et definierunt plurima et definiendi artes reliquerunt, quodque est definitioni adiunctum, ut res in partes dividatur, id et fit ab illis et quem ad modum fieri oporteat traditur;

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Idem adhuc;
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Quare conare, quaeso. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quare conare, quaeso. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Sed residamus, inquit, si placet. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat.

Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas
            appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam,
            fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.

            Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis
            insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?
Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Nam de isto magna dissensio est. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Moriatur, inquit. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Facete M.: Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.
Ita credo.: Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Tria genera bonorum;: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Numquam facies.: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Esse enim, nisi eris, non potes. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Mihi quidem eae verae videntur opiniones, quae honestae,
            quae laudabiles, quae gloriosae, quae in senatu, quae apud
            populum, quae in omni coetu concilioque profitendae sint, ne
            id non pudeat sentire, quod pudeat dicere.

            Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam
            domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit,
            intus veritas occultetur?

Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud
            concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem
            genere non sit?

            Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria,
            aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem
            depravata mala disciplina, sed natura sua.

Sed tamen intellego quid velit. Cur haec eadem Democritus? Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Non laboro, inquit, de nomine. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quis istud, quaeso, nesciebat?

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Si longus, levis dictata sunt. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quae cum dixisset, finem ille. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Cur iustitia laudatur? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Eaedem res maneant alio modo.
Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Summae mihi videtur inscitiae. Quae cum essent dicta, discessimus. Nam de isto magna dissensio est. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Quonam modo? Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Quid, quod res alia tota est? Itaque contra est, ac dicitis; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Cave putes quicquam esse verius. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.

At iam decimum annum in spelunca iacet. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Dici enim nihil potest verius.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.
Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur?
Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;
Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quo igitur, inquit, modo? Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Scrupulum, inquam, abeunti;

Aliter autem vobis placet.: A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.
Quid Zeno?: Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Restatis igitur vos;: Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Optime, inquam.: Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur.

At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Haec dicuntur fortasse ieiunius; Summae mihi videtur inscitiae.

Refert tamen, quo modo. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. At iam decimum annum in spelunca iacet. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Beatus sibi videtur esse moriens. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Illud vero minime consectarium, sed in primis hebes, illorum scilicet, non tuum, gloriatione dignam esse beatam vitam, quod non possit sine honestate contingere, ut iure quisquam glorietur.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.
Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Ego vero isti, inquam, permitto. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Non igitur bene. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Tria genera bonorum; Graece donan, Latine voluptatem vocant. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Itaque contra est, ac dicitis; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? At eum nihili facit; Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?
Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quid, de quo nulla dissensio est? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Easdemne res?: Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Peccata paria.: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.
Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Ego vero isti, inquam, permitto.

Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Nam quid possumus facere melius? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Erat enim res aperta. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Que Manilium, ab iisque M. Quid, de quo nulla dissensio est? Dat enim intervalla et relaxat. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Equidem e Cn. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Hic ambiguo ludimur. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Stoicos roga. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit, quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in non dolendo.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Nos commodius agimus. Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Et nemo nimium beatus est; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Et quidem, inquit, vehementer errat; Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Illi igitur antiqui non tam acute optabiliorem illam vitam putant, praestantiorem, beatiorem, Stoici autem tantum modo praeponendam in seligendo, non quo beatior ea vita sit, sed quod ad naturam accommodatior.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Bonum valitudo: miser morbus. Is es profecto tu. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Torquatus, is qui consul cum Cn. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Itaque fecimus. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quis Aristidem non mortuum diligit? Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Laboro autem non sine causa; Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Ut pulsi recurrant? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Sed residamus, inquit, si placet. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Graccho, eius fere, aequalí? Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Cur haec eadem Democritus? Aliter autem vobis placet. Avaritiamne minuis? Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Itaque his sapiens semper vacabit. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse
            et tuas cogitationes et studia perspexeris;

            Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas
            cupiditates habere.

Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Nulla erit controversia.: Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Nos commodius agimus.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Recte dicis;: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Si quae forte-possumus.: Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Haeret in salebra.: Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Sit sane ista voluptas.: Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?

Non semper, inquam;

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Illi enim inter se dissentiunt. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.

Hic ambiguo ludimur.
Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

Quanti quidque sit aliter docti et indocti, sed cum
            constiterit inter doctos quanti res quaeque sit-si homines
            essent, usitate loquerentur -, dum res maneant, verba
            fingant arbitratu suo.

            Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua
            decreta defendere.

Istic sum, inquit.: Sed quot homines, tot sententiae;
Pollicetur certe.: Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Erat enim Polemonis.: Verum hoc idem saepe faciamus.
Quid ergo?: Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Immo alio genere; Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Sed ad rem redeamus; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quid adiuvas? Quare attende, quaeso. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Dicimus aliquem hilare vivere; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

Recte dicis;: Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Tenent mordicus.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Sed residamus, inquit, si placet. Sed ego in hoc resisto; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Cur post Tarentum ad Archytam?

Idemne, quod iucunde?: Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Certe non potest.: Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Praeclare hoc quidem.: Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.
Quis hoc dicit?: Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Optime, inquam.: Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

Neutrum vero, inquit ille. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Quid est igitur, inquit, quod requiras? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Sed fortuna fortis; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Urgent tamen et nihil remittunt. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Sed residamus, inquit, si placet.

Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et
            sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur
            et eos agnoscunt, a quibus educantur.

            Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt,
            sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore
            atque impetu concitati?

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Immo alio genere; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Avaritiamne minuis?: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Dat enim intervalla et relaxat.
Quis hoc dicit?: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Pollicetur certe.: Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Quid ergo? Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quae ista amicitia est? Refert tamen, quo modo.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute;

At enim hic etiam dolore. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

Quin etiam ipsi voluptarii deverticula quaerunt et virtutes
            habent in ore totos dies voluptatemque primo dumtaxat expeti
            dicunt, deinde consuetudine quasi alteram quandam naturam
            effici, qua inpulsi multa faciant nullam quaerentes
            voluptatem.

            In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam
            sempiternam?

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; An hoc usque quaque, aliter in vita? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex iis nihil redundet? Sed hoc sane concedamus.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Sed residamus, inquit, si placet.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Sed hoc interest, quod voluptas dicitur etiam in
            animo-vitiosa res, ut Stoici putant, qui eam sic definiunt:
            sublationem animi sine ratione opinantis se magno bono
            frui-, non dicitur laetitia nec gaudium in corpore.

            An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines
            inter se decertare soliti sunt?

Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis;

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Quae duo sunt, unum facit. An hoc usque quaque, aliter in vita? Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? An eiusdem modi? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos
            quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

            Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore
            opprimenda est.

Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?
Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Illi enim inter se dissentiunt.

Nam ante Aristippus, et ille melius.

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Cur post Tarentum ad Archytam? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Et nemo nimium beatus est; Ut pulsi recurrant? Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quae est igitur causa istarum angustiarum? An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Praeclare hoc quidem. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Laboro autem non sine causa;

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Id mihi magnum videtur. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Sint modo partes vitae beatae. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Nemo igitur esse beatus potest. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Dici enim nihil potest verius. Frater et T. Rationis enim perfectio est virtus;

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui
            interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete
            audiendi sunt.

            Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior,
            philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.

Erat enim Polemonis. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Cui Tubuli nomen odio non est?
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Sed quae tandem ista ratio est?
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Sed ille, ut dixi, vitiose.

An hoc usque quaque, aliter in vita?

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quod equidem non reprehendo; Beatus sibi videtur esse moriens. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Numquam facies. Dat enim intervalla et relaxat. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Sed plane dicit quod intellegit.

Ita nemo beato beatior. Falli igitur possumus. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Que Manilium, ab iisque M.

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Suo enim quisque studio maxime ducitur.
An haec ab eo non dicuntur?

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Sed quid sentiat, non videtis. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Sint ista Graecorum; Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Scrupulum, inquam, abeunti; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Equidem e Cn. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Recte, inquit, intellegis. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Scrupulum, inquam, abeunti;

Nescio quo modo praetervolavit oratio. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Et quod est munus, quod opus sapientiae? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent. Cui Tubuli nomen odio non est? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. An eiusdem modi? Quis hoc dicit?

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam,
            auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla,
            sed ita parva sint, ut nulla esse videantur.

            Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

An eiusdem modi?

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.

Sed haec nihil sane ad rem; Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Conferam avum tuum Drusum cum C. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Cur iustitia laudatur?

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Idem adhuc;: Conferam avum tuum Drusum cum C.
Non igitur bene.: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Scaevolam M.: Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Facete M.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Itaque his sapiens semper vacabit.
Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Cur, nisi quod turpis oratio est? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Immo videri fortasse. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Omnis enim est natura diligens sui. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ut pulsi recurrant? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Equidem, sed audistine modo de Carneade? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Itaque his sapiens semper vacabit.

Itaque contra est, ac dicitis; Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Non laboro, inquit, de nomine.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Non laboro, inquit, de nomine. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. An hoc usque quaque, aliter in vita? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quis enim redargueret? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini,
            sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

            Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere
            destiterit, non erit;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Ille incendat? Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Sed quot homines, tot sententiae; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Torquatus, is qui consul cum Cn. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quid enim?

Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes;

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?

De illis, cum volemus.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Id Sextilius factum negabat. Sed quid sentiat, non videtis. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Sedulo, inquam, faciam. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Si longus, levis. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Comprehensum, quod cognitum non habet? Is es profecto tu.

Sullae consulatum?: An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Sed nimis multa.: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Itaque fecimus.: Nam ante Aristippus, et ille melius.
Etiam beatissimum?: Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Restatis igitur vos;: Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Oratio me istius philosophi non offendit; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Qui est in parvis malis. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra.

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Tu quidem reddes; Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Ut pulsi recurrant? Suo genere perveniant ad extremum; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Etiam beatissimum? Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Quare ad ea primum, si videtur;

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Ut aliquid scire se gaudeant? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis.

Tum mihi Piso: Quid ergo?

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Velut ego nunc moveor. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes,
            quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et
            puerum diligis.

            Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in
            discordia dominorum domus;

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Paria sunt igitur. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Nemo igitur esse beatus potest. Nihil ad rem! Ne sit sane; Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Sedulo, inquam, faciam.: Quo modo autem philosophus loquitur?
Moriatur, inquit.: Minime vero istorum quidem, inquit.
Quonam modo?: Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quis est tam dissimile homini. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Nos cum te, M.

Sed haec nihil sane ad rem; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quod equidem non reprehendo; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Ergo nata est sententia veterum Academicorum et Peripateticorum, ut finem bonorum dicerent secundum naturam vivere, id est virtute adhibita frui primis a natura datis. Numquam facies.

Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae
            discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad
            discendum cognoscendumque moveamur.

            Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut
            quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

ALIO MODO. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quid iudicant sensus?

Venit ad extremum;

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Ut aliquid scire se gaudeant? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Velut ego nunc moveor. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Age, inquies, ista parva sunt. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Quare attende, quaeso. Quare attende, quaeso. An potest cupiditas finiri? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Recte, inquit, intellegis. In schola desinis.

Comprehensum, quod cognitum non habet?

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Haeret in salebra.
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.

Ratio quidem vestra sic cogit. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Ex ea quae sint apta, ea bonesta, ea pulchra, ea laudabilia, illa autem superiora naturale nominantur, quae coniuncta cum honestis vitam beatam perficiunt et absolvunt. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Quod quidem pluris est haud paulo magisque ipsum propter se expetendum quam aut sensus aut corporis ea, quae diximus, quibus tantum praestat mentis excellens perfectio, ut vix cogitari possit quid intersit.

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Sed fortuna fortis; Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Venit ad extremum;

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Non semper, inquam; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Dat enim intervalla et relaxat.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.
Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Primum divisit ineleganter; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Si id dicis, vicimus. Age sane, inquam. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Simus igitur contenti his. Cui Tubuli nomen odio non est? Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Oratio me istius philosophi non offendit; De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Sed videbimus. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Audeo dicere, inquit. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Sit sane ista voluptas.: Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Optime, inquam.: Si enim ad populum me vocas, eum.
Moriatur, inquit.: Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Tria genera bonorum;: Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Sed videbimus.: Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
Quid enim?: Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Quae contraria sunt his, malane?

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Negare non possum. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Idemne, quod iucunde? Quod totum contra est. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. In schola desinis. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Audeo dicere, inquit.
Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Sed ego in hoc resisto;
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Proclivi currit oratio. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Tenent mordicus. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Istic sum, inquit.: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Inquit, dasne adolescenti veniam?: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Sed residamus, inquit, si placet. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Immo videri fortasse. Sed ille, ut dixi, vitiose. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Nihil ad rem! Ne sit sane; Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Sed residamus, inquit, si placet. Quae contraria sunt his, malane? His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Optime, inquam.

Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Facete M. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Erat enim Polemonis. Quis negat? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. Venit ad extremum; Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.

Quod cum dixissent, ille contra.

Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Que Manilium, ab iisque M. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? At, si voluptas esset bonum, desideraret. Sed tamen intellego quid velit.

Praeclare hoc quidem.: Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Hic ambiguo ludimur.: Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Nam de isto magna dissensio est. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

At multis se probavit. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Ita credo. At enim hic etiam dolore. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quid de Pythagora? Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

At enim hic etiam dolore.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? At multis se probavit.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Deinde dolorem quem maximum? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Id enim natura desiderat. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Hos contra singulos dici est melius. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda.

Erat enim Polemonis.

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Age, inquies, ista parva sunt. Quonam modo? Quo tandem modo? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Prioris generis est docilitas, memoria; Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Videsne, ut haec concinant? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Quod quidem nobis non saepe contingit.

            Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae
            conveniunt, in Aristonem incidunt;

Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quae contraria sunt his, malane? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Polycratem Samium felicem appellabant. Non laboro, inquit, de nomine. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. In schola desinis. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Tubulo putas dicere? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.
Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi
            non aderit;

            Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut
            retinere virtutem.

Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Quae duo sunt, unum facit. Venit ad extremum;

Scrupulum, inquam, abeunti;: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Quibusnam praeteritis?: Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Audeo dicere, inquit.: Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Venit ad extremum;: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Primum divisit ineleganter;: Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Sed ego in hoc resisto; Memini me adesse P.

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur;

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Si longus, levis.: Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Haeret in salebra.: Num quid tale Democritus?
Quibusnam praeteritis?: Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Prioris generis est docilitas, memoria;

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Eademne, quae restincta siti? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a
            philosophis dicitur.

            Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens
            iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas,
            liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis
            eiusdem.

Quibus ego vehementer assentior. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Quid de Pythagora? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quis est tam dissimile homini. Sed haec omittamus; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Hic dolor populi Romani duce et auctore Bruto causa civitati libertatis fuit, ob eiusque mulieris memoriam primo anno et vir et pater eius consul est factus. Nulla erit controversia. Suo genere perveniant ad extremum; Qui est in parvis malis. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Sed ad rem redeamus; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic
            partes quoque sui caras suo genere laudabiles.

            Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim
            de virtutis dignitate contentio.

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Audeo dicere, inquit. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quis est tam dissimile homini. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore
            alius senescit;

            Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Si longus, levis. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quod quidem iam fit etiam in Academia. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Praeteritis, inquit, gaudeo. Sit enim idem caecus, debilis. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Hoc est non dividere, sed frangere. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Erit enim mecum, si tecum erit. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se
            acupenserem maenae non anteponere.

            Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis,
            ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Non igitur bene. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Que Manilium, ab iisque M. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Immo alio genere; Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; At coluit ipse amicitias. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Non enim, quod facit in frugibus, ut, cum ad spicam
            perduxerit ab herba, relinquat et pro nihilo habeat herbam,
            idem facit in homine, cum eum ad rationis habitum perduxit.

            Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri
            voluptas, qua non abundaret.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Erat enim Polemonis. Ego vero isti, inquam, permitto. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Oratio me istius philosophi non offendit; Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Immo videri fortasse. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Idemne, quod iucunde?: At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Quid iudicant sensus?: Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Peccata paria.: Ne discipulum abducam, times.
Paria sunt igitur.: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant,
            quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

            Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu,
            inquit, huc?

Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Comprehensum, quod cognitum non habet? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Quid Zeno? Inde igitur, inquit, ordiendum est. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Age, inquies, ista parva sunt. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quod quidem nobis non saepe contingit. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Aliter autem vobis placet.

Pomponius Luciusque Cicero, frater noster cognatione patruelis, amore germanus, constituimus inter nos ut ambulationem postmeridianam conficeremus in Academia, maxime quod is locus ab omni turba id temporis vacuus esset.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Sed haec omittamus; Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda.

Quonam modo?: Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Tenent mordicus.: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Quare ad ea primum, si videtur; Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Nunc agendum est subtilius.
At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.
Sit sane ista voluptas.

Sedulo, inquam, faciam.: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Equidem e Cn.: Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Numquam facies.: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Numquam facies.: Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
Idemne, quod iucunde?: Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Quid iudicant sensus?: Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Beatus sibi videtur esse moriens. Idem adhuc; Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Non semper, inquam; Memini vero, inquam; Utram tandem linguam nescio? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Quonam, inquit, modo? Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quid de Pythagora? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quod cum dixissent, ille contra.

Recte dicis;: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Quare conare, quaeso.: Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;
Numquam facies.: Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.
Beatum, inquit.: Certe non potest.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Falli igitur possumus.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Videsne quam sit magna dissensio?

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Nunc vero, quoniam haec nos etiam tractare coepimus,
            suppeditabit nobis Atticus noster e thesauris suis quos et
            quantos viros! nonne melius est de his aliquid quam tantis
            voluminibus de Themista loqui?

            Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae
            voluptas, iure praetermissa est;

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et
            peccata non habentur communia.

            Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata
            mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Facillimum id quidem est, inquam.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Prioris generis est docilitas, memoria; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Sedulo, inquam, faciam. Ut id aliis narrare gestiant? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quid est igitur, inquit, quod requiras? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Quae sequuntur igitur? Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Scrupulum, inquam, abeunti; Eademne, quae restincta siti? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.

An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid
            quidque sit aperitur, definitio est.

            Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso
            exorsus est.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Hoc non est positum in nostra actione.
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa,
            non esse in voluptate dolor sit maximus?

            Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Frater et T. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Stoici scilicet. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Deinde dolorem quem maximum? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quid iudicant sensus? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint?

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

Quibusnam praeteritis?: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Non igitur bene.: Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Quid adiuvas?: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Quare conare, quaeso.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Idem adhuc;: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.
Refert tamen, quo modo.
Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;
Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.
Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Cave putes quicquam esse verius. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Dici enim nihil potest verius. Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Respondeat totidem verbis.: Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Numquam facies.: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Certe non potest.: Haec dicuntur inconstantissime.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Non est igitur voluptas bonum. Que Manilium, ab iisque M. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Minime vero, inquit ille, consentit. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores.
Ea possunt paria non esse.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur;

Quare conare, quaeso.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Nihil enim hoc differt. Id est enim, de quo quaerimus. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; A mene tu? An hoc usque quaque, aliter in vita? Memini vero, inquam; Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Quod quidem nobis non saepe contingit. Stoici scilicet. Graccho, eius fere, aequalí? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Hoc est non dividere, sed frangere. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Memini vero, inquam; Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Eam stabilem appellas. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Quae duo sunt, unum facit. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Praeteritis, inquit, gaudeo. Itaque ab his ordiamur. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quonam modo? Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Summus dolor plures dies manere non potest? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quonam, inquit, modo? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Audeo dicere, inquit. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quid iudicant sensus? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Tum mihi Piso: Quid ergo? Quare conare, quaeso. Quis istud possit, inquit, negare? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Perge porro;: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Quis enim redargueret?: Istic sum, inquit.
Numquam facies.: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Etiam beatissimum?: Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Esse enim, nisi eris, non potes. Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quae contraria sunt his, malane? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Bonum patria: miserum exilium. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico,
            praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte
            natura per se esse expetenda.

            Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere
            destiterit, non erit;

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Age sane, inquam. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Cyrenaici quidem non recusant;

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Murenam te accusante defenderem. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem
            illam Aristippi in prima commendatione poneret.

            Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet
            ipsum sibi.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nihil sane. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Eam stabilem appellas. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Sed plane dicit quod intellegit.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Minime vero, inquit ille, consentit. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Dici enim nihil potest verius. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Si longus, levis dictata sunt. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Nos vero, inquit ille; Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Haec dicuntur inconstantissime. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Quod cum dixissent, ille contra. An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Conferam avum tuum Drusum cum C. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? At multis se probavit. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. At hoc in eo M. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Conferam avum tuum Drusum cum C. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Si longus, levis dictata sunt. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Recte, inquit, intellegis. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Idem adhuc; An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. At certe gravius. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?

Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit.

Ea possunt paria non esse. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Facillimum id quidem est, inquam. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quis hoc dicit? Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Restatis igitur vos; Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Sed quod proximum fuit non vidit. Non laboro, inquit, de nomine. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.

Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio
            voluptatis, quid de dolore dicemus?

            Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod
            est populari fama gloriosum.

Dum enim in una virtute sic omnia esse voluerunt, ut eam rerum selectione expoliarent nec ei quicquam, aut unde oriretur, darent, aut ubi niteretur, virtutem ipsam, quam amplexabantur, sustulerunt.

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Quo tandem modo? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Nemo igitur esse beatus potest. Conferam avum tuum Drusum cum C.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

            Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi
            et sententiae suae dicere.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Ita nemo beato beatior. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quod equidem non reprehendo; Si enim ad populum me vocas, eum. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Me quidem ad altiorem memoriam Oedipodis huc venientis et illo mollissimo carmine quaenam essent ipsa haec loca requirentis species quaedam commovit, inaniter scilicet, sed commovit tamen. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad
            eorum magnitudinem posset accedere.

            Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem
            illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Immo videri fortasse.: Murenam te accusante defenderem.
At certe gravius.: Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Si quae forte-possumus. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. At iam decimum annum in spelunca iacet. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Comprehensum, quod cognitum non habet? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Urgent tamen et nihil remittunt. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Qui est in parvis malis. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Dat enim intervalla et relaxat. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Maximus dolor, inquit, brevis est. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Non igitur bene. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Sed plane dicit quod intellegit.

Ut id aliis narrare gestiant?
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Sed haec nihil sane ad rem; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Tria genera bonorum; Nihil illinc huc pervenit. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Rationis enim perfectio est virtus; Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Explanetur igitur.: Cur id non ita fit?
Quid adiuvas?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Quonam modo?: Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Si longus, levis;: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Sullae consulatum?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Restatis igitur vos;: Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Cum autem ad summum bonum volunt pervenire, transiliunt
            omnia et duo nobis opera pro uno relinquunt, ut alia
            sumamus, alia expetamus, potius quam uno fine utrumque
            concluderent.

            Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit
            ille, tibi non vera videantur.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Tenent mordicus. Non risu potius quam oratione eiciendum? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quae cum essent dicta, discessimus.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis
            re, non teste moveamur.

            Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et
            vix ferendum putabit?

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Equidem e Cn. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Memini vero, inquam; In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Ratio quidem vestra sic cogit. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Tubulo putas dicere?
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Haec dicuntur fortasse ieiunius;

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Ad eos igitur converte te, quaeso. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.

Sit enim idem caecus, debilis.
Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

At certe gravius.: Efficiens dici potest.
Quid ergo?: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Respondeat totidem verbis.: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Id est enim, de quo quaerimus.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. At hoc in eo M. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quis enim redargueret? Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Qui est in parvis malis. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quod iam a me expectare noli. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Suo genere perveniant ad extremum; Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quare attende, quaeso. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Sed nunc, quod agimus; Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Nemo igitur esse beatus potest. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere;
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Quo modo autem philosophus loquitur?
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Erat enim Polemonis.: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Praeclare hoc quidem.: Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Negare non possum.: Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Tria genera bonorum;: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Paria sunt igitur.: Primum quid tu dicis breve?
Quid vero?: Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Poterat autem inpune;: Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Beatum, inquit.: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
At certe gravius.: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Quonam, inquit, modo?: Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Certe non potest.: Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Age sane, inquam.: Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Quis negat?: Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.
Si longus, levis.: Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Falli igitur possumus.: Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Tubulo putas dicere?: Magna laus.
Hic ambiguo ludimur.: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Dat enim intervalla et relaxat. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Rationis enim perfectio est virtus; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Erat enim Polemonis.

Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Avaritiamne minuis? Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Proclivi currit oratio. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Quae sequuntur igitur?

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Id mihi magnum videtur. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Nos commodius agimus. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Tubulo putas dicere? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Sumenda potius quam expetenda.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Nos vero, inquit ille; Praeteritis, inquit, gaudeo. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Dici enim nihil potest verius. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Moriatur, inquit.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

Nulla erit controversia. Quis est tam dissimile homini. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Cur id non ita fit? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Nam quid possumus facere melius? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Cur haec eadem Democritus? At eum nihili facit; Si longus, levis dictata sunt. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Urgent tamen et nihil remittunt. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Sed ego in hoc resisto; Nos cum te, M. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Quis enim redargueret? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. A mene tu?

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? At hoc in eo M. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Simus igitur contenti his. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Sed ille, ut dixi, vitiose. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Iam in altera philosophiae parte.
Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.

Eam stabilem appellas.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Qui convenit?: Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
ALIO MODO.: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Nulla erit controversia.: Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Sed ego in hoc resisto; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Contineo me ab exemplis. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Minime vero, inquit ille, consentit. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Si id dicis, vicimus. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Murenam te accusante defenderem. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Nam voluptatis causa facere omnia, cum, etiamsi nihil
            consequamur, tamen ipsum illud consilium ita faciendi per se
            expetendum et honestum et solum bonum sit, nemo dixit.

            Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos,
            non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

Odium autem et invidiam facile vitabis.

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quo modo? Nam quid possumus facere melius? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Non laboro, inquit, de nomine. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Itaque contra est, ac dicitis; Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Facete M.: Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Ostendit pedes et pectus.: Nam ante Aristippus, et ille melius.
Nihilo magis.: Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Qui convenit?: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
De illis, cum volemus.: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Beatum, inquit.: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra.

Si longus, levis;: Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Optime, inquam.: Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Sed ego in hoc resisto;

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Equidem e Cn. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Summae mihi videtur inscitiae. Cave putes quicquam esse verius. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Ut id aliis narrare gestiant? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Quid, de quo nulla dissensio est? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Tum ille: Ain tandem?
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Eaedem res maneant alio modo. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Non risu potius quam oratione eiciendum? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Erit enim mecum, si tecum erit. Quid ergo?

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Primum quid tu dicis breve? Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Quo igitur, inquit, modo? Confecta res esset.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Tum ille: Ain tandem? Quo igitur, inquit, modo? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Sed ego in hoc resisto; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Sed fortuna fortis; Gerendus est mos, modo recte sentiat. Non semper, inquam; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur?

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Si longus, levis; At hoc in eo M. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. A mene tu? Satis est ad hoc responsum. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Cum enim superiores, e quibus planissime Polemo, secundum
            naturam vivere summum bonum esse dixissent, his verbis tria
            significari Stoici dicunt, unum eius modi, vivere adhibentem
            scientiam earum rerum, quae natura evenirent.

            Quibus ego vehementer assentior.

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.
Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.
Ut id aliis narrare gestiant?
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Ita nemo beato beatior.

Sumenda potius quam expetenda.: Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
At certe gravius.: Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Sed fortuna fortis;: Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.

Efficiens dici potest. Sed videbimus. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Nam quid possumus facere melius?

Pollicetur certe.: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Si quae forte-possumus.: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Itaque fecimus.: Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Si quae forte-possumus.: Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
Aliter autem vobis placet.: Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Cave putes quicquam esse verius. Restatis igitur vos; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Cur haec eadem Democritus? Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute;

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Restatis igitur vos;: Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Certe non potest.: Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Hunc vos beatum;: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Quonam, inquit, modo?: Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Negare non possum.: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Quis hoc dicit?: Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Verum hoc idem saepe faciamus.
Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Cur iustitia laudatur?

Etiam beatissimum?: Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Quis hoc dicit?: Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Quid enim?: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
At certe gravius.: Non semper, inquam;

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Nihil ad rem! Ne sit sane; Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Verum hoc idem saepe faciamus.

Beatus sibi videtur esse moriens.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Memini vero, inquam; In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. At iam decimum annum in spelunca iacet. Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Sed quot homines, tot sententiae;

            Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Bonum patria: miserum exilium. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur?

Ille incendat?: Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.
Itaque fecimus.: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
An eiusdem modi?: Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.
Nihil sane.: Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Primum divisit ineleganter;: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Sint ista Graecorum;: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quis istud possit, inquit, negare? Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Si enim ad populum me vocas, eum. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare?

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Nihil illinc huc pervenit. Restatis igitur vos; Num quid tale Democritus?

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
            gaudium, quod non referatur ad corpus.

            Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et
            praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque
            inpendentis torquet timor?

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Quo modo autem philosophus loquitur? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Quis hoc dicit?: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Si longus, levis.: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Si longus, levis;: Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.
Easdemne res?: Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

Facete M.: Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Explanetur igitur.: Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
ALIO MODO.: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Cur iustitia laudatur? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Easdemne res? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Simus igitur contenti his. Quis Aristidem non mortuum diligit? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Et quidem, inquit, vehementer errat; Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Sit sane ista voluptas. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Eadem fortitudinis ratio reperietur. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Sed nunc, quod agimus;

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Hunc vos beatum; Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Sin aliud quid voles, postea. Quae duo sunt, unum facit. An eiusdem modi? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Si quae forte-possumus. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Si quae forte-possumus. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam.

Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique
            poterit aliquid cognosci et percipi.

            Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?
Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

Non semper, inquam;: Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Quid ergo?: Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Qui convenit?: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Velut ego nunc moveor.: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Nam quid possumus facere melius? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Sit enim idem caecus, debilis. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Sit enim idem caecus, debilis. Nam ante Aristippus, et ille melius. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster;

Optime, inquam.: Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Efficiens dici potest.: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Si longus, levis.: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Quibusnam praeteritis?: Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Deprehensus omnem poenam contemnet. An tu me de L. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Velut ego nunc moveor. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quaerimus enim finem bonorum.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura.

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Nam de isto magna dissensio est.

Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Paria sunt igitur. Esse enim, nisi eris, non potes. An haec ab eo non dicuntur? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Quo tandem modo? Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Graece donan, Latine voluptatem vocant. An tu me de L. Si quae forte-possumus.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quae contraria sunt his, malane? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Moriatur, inquit.: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Tu quidem reddes;: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Pollicetur certe.: Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
At certe gravius.: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Quonam modo? De illis, cum volemus. Id est enim, de quo quaerimus. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Age sane, inquam. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

Peccata paria.: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Etiam beatissimum?: Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.
Primum divisit ineleganter;: Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Tu quidem reddes;: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Si enim ad populum me vocas, eum. Quo modo? Contineo me ab exemplis. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Ad eos igitur converte te, quaeso. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Nihil illinc huc pervenit. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Nemo igitur esse beatus potest.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.
Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quid iudicant sensus? A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Verum hoc idem saepe faciamus. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Quo tandem modo? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quo modo autem philosophus loquitur?

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

Tenent mordicus.: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Falli igitur possumus.: Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Sed videbimus.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Facillimum id quidem est, inquam. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Erit enim mecum, si tecum erit. An haec ab eo non dicuntur? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? At multis malis affectus.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Quis istud possit, inquit, negare? Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Haec dicuntur inconstantissime. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Beatus sibi videtur esse moriens. Quonam modo?

Esse enim, nisi eris, non potes. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Respondeat totidem verbis. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Facete M.

Summus dolor plures dies manere non potest?
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Odium autem et invidiam facile vitabis.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.
Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quis hoc dicit? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quis hoc dicit? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Sed tamen intellego quid velit. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Cave putes quicquam esse verius. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. An tu me de L. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Istic sum, inquit. Ut id aliis narrare gestiant? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. An hoc usque quaque, aliter in vita? Praeclare hoc quidem. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Nulla erit controversia. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Quid me istud rogas?

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Minime vero, inquit ille, consentit.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Quo tandem modo? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Quid de Pythagora? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quid Zeno?

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum
            dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

            Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Quis est tam dissimile homini. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Etiam beatissimum? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Quis hoc dicit? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Quis est tam dissimile homini.

Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Minime vero istorum quidem, inquit.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Erat enim Polemonis. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Dat enim intervalla et relaxat. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Dat enim intervalla et relaxat. Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Quibusnam praeteritis?

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sed residamus, inquit, si placet. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum.

Rationis enim perfectio est virtus; Ratio quidem vestra sic cogit. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Nos commodius agimus. Deprehensus omnem poenam contemnet. Sullae consulatum? Quippe: habes enim a rhetoribus; Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Hunc vos beatum;: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Quid iudicant sensus?: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Quae sequuntur igitur?: Paria sunt igitur.
Cur iustitia laudatur?: Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?
Quid ergo?: Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Optime, inquam.: Refert tamen, quo modo.

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Id enim natura desiderat.
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Sed plane dicit quod intellegit. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Sed residamus, inquit, si placet. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Quae cum dixisset, finem ille. Num quid tale Democritus?

Murenam te accusante defenderem. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Sed ille, ut dixi, vitiose. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Id est enim, de quo quaerimus. Itaque his sapiens semper vacabit. Sint ista Graecorum; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.

Praeteritis, inquit, gaudeo. Efficiens dici potest. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Ad eos igitur converte te, quaeso. Prioris generis est docilitas, memoria; Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Suo genere perveniant ad extremum;

Prave, nequiter, turpiter cenabat;

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nulla erit controversia. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. An tu me de L. Non risu potius quam oratione eiciendum? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.

Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta
            artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem
            illustriorem satis ornatus possit accedere.

            Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Quis hoc dicit? Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis.

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Primum quid tu dicis breve? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae
            modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si
            me haerentem videbis.

            Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces
            voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.

Easdemne res? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

Quare conare, quaeso.: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Beatum, inquit.: Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.

Quis enim redargueret?: Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Inquit, dasne adolescenti veniam?: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
ALIO MODO.: Torquatus, is qui consul cum Cn.

Ego vero isti, inquam, permitto. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Sed ille, ut dixi, vitiose. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Illa tamen simplicia, vestra versuta. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.

Memini vero, inquam;: Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Poterat autem inpune;: Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Quae sequuntur igitur?: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem
            beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

            Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam
            appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt,
            appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus
            est facto, fac.

            Quam quidem certationem homo et acutus et diligens,
            Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in
            earum comparatione positum putat.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Sed plane dicit quod intellegit. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Suo genere perveniant ad extremum; Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Quid adiuvas? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Eadem fortitudinis ratio reperietur.
Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Non est igitur voluptas bonum.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. At eum nihili facit; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Qui est in parvis malis. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Beatum, inquit. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Hoc sic expositum dissimile est superiori. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec
            diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa
            dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in
            vita manendum.

            Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum
            disputationem omnem conferemus.

Et quidem, inquit, vehementer errat; Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Illa tamen simplicia, vestra versuta. ALIO MODO. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Pollicetur certe. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Ut aliquid scire se gaudeant? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Certe non potest. Sed fac ista esse non inportuna; Itaque his sapiens semper vacabit. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quid enim possumus hoc agere divinius? Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Sed haec in pueris;

Obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero, rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse interdum paulo hebetiorem.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Venit ad extremum; Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Sint ista Graecorum; Sit enim idem caecus, debilis. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Quaerimus enim finem bonorum. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Sed quid sentiat, non videtis. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Satis est ad hoc responsum. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Si quae forte-possumus. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Nos vero, inquit ille; Quis est tam dissimile homini.

Sed haec nihil sane ad rem;

Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Neutrum vero, inquit ille. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Sed potestne rerum maior esse dissensio? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Cur post Tarentum ad Archytam? Tu quidem reddes; Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Recte, inquit, intellegis.

Quis enim redargueret? Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Rationis enim perfectio est virtus; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. An tu me de L. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sint ista Graecorum; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Inde igitur, inquit, ordiendum est.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Et nemo nimium beatus est;

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Contineo me ab exemplis. Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a, sed, si libet, r e i e c t a n e a. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

Pugnant Stoici cum Peripateticis. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles.
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.
Tum mihi Piso: Quid ergo?
Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Ratio quidem vestra sic cogit.
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Peccata paria.: Oratio me istius philosophi non offendit;
Falli igitur possumus.: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Ita prorsus, inquam;: At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Age sane, inquam.: Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.
Tenent mordicus.: Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Reguli reiciendam;: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter
            stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

            Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Quis est tam dissimile homini. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Ea possunt paria non esse. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;
Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Hic ambiguo ludimur.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Cur post Tarentum ad Archytam? Frater et T. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Refert tamen, quo modo. Ut pulsi recurrant? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Age, inquies, ista parva sunt.

Minime vero, inquit ille, consentit. Ratio quidem vestra sic cogit. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Ita credo. Poterat autem inpune;

Tantaque est vis talibus in studiis, ut eos etiam, qui sibi
            alios proposuerunt fines bonorum, quos utilitate aut
            voluptate dirigunt, tamen in rebus quaerendis explicandisque
            naturis aetates contenere videamus.

            Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Graece donan, Latine voluptatem vocant.
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Quo igitur, inquit, modo?

Laboro autem non sine causa; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Sed quot homines, tot sententiae;

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Falli igitur possumus. Urgent tamen et nihil remittunt. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. At vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam magnos quantaque amoris conspiratione consentientis tenuit amicorum greges! quod fit etiam nunc ab Epicureis. Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Optime, inquam.: Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Magna laus.: Res enim concurrent contrariae.
An eiusdem modi?: Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Quid Zeno?
Ubi ut eam caperet aut quando?

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Et tamen vide, ne, si ego non intellegam quid Epicurus loquatur, cum Graece, ut videor, luculenter sciam, sit aliqua culpa eius, qui ita loquatur, ut non intellegatur.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

Pauca mutat vel plura sane; Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. At certe gravius.

Restatis igitur vos;: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Quid de Pythagora?: Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Quibusnam praeteritis?: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Haec dicuntur inconstantissime.: Certe non potest.
Venit ad extremum;: Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quonam, inquit, modo?

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quae sequuntur igitur? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Erit enim mecum, si tecum erit.

Sint ista Graecorum;: An tu me de L.
Idemne, quod iucunde?: Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Quid Zeno?: Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Erat enim Polemonis.: Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Quis negat?: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quid vero? Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Praeclare hoc quidem. Sed ad bona praeterita redeamus. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quid vero?

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Summus dolor plures dies manere non potest? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Tu quidem reddes;

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. An nisi populari fama? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Audeo dicere, inquit. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Haec dicuntur inconstantissime. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Non risu potius quam oratione eiciendum? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quid iudicant sensus? Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere.

Quamquam ea verba, quibus instituto veterum utimur pro Latinis, ut ipsa philosophia, ut rhetorica, dialectica, grammatica, geometria, musica, quamquam Latine ea dici poterant, tamen, quoniam usu percepta sunt, nostra ducamus.

Magna laus.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? An eiusdem modi? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura
            plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile
            defendere.

            At certe gravius.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Primum quid tu dicis breve? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Quare attende, quaeso. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Cur iustitia laudatur? Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Istic sum, inquit.: Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Quid iudicant sensus?: Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Magna laus.: Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
In schola desinis.: At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Beatus sibi videtur esse moriens. An nisi populari fama? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a
            Cyro extructum rogum pertulisset.

            Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed
            iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores
            suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quae duo sunt, unum facit. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Ut pulsi recurrant?

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Laboro autem non sine causa;

Quo modo igitur evenit, ut hominis natura sola esset, quae
            hominem relinqueret, quali oblivisceretur corporis, quae
            summum bonum non in toto homine, sed in parte hominis
            poneret?

            Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur
            quasi concessis;

Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. An hoc usque quaque, aliter in vita? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nam de isto magna dissensio est.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Summus dolor plures dies manere non potest? Summus dolor plures dies manere non potest? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Poterat autem inpune; Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Quare conare, quaeso. Nam quid possumus facere melius? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. An tu me de L. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

Quo modo? Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Suo genere perveniant ad extremum; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Cum enim superiores, e quibus planissime Polemo, secundum
            naturam vivere summum bonum esse dixissent, his verbis tria
            significari Stoici dicunt, unum eius modi, vivere adhibentem
            scientiam earum rerum, quae natura evenirent.

            Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus
            viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius
            adumbrata opinione laetentur?

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Eaedem res maneant alio modo. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Non semper, inquam; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Ut id aliis narrare gestiant?

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Nos commodius agimus. Quid censes in Latino fore? Ad eos igitur converte te, quaeso. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Cui Tubuli nomen odio non est? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

Cur iustitia laudatur?
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Quorum altera prosunt, nocent altera.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Videsne quam sit magna dissensio? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Quis enim redargueret?

Quonam, inquit, modo?
Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Pauca mutat vel plura sane;

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.
Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Omnesque eae sunt genere quattuor, partibus plures, aegritudo, formido, libido, quamque Stoici communi nomine corporis et animi ¾donÆn appellant, ego malo laetitiam appellare, quasi gestientis animi elationem voluptariam.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;
Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Si longus, levis.

Praeclare hoc quidem. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Sit enim idem caecus, debilis. Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Ut id aliis narrare gestiant?

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.
Itaque contra est, ac dicitis;
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Idemne, quod iucunde?

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. At multis malis affectus. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Est, ut dicis, inquit; Sed residamus, inquit, si placet.

Sit enim idem caecus, debilis.

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quis hoc dicit? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Sed haec nihil sane ad rem; Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem.

Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Ecce aliud simile dissimile.
Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.
Equidem e Cn.
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. In schola desinis. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

Hunc vos beatum;: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Memini vero, inquam;: At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?
Beatum, inquit.: Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita
            vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum
            inconstantiam non possim.

            Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur
            sine explicatione naturae intellegi potest.

Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Confecta res esset. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Ea possunt paria non esse. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Quonam modo? Respondeat totidem verbis. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Laboro autem non sine causa;
Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Sed nunc, quod agimus; Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Itaque his sapiens semper vacabit. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quid est enim aliud esse versutum? Si id dicis, vicimus. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Explanetur igitur.: Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.
At certe gravius.: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Scaevolam M.: Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.

Quid enim possumus hoc agere divinius?
Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; An tu me de L. Hoc non est positum in nostra actione. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Primum divisit ineleganter; Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Sed ego in hoc resisto; Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Minime vero, inquit ille, consentit. Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Istic sum, inquit. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Tria genera bonorum; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Conferam avum tuum Drusum cum C. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico,
            praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte
            natura per se esse expetenda.

            Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim
            de virtutis dignitate contentio.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Nos cum te, M. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Deprehensus omnem poenam contemnet.

An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quid de Platone aut de Democrito loquar? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Haec dicuntur inconstantissime. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Dici enim nihil potest verius. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Restatis igitur vos;
Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Hic ambiguo ludimur.: Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Moriatur, inquit.: Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Pollicetur certe.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Quare conare, quaeso.: Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

An hoc usque quaque, aliter in vita? Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Itaque his sapiens semper vacabit. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. At enim hic etiam dolore. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

Nam quid possumus facere melius?

Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Tenent mordicus.

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quare conare, quaeso. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Nemo igitur esse beatus potest.

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Id Sextilius factum negabat. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Cur post Tarentum ad Archytam? At hoc in eo M. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Sint ista Graecorum;

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Quid nunc honeste dicit? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Ita prorsus, inquam; Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Quod totum contra est. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Itaque his sapiens semper vacabit. Praeclare hoc quidem.

Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Summae mihi videtur inscitiae. Negare non possum. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Que Manilium, ab iisque M. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Ratio quidem vestra sic cogit. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. De hominibus dici non necesse est. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt,
            inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit,
            nihil praeterea desideret.

            An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Memini me adesse P.

Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Deinde dolorem quem maximum? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quid censes in Latino fore? Sed fortuna fortis; Verum hoc idem saepe faciamus. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Non igitur bene. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Magna laus. Quid censes in Latino fore? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia
            quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita
            degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

            An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc
            habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Age sane, inquam.
Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Pauca mutat vel plura sane; Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quis Aristidem non mortuum diligit? Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Sullae consulatum? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Si quae forte-possumus.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Audeo dicere, inquit. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Eaedem res maneant alio modo. Murenam te accusante defenderem.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Efficiens dici potest. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quonam, inquit, modo? Cyrenaici quidem non recusant; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Nos commodius agimus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Graccho, eius fere, aequalí? Non laboro, inquit, de nomine. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Non est igitur voluptas bonum. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Ubi ut eam caperet aut quando? De illis, cum volemus.

Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.
Qui convenit?: Ea possunt paria non esse.
Nihilo magis.: Et nemo nimium beatus est;

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Cur id non ita fit?
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Quod quam magnum sit fictae veterum fabulae declarant, in
            quibus tam multis tamque variis ab ultima antiquitate
            repetitis tria vix amicorum paria reperiuntur, ut ad Orestem
            pervenias profectus a Theseo.

            Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo
            sustinebit?

Attica pubes reliquique Graeci, qui hoc anapaesto citantur,
            hoc non dolere solum voluptatis nomine appellaret, illud
            Aristippeum contemneret, aut, si utrumque probaret, ut
            probat, coniungeret doloris vacuitatem cum voluptate et
            duobus ultimis uteretur.

            Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod
            mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

Ratio quidem vestra sic cogit. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Id enim natura desiderat. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Sint modo partes vitae beatae.
Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Haec dicuntur inconstantissime.

Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Vide, quaeso, rectumne sit.

Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Sed fortuna fortis; Cur id non ita fit? Suo genere perveniant ad extremum; Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Cyrenaici quidem non recusant; Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Scaevolam M. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Facete M. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Memini vero, inquam; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Cur id non ita fit? Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset. Maximus dolor, inquit, brevis est.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Murenam te accusante defenderem. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum bonum voluptas est, rectissime non putat. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Haeret in salebra. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Scisse enim te quis coarguere possit?

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

At certe gravius.

Iam in altera philosophiae parte. Praeclare hoc quidem. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Num quid tale Democritus? Verum hoc idem saepe faciamus. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Cyrenaici quidem non recusant; Eadem nunc mea adversum te oratio est. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Tria genera bonorum; Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Summus dolor plures dies manere non potest? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis
            ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis
            obscuritas.

            Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad
            Pericli sepulcrum accederem.

Nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae
            cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae
            prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria.

            Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata,
            quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre
            potuerit.

Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Age sane, inquam. Respondeat totidem verbis. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Sed ad illum redeo. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Minime vero, inquit ille, consentit. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Sed ad illum redeo. Illi enim inter se dissentiunt. At certe gravius. Minime vero, inquit ille, consentit. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Ne discipulum abducam, times. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Eam stabilem appellas. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Prioris generis est docilitas, memoria; Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Eademne, quae restincta siti? Nam de isto magna dissensio est. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quid de Pythagora?

Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Aliter autem vobis placet. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Nunc agendum est subtilius.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. De illis, cum volemus. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Nos commodius agimus.

Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet
            alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de
            maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

            Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter
            nos agemusque communiter.

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum
            simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum
            rerum appetendarum.

            Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Hic ambiguo ludimur. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Si quae forte-possumus. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Tubulo putas dicere?

Id Sextilius factum negabat. Erat enim Polemonis. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Deprehensus omnem poenam contemnet. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a
            te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

            Sed ad rem redeamus;

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Dici enim nihil potest verius. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Non est igitur summum malum dolor.
Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Idemne, quod iucunde? Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Nam quid possumus facere melius? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;

Primum divisit ineleganter; Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Qui convenit? Tubulo putas dicere? Magna laus.

Non semper, inquam;: Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.
Memini vero, inquam;: Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.
Ut pulsi recurrant?: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Magna laus.: Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Quo modo?

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Falli igitur possumus. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Cur iustitia laudatur? Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Itaque his sapiens semper vacabit. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Tria genera bonorum; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Non igitur bene.: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Si longus, levis.: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Nulla erit controversia.: Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis,
            declarantibus! itaque mihi videris Latine docere
            philosophiam et ei quasi civitatem dare.

            Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea
            sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit.

Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Beatus sibi videtur esse moriens. De quibus cupio scire quid sentias. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Sed hoc sane concedamus. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Verum hoc idem saepe faciamus. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Deprehensus omnem poenam contemnet. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Hoc non est positum in nostra actione. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. ALIO MODO. Illi enim inter se dissentiunt.

Si longus, levis dictata sunt.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Sed haec in pueris; Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Sed ad illum redeo. Tubulo putas dicere?

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi;
Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Itaque idem natura victus, cui obsisti non potest, dicit
            alio loco id, quod a te etiam paulo ante dictum est, non
            posse iucunde vivi nisi etiam honeste.

            Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Quonam, inquit, modo?

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quae est igitur causa istarum angustiarum? Recte, inquit, intellegis. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Comprehensum, quod cognitum non habet? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. A mene tu? Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.

Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Hic ambiguo ludimur.: Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Negare non possum.: Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Scaevolam M.: An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Quid enim?: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Quid adiuvas?: Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Etenim, cum omnes natura totos se expetendos putent, nec id
            ob aliam rem, sed propter ipsos, necesse est eius etiam
            partis propter se expeti, quod universum propter se
            expetatur.

            Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans
            gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Sed ego in hoc resisto; Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse
            non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

            Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum
            permansurum, quod fragile et caducum sit?

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

Memini vero, inquam;: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Qui convenit?: Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Respondeat totidem verbis.: At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.

Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam? Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Primum divisit ineleganter; Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Hic ambiguo ludimur.: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Sed videbimus.: Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Sed videbimus.: Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Quae sequuntur igitur?: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Laboro autem non sine causa; Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Nos vero, inquit ille; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico.
Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?
Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Sint ista Graecorum;: Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Quid ergo?: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Quis Aristidem non mortuum diligit?

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Minime vero istorum quidem, inquit. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sed ad bona praeterita redeamus. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Et nemo nimium beatus est; Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?

Beatum, inquit.: Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.
Efficiens dici potest.: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Si quae forte-possumus.: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Quid vero?: Cur id non ita fit?
Quo modo?: Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Tria genera bonorum;: Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

Quodsi esset in voluptate summum bonum, ut dicitis, optabile
            esset maxima in voluptate nullo intervallo interiecto dies
            noctesque versari, cum omnes sensus dulcedine omni quasi
            perfusi moverentur.

            Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam
            Epicurus;

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Nos commodius agimus. Itaque his sapiens semper vacabit. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Sed quid sentiat, non videtis. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Beatum, inquit. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Stoicos roga. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Sed videbimus. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Ut id aliis narrare gestiant? Cur, nisi quod turpis oratio est? Quid est enim aliud esse versutum? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Contineo me ab exemplis. Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Tria genera bonorum;

At iam decimum annum in spelunca iacet.

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Iam contemni non poteris. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? De hominibus dici non necesse est. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quare attende, quaeso. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quid nunc honeste dicit? Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Sed quid sentiat, non videtis. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. At multis se probavit. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Sedulo, inquam, faciam.: Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Sullae consulatum?: Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Optime, inquam.: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Praeclare hoc quidem.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Quid enim?: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.
Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Audeo dicere, inquit. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? An eiusdem modi? Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Ne discipulum abducam, times. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati?

At coluit ipse amicitias.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Quis enim redargueret? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; An eiusdem modi? Non laboro, inquit, de nomine. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Nam ante Aristippus, et ille melius.

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Cui Tubuli nomen odio non est? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Videsne quam sit magna dissensio? Non igitur bene.

Tria genera bonorum; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Sed residamus, inquit, si placet. Quonam, inquit, modo?

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Id est enim, de quo quaerimus.
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se
            proficisceretur;

            Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur
            eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Hoc tu nunc in illo probas.

Id Sextilius factum negabat. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. At certe gravius. At multis se probavit. Ego vero isti, inquam, permitto. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. Quid censes in Latino fore? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Summae mihi videtur inscitiae. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Proclivi currit oratio.

Peccata paria.

Ut aliquid scire se gaudeant? Idem adhuc; Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sedulo, inquam, faciam. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.

Etenim si loca, si fana, si urbes, si gymnasia, si campum, si canes, si equos, si ludicra exercendi aut venandi consuetudine adamare solemus, quanto id in hominum consuetudine facilius fieri poterit et iustius?

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Eaedem res maneant alio modo. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

At iam decimum annum in spelunca iacet.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Immo videri fortasse.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Nos vero, inquit ille; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Proclivi currit oratio. Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Sed residamus, inquit, si placet.
Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque
            in bonis ponatur neque in contrariis.

            Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit,
            illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Satis est ad hoc responsum. Sin aliud quid voles, postea.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Sed quae tandem ista ratio est?

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum.

Itaque ab his ordiamur. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una
            sola defensa, eaque vehementer.

            Contineo me ab exemplis.

Sedulo, inquam, faciam.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Videsne quam sit magna dissensio? At multis malis affectus. Immo alio genere; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

In schola desinis.: Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Quae ista amicitia est?: Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.
Nos commodius agimus.: Quippe: habes enim a rhetoribus;
Quo tandem modo?: Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Quare attende, quaeso.: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Hic ambiguo ludimur.: Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et
            hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad
            corpus, tu totus haeres in corpore.

            Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Qui cum cruciaretur non ferendis doloribus, propagabat tamen
            vitam aucupio, sagittarum ictu configebat tardus celeres,
            stans volantis, ut apud Accium est, pennarumque contextu
            corpori tegumenta faciebat.

            Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna
            esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Sed videbimus.: Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.
An eiusdem modi?: Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Contineo me ab exemplis.: Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.
Quid nunc honeste dicit?: Sed nunc, quod agimus;

Pugnant Stoici cum Peripateticis.
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Refert tamen, quo modo.: Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Quid vero?: Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?
ALIO MODO.: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Avaritiamne minuis?: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Sed videbimus.: Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
At certe gravius.: Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Que Manilium, ab iisque M.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Cave putes quicquam esse verius. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Illi enim inter se dissentiunt. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Cui Tubuli nomen odio non est? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et
            bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est
            conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque
            referatur;

            Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Que Manilium, ab iisque M. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Conferam avum tuum Drusum cum C.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Rationis enim perfectio est virtus;

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Itaque his sapiens semper vacabit. Nam quid possumus facere melius? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Graccho, eius fere, aequalí?

Nos commodius agimus.: Suo enim quisque studio maxime ducitur.
Tenent mordicus.: Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Hoc non est positum in nostra actione. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Quibusnam praeteritis? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quae cum dixisset, finem ille. Facillimum id quidem est, inquam.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Erat enim res aperta. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Omnis enim est natura diligens sui. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Eaedem res maneant alio modo. Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Polycratem Samium felicem appellabant. Quae cum dixisset, finem ille. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Que Manilium, ab iisque M. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Quamquam ea verba, quibus instituto veterum utimur pro
            Latinis, ut ipsa philosophia, ut rhetorica, dialectica,
            grammatica, geometria, musica, quamquam Latine ea dici
            poterant, tamen, quoniam usu percepta sunt, nostra ducamus.

            Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris
            attendere.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Conferam avum tuum Drusum cum C. Falli igitur possumus. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Dat enim intervalla et relaxat. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quid iudicant sensus? Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Nam quid possumus facere melius? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Maximus dolor, inquit, brevis est. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Nos commodius agimus. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nulla erit controversia. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Easdemne res? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Neutrum vero, inquit ille. Quis istud possit, inquit, negare? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Hoc non est positum in nostra actione.

Maximus dolor, inquit, brevis est.

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Itaque fecimus. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Prioris generis est docilitas, memoria; Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Conferam avum tuum Drusum cum C. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Iam enim adesse poterit.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Num quid tale Democritus? Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Nihil ad rem! Ne sit sane;

Cui Tubuli nomen odio non est?
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Utram tandem linguam nescio? An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Hoc non est positum in nostra actione. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Non est igitur summum malum dolor.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. In schola desinis. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Pollicetur certe. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sed tamen intellego quid velit.

Frater et T.: Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Haeret in salebra.: Cur post Tarentum ad Archytam?
Optime, inquam.: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Quonam, inquit, modo?: Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Verum hoc idem saepe faciamus. Bonum liberi: misera orbitas. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.

Nihilo magis.: Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Restatis igitur vos;: Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;
Frater et T.: Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Moriatur, inquit.: Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Hic ambiguo ludimur.
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset
            inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non
            liceat Catoni?

            Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Praeclare hoc quidem. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sint ista Graecorum; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Haec dicuntur inconstantissime.: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Stoici scilicet.: Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Sed fortuna fortis;: Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur
            nec in contrariis.

            Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni
            referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Tu quidem reddes;: Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Praeclare hoc quidem.: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Quod equidem non reprehendo;: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
In schola desinis.: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Omnia peccata paria dicitis.

An eiusdem modi?

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Tubulo putas dicere? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Erat enim Polemonis. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

Ita prorsus, inquam;: Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Equidem e Cn.: Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Quonam, inquit, modo?: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Sedulo, inquam, faciam. Graccho, eius fere, aequalí? Non laboro, inquit, de nomine. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura
            mundum universum et eius maxima partis administrari.

            Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc
            nostram comprehensionem summi boni.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Equidem, sed audistine modo de Carneade? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Cur, nisi quod turpis oratio est? Quid de Pythagora? Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Peccata paria. Quis est tam dissimile homini. Beatus sibi videtur esse moriens. Sed nimis multa. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? At iam decimum annum in spelunca iacet.

Proclivi currit oratio.: Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;
Quare attende, quaeso.: Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Quo modo?: Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Immo alio genere;: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Si id dicis, vicimus. Sed quot homines, tot sententiae; Quae ista amicitia est? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quibus ego vehementer assentior. Ne discipulum abducam, times.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;
Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Laboro autem non sine causa; Haec dicuntur inconstantissime.

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quo modo? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Hoc simile tandem est? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Nihil sane. Sed fac ista esse non inportuna; Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Omnis enim est natura diligens sui.

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. At multis malis affectus. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.
Immo alio genere;
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Sed ad illum redeo.

Tum mihi Piso: Quid ergo? An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Immo alio genere; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Nos cum te, M. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Sumenda potius quam expetenda. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Que Manilium, ab iisque M.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Quis est tam dissimile homini. Verum hoc idem saepe faciamus. Idem adhuc; Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Non laboro, inquit, de nomine. Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Audeo dicere, inquit. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Sint ista Graecorum;

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset
            alia quadam ratione consequi.

            Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia
            tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium
            horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

            Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem
            memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Haeret in salebra. Nulla erit controversia. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Bonum incolumis acies: misera caecitas. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Memini vero, inquam; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Sin aliud quid voles, postea.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Comprehensum, quod cognitum non habet? Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Torquatus, is qui consul cum Cn. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Primum quid tu dicis breve? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Satis est ad hoc responsum.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Eaedem res maneant alio modo. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Ut pulsi recurrant? Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Rationis enim perfectio est virtus; Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Tubulo putas dicere? Num quid tale Democritus? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Sed tamen intellego quid velit.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Non semper, inquam; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Iam enim adesse poterit. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; An hoc usque quaque, aliter in vita? Sed quod proximum fuit non vidit. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Audeo dicere, inquit. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Quis Aristidem non mortuum diligit?
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Tubulo putas dicere?

Hoc simile tandem est?

            Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in
            iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Conferam avum tuum Drusum cum C. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Sed ad rem redeamus; Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

At enim sequor utilitatem.: Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Non semper, inquam;: Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.
Audeo dicere, inquit.: Tanta vis admonitionis inest in locis;
Quid ergo?: Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur;

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Falli igitur possumus. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. At certe gravius. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe.

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?

Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
An tu me de L.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; At hoc in eo M. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Quis Aristidem non mortuum diligit?
Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.
Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Facillimum id quidem est, inquam. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum.

Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non
            putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum
            bonum voluptas est, rectissime non putat.

            Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum
            dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum
            est, nunc quidem hactenus;

            At iste non dolendi status non vocatur voluptas.

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Nulla erit controversia. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Non semper, inquam; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Conferam avum tuum Drusum cum C. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Idem adhuc; Odium autem et invidiam facile vitabis. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Ita prorsus, inquam;: Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Peccata paria.: Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.
Quid adiuvas?: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Ita credo.: Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Praeclare hoc quidem.: Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Si enim ad populum me vocas, eum. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Simus igitur contenti his. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam
            a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio
            differatur.

            Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis
            instituta sunt aut inventa sunt?

Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Quibus ego vehementer assentior. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Quae cum dixisset, finem ille.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Quis est tam dissimile homini. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
De vacuitate doloris eadem sententia erit.

Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quae contraria sunt his, malane? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene
            cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque
            comprehensam.

            Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta,
            si opus erit, dimicabit.

Hic ambiguo ludimur.: Minime vero istorum quidem, inquit.
Sullae consulatum?: Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Minime vero, inquit ille, consentit. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Illi enim inter se dissentiunt.

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Conferam avum tuum Drusum cum C.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Sullae consulatum?: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Ille incendat?: Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quaerimus enim finem bonorum. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Si quae forte-possumus.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt,
            inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit,
            nihil praeterea desideret.

            Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi,
            o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quae contraria sunt his, malane? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Sed quod proximum fuit non vidit. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Erat enim res aperta.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Videsne quam sit magna dissensio? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Id enim natura desiderat.
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Summus dolor plures dies manere non potest?
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Nemo igitur esse beatus potest.

Ita prorsus, inquam; Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Odium autem et invidiam facile vitabis. Nam quid possumus facere melius?

Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt
            vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae,
            contentiones concertationesque in disputando pertinaces
            indignae philosophia mihi videri solent.

            Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid
            mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te
            dicta sunt;

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Venit ad extremum; Ita prorsus, inquam; Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quare conare, quaeso. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Ratio quidem vestra sic cogit. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Illa tamen simplicia, vestra versuta. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Immo alio genere;

Quae sequuntur igitur?

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Disserendi artem nullam habuit. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Comprehensum, quod cognitum non habet? Tu quidem reddes; Beatus sibi videtur esse moriens. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum,
            applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando
            occupatum?

            In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur,
            cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Ut pulsi recurrant?: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Cur iustitia laudatur?: Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Easdemne res?: Ac tamen hic mallet non dolere.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Scaevolam M.: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quae cum dixisset, finem ille. Efficiens dici potest. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Praeclare hoc quidem.: Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Id Sextilius factum negabat.: Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Quo igitur, inquit, modo?: Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.
Bonum patria: miserum exilium.: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Cur id non ita fit? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Id mihi magnum videtur. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quis istud, quaeso, nesciebat? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. At iam decimum annum in spelunca iacet. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.

Corporis autem voluptas si etiam praeterita delectat, non
            intellego, cur Aristoteles Sardanapalli epigramma tantopere
            derideat, in quo ille rex Syriae glorietur se omnis secum
            libidinum voluptates abstulisse.

            Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt,
            similes sunt illorum;

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique
            norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis
            perfruatur.

            Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus,
            inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Tantaque est vis talibus in studiis, ut eos etiam, qui sibi
            alios proposuerunt fines bonorum, quos utilitate aut
            voluptate dirigunt, tamen in rebus quaerendis explicandisque
            naturis aetates contenere videamus.

            Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum
            naturam essent, non dolere;

Qui convenit?: Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.
Ille incendat?: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Praeclare hoc quidem.: Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Stoici scilicet.: Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Nihilo magis.: Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.

Quae sequuntur igitur?

Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Erit enim mecum, si tecum erit. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Nihil enim hoc differt. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Si longus, levis dictata sunt. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Tu quidem reddes; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Mihi enim satis est, ipsis non satis. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam
            appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt,
            appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

            Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur,
            primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in
            conficiendis voluptatibus?

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Ita prorsus, inquam; Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Quid nunc honeste dicit? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Bonum valitudo: miser morbus. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quid me istud rogas? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Et tamen vide, ne, si ego non intellegam quid Epicurus loquatur, cum Graece, ut videor, luculenter sciam, sit aliqua culpa eius, qui ita loquatur, ut non intellegatur.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Equidem e Cn. Istic sum, inquit. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Sed quot homines, tot sententiae;

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Et quidem, inquit, vehementer errat; Si quae forte-possumus. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Haeret in salebra. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Sed residamus, inquit, si placet. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Tanta vis admonitionis inest in locis; Tum ille: Ain tandem? Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate.

Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nam quid possumus facere melius? Primum quid tu dicis breve? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? De hominibus dici non necesse est. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

At hoc in eo M. Sin aliud quid voles, postea. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Et nemo nimium beatus est; Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te
            praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

            Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum
            optimos viros, tum homines doctissimos.

Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Venit ad extremum; Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Sed nunc, quod agimus; Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Hoc est non dividere, sed frangere. At enim hic etiam dolore. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Idem adhuc;: Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Sed nimis multa.: Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Frater et T.: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Reguli reiciendam;: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Quid ergo?: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Haec dicuntur inconstantissime.: Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
An potest cupiditas finiri?: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Immo videri fortasse.: Hoc non est positum in nostra actione.
Nos commodius agimus.: Sed ille, ut dixi, vitiose.

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Confecta res esset. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Et nemo nimium beatus est; Id Sextilius factum negabat. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Satis est ad hoc responsum. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Que Manilium, ab iisque M. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Disserendi artem nullam habuit. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Num quid tale Democritus? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Hos contra singulos dici est melius. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Nam si concederetur, etiamsi ad corpus nihil referatur, ista sua sponte et per se esse iucunda, per se esset et virtus et cognitio rerum, quod minime ille vult expetenda.

Quis enim redargueret?: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Quid Zeno?: Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;
Non semper, inquam;: An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Sedulo, inquam, faciam.: Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Rationis enim perfectio est virtus;

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quid iudicant sensus? His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Haec dicuntur inconstantissime. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Quid censes in Latino fore? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut
            eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti
            ratio reddi possit.

            Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates
            esse e corporis societate.

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Scrupulum, inquam, abeunti;: Equidem e Cn.
Quo modo?: Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Sint modo partes vitae beatae. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Sed quid sentiat, non videtis. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.

Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Sed fortuna fortis; Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Non igitur bene. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Id mihi magnum videtur. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Itaque contra est, ac dicitis;

Sit enim idem caecus, debilis. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Ita nemo beato beatior. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Ne discipulum abducam, times. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Iam contemni non poteris.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Eam stabilem appellas. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Sed videbimus.: An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Quid vero?: Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Equidem e Cn.: Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri,
            quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam
            lege Voconia pervenire.

            Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus
            illinc.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Id enim natura desiderat.
An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?
Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
At multis malis affectus.
At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Cur id non ita fit? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Tum mihi Piso: Quid ergo? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Vide, quaeso, rectumne sit.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit,
            illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

            An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto
            modo loquar?

Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; At enim hic etiam dolore. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Ne discipulum abducam, times.

Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum.

Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi
            velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex
            iis nihil redundet?

            Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam
            Epicurus;

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Easdemne res?: Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Istic sum, inquit.: Quis est tam dissimile homini.
Primum divisit ineleganter;: At iam decimum annum in spelunca iacet.
Peccata paria.: Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

An eiusdem modi?: His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
A mene tu?: Si longus, levis dictata sunt.
Poterat autem inpune;: Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Easdemne res?: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Quid Zeno?: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Idemne, quod iucunde?: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
            transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

            Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus
            verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis
            bonorum videbatur extremum.

Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Murenam te accusante defenderem.
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Equidem e Cn. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quid iudicant sensus? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Polycratem Samium felicem appellabant.

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Si longus, levis dictata sunt. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Ea possunt paria non esse. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Numquam facies. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
At hoc in eo M.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
De hominibus dici non necesse est.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Confecta res esset. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Haec dicuntur inconstantissime. Dat enim intervalla et relaxat.

Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
Quae duo sunt, unum facit.
Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.

Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Easdemne res? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Efficiens dici potest.

Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quare conare, quaeso. Sed ad illum redeo. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quis istud possit, inquit, negare?

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Efficiens dici potest. At enim hic etiam dolore. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Itaque his sapiens semper vacabit. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur.

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

Sed tamen intellego quid velit. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;

Tum mihi Piso: Quid ergo? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Si longus, levis. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Iam contemni non poteris. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Satis est ad hoc responsum. Comprehensum, quod cognitum non habet? Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Et quod est munus, quod opus sapientiae? Immo alio genere; Equidem e Cn. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; An haec ab eo non dicuntur? Oratio me istius philosophi non offendit; In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Nam de isto magna dissensio est. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Polycratem Samium felicem appellabant. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Ut aliquid scire se gaudeant? Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. Qui convenit?

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Ego vero isti, inquam, permitto.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

At hoc in eo M. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Poterat autem inpune; Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Videsne, ut haec concinant? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Nunc agendum est subtilius. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

            Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane
            autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis
            viri.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Aliter autem vobis placet. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si
            sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non
            reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos
            metuant nec mortem nec dolorem.

            Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod
            a te dictum est, convenienter naturae vivere.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Idem adhuc; Quae duo sunt, unum facit. Laboro autem non sine causa; Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Sedulo, inquam, faciam. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Idem adhuc; Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Ut id aliis narrare gestiant? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

At multis se probavit.

Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Certe non potest. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Quo tandem modo? Facillimum id quidem est, inquam. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? At enim sequor utilitatem.

Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Ergo, inquit, tibi Q.

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.
Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Certe non potest. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Haeret in salebra. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Bonum liberi: misera orbitas. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.
Quae est igitur causa istarum angustiarum?

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Hoc tu nunc in illo probas. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Proclivi currit oratio. Pauca mutat vel plura sane; Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Itaque contra est, ac dicitis; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Si enim ad populum me vocas, eum. At hoc in eo M. Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; Minime vero istorum quidem, inquit. Quare ad ea primum, si videtur;

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Optime, inquam. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Equidem e Cn. Immo alio genere; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Quis enim redargueret?

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. An eiusdem modi? Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Stoici scilicet. Id mihi magnum videtur. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Scrupulum, inquam, abeunti;

            Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen
            potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur.

Quod quam magnum sit fictae veterum fabulae declarant, in quibus tam multis tamque variis ab ultima antiquitate repetitis tria vix amicorum paria reperiuntur, ut ad Orestem pervenias profectus a Theseo.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
De illis, cum volemus.
Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Primum divisit ineleganter; At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quis istud possit, inquit, negare? Quid de Pythagora? Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione
            generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de
            modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur?

            Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt
            et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae
            ubique sint, sapientis esse dicatis.

            Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem
            beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Quonam, inquit, modo? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quae contraria sunt his, malane?

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

            Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum
            absolvere.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Hunc vos beatum; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Sed nimis multa. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Sed ad bona praeterita redeamus. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni?

Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Tum mihi Piso: Quid ergo? An eiusdem modi? Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores.

Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et,
            si id non probares, quo minus ambo una necaremini non
            precarere?

            Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi
            et sententiae suae dicere.

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quo modo autem philosophus loquitur? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Illa tamen simplicia, vestra versuta. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere.
Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
            num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
            indolentia?

            Summus dolor plures dies manere non potest?

Quo tandem modo? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quo modo? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. At certe gravius. Satis est ad hoc responsum. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit?

Quid adiuvas?

Qui convenit? Eam stabilem appellas. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quo modo? Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam,
            et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors
            tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris
            ne assidat, sed inpunite tamen;

            Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest,
            quamvis sit sapiens.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Tubulo putas dicere? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Quae est igitur causa istarum angustiarum? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.

Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Respondeat totidem verbis. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Sed haec omittamus; Nulla erit controversia.

Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Sin aliud quid voles, postea. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Audeo dicere, inquit. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Suo genere perveniant ad extremum; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Est, ut dicis, inquit; Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Ita prorsus, inquam;: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Haec dicuntur inconstantissime.: Quid, de quo nulla dissensio est?
Ita prorsus, inquam;: Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Avaritiamne minuis?: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Itaque fecimus.: Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Eam stabilem appellas.: Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Haec dicuntur inconstantissime.: Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Non risu potius quam oratione eiciendum?

Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quis istud, quaeso, nesciebat? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Inquit, dasne adolescenti veniam? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit;

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Facillimum id quidem est, inquam. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Bonum patria: miserum exilium.

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Primum quid tu dicis breve? Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Tanta vis admonitionis inest in locis; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Quonam, inquit, modo?: Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Nihil sane.: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Itaque fecimus.: Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.
Erat enim Polemonis.: Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa
            virtute optimum quidque rarissimum est.

            Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid
            historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid
            tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quo igitur, inquit, modo? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Peccata paria. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quare attende, quaeso. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Age, inquies, ista parva sunt.
Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.
Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Hoc est non dividere, sed frangere.

Quod totum contra est.: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Graccho, eius fere, aequalí?: Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Magna laus.: Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Tanta vis admonitionis inest in locis; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Primum quid tu dicis breve? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Quid est enim aliud esse versutum?
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Quid vero?: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Si quae forte-possumus.: Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
At certe gravius.: Illi enim inter se dissentiunt.
Sed fortuna fortis;: Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Non est igitur voluptas bonum. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Sed tamen intellego quid velit. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Restatis igitur vos; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Non laboro, inquit, de nomine.

Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.
Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.
Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;
Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Ita credo. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Rationis enim perfectio est virtus;
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Minime vero, inquit ille, consentit. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.

Peccata paria.: Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.
Nihil sane.: Id est enim, de quo quaerimus.
Stoici scilicet.: Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Quibusnam praeteritis?: -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris
            sunt dicta a Laelio.

            Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt,
            inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit,
            nihil praeterea desideret.

Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.
Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Haec dicuntur inconstantissime. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Quid de Pythagora? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?

Quid est igitur, inquit, quod requiras? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Ergo, inquit, tibi Q.

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Sint ista Graecorum; Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Maximus dolor, inquit, brevis est. Minime vero, inquit ille, consentit. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Paria sunt igitur.

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Erat enim res aperta. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi
            faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum
            honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti.

            Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus
            comparandarum voluptatum diceretur.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

At certe gravius. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Sed haec omittamus; Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Hic ambiguo ludimur. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Avaritiamne minuis? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Cur iustitia laudatur? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Quorum altera prosunt, nocent altera.

Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Recte dicis; Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta
            omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum
            possit iure laudari.

            Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae
            licentiam pollicetur.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Non igitur bene. Non semper, inquam; Quonam modo? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Comprehensum, quod cognitum non habet? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Cui Tubuli nomen odio non est? Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Ita credo. Beatus sibi videtur esse moriens. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Tanta vis admonitionis inest in locis; Sint modo partes vitae beatae. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Quid, de quo nulla dissensio est?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ita nemo beato beatior. Respondeat totidem verbis. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quid vero? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Est, ut dicis, inquit; Id mihi magnum videtur. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quorum altera prosunt, nocent altera. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Quare conare, quaeso. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati?

Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Sumenda potius quam expetenda. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.

Quo tandem modo?: Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Proclivi currit oratio. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Cur id non ita fit? Quaerimus enim finem bonorum. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Tria genera bonorum; Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.

Hic ambiguo ludimur. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Dat enim intervalla et relaxat. Hoc simile tandem est? Minime vero, inquit ille, consentit. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Proclivi currit oratio. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Sed ad rem redeamus; Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta
            omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum
            possit iure laudari.

            Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata
            per se ipsa rerum scientia;

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Summus dolor plures dies manere non potest? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Quippe: habes enim a rhetoribus; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Hoc non est positum in nostra actione.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Recte, inquit, intellegis.: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Immo alio genere;: Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.
In schola desinis.: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Quid adiuvas?: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Tubulo putas dicere?: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Nihil sane. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Ita credo.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

An tu me de L.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Sed haec nihil sane ad rem;
Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.

Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Sit enim idem caecus, debilis. Reguli reiciendam; Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

            Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias
            nominare.

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

            Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed
            quae tueretur.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Ut aliquid scire se gaudeant? Tamen a proposito, inquam, aberramus. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Est, ut dicis, inquit; Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Etsi hoc quidem est in vitio, dissolutionem naturae tam
            valde perhorrescere-quod item est reprehendendum in dolore
            -, sed quia fere sic afficiuntur omnes, satis argomenti est
            ab interitu naturam abhorrere;

            Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen
            divitiarum.

Sed fortuna fortis; Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Respondeat totidem verbis. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Quod iam a me expectare noli. Quid de Pythagora? Sit sane ista voluptas. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam
            proficisci, in alia summum bonum ponere?

            At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? At hoc in eo M. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Tubulo putas dicere? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Memini vero, inquam; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit
            admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

            Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium,
            multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare.

Optime, inquam.: Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Audeo dicere, inquit.: Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Stoicos roga.: Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Quis hoc dicit?: Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

Sed residamus, inquit, si placet. Sed nimis multa. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Quae cum dixisset, finem ille. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Quippe: habes enim a rhetoribus; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Satis est ad hoc responsum. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Quid ergo? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Quae cum essent dicta, discessimus.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Ostendit pedes et pectus. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Quonam, inquit, modo? Nunc agendum est subtilius. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Urgent tamen et nihil remittunt. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Sed nimis multa. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quis istud possit, inquit, negare? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Quid ergo?: Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Nihil enim hoc differt.: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Hunc vos beatum;: Hoc non est positum in nostra actione.
Quid adiuvas?: De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Sullae consulatum?: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Audeo dicere, inquit.: Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Sed hoc sane concedamus. Nunc agendum est subtilius.

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam
            cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque
            ipsa relinquenda luce moveatur?

            Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Quis istud, quaeso, nesciebat?
Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.
Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.
Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Si quae forte-possumus.: Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
Perge porro;: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Sed fortuna fortis;: Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Satis est ad hoc responsum.
An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Suo genere perveniant ad extremum;
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Memini me adesse P.

Cur iustitia laudatur?: Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Stoicos roga.: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Easdemne res?: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Audeo dicere, inquit.: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
De quibus cupio scire quid sentias.
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Illi enim inter se dissentiunt. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Immo alio genere; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Eam stabilem appellas. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Nam quid possumus facere melius? Quaerimus enim finem bonorum.

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia
            quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita
            degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

            Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris,
            quam te reprehenderim.

In schola desinis.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Cur deinde Metrodori liberos commendas? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Dat enim intervalla et relaxat. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Quid vero?: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Tu quidem reddes;: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Suo genere perveniant ad extremum;

            Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Immo videri fortasse.

Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Iam contemni non poteris. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.
Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?
Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur?
Si longus, levis dictata sunt.

Tria genera bonorum;

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Sed nunc, quod agimus; Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Pauca mutat vel plura sane; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quid, de quo nulla dissensio est? Et nemo nimium beatus est; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Perge porro; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Quo modo autem philosophus loquitur? Quod quidem nobis non saepe contingit. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat,
            constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria
            forte defecerit.

            Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta
            omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum
            possit iure laudari.

            Hoc sic expositum dissimile est superiori.

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a, sed, si libet, r e i e c t a n e a. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Quippe: habes enim a rhetoribus; Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod
            honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem
            rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam?

            Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria
            transmisit?

Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Id est enim, de quo quaerimus. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

            Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Ne discipulum abducam, times. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.
Qui est in parvis malis.
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Immo alio genere; Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sed residamus, inquit, si placet. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Sullae consulatum?

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Iam contemni non poteris. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Age sane, inquam. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Non est igitur summum malum dolor. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris
            prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

            Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo,
            vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Facillimum id quidem est, inquam. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Sed ad rem redeamus; An eiusdem modi? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Ego vero isti, inquam, permitto.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Minime vero istorum quidem, inquit. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Comprehensum, quod cognitum non habet? An nisi populari fama? Ita prorsus, inquam; Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Ne discipulum abducam, times. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Iam in altera philosophiae parte. Sed quid sentiat, non videtis. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? At enim sequor utilitatem.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Sed nimis multa. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Optime, inquam. Id Sextilius factum negabat. Quis negat? Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quorum altera prosunt, nocent altera. Sed ad illum redeo. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Ecce aliud simile dissimile. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Hoc non est positum in nostra actione. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. At enim sequor utilitatem. Quid censes in Latino fore? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Ubi ut eam caperet aut quando? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Prave, nequiter, turpiter cenabat;

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Et nemo nimium beatus est; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Si quae forte-possumus. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.
Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Sullae consulatum?

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam
            indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis
            expediat facturos arbitrabimur?

            Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe
            non sit.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Sed plane dicit quod intellegit. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Restatis igitur vos;: Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Sedulo, inquam, faciam.: Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Respondeat totidem verbis.: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Erat enim Polemonis.: Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Paria sunt igitur. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Scaevolam M. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sint modo partes vitae beatae. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Praeclare hoc quidem. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quippe: habes enim a rhetoribus; Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. At multis se probavit. Qui est in parvis malis.

Frater et T.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus,
            consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in
            bonis ponamus nec in malis.

            Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda
            vides.

Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Inquit, dasne adolescenti veniam? Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Bonum patria: miserum exilium. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Sed ille, ut dixi, vitiose.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat?

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis.

Perge porro;: Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.
Quid ergo?: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Ita prorsus, inquam;: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Certe non potest.: Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Magna laus.: Quo modo autem philosophus loquitur?
Ita prorsus, inquam;: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Quae cum essent dicta, discessimus.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Idem adhuc;: Si longus, levis;
Magna laus.: Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Quid Zeno?: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Idem adhuc;: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Nulla erit controversia. Quid iudicant sensus? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Proclivi currit oratio. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quibusnam praeteritis? Aliter autem vobis placet. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?

Sed ad rem redeamus;
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Quo tandem modo?
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet.

Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Neutrum vero, inquit ille. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Odium autem et invidiam facile vitabis. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. At certe gravius. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Qui est in parvis malis.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.

Sed ad illum redeo. Quae sequuntur igitur? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Cur, nisi quod turpis oratio est? Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Illi enim inter se dissentiunt.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Sed quot homines, tot sententiae;

            Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum
            ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Proclivi currit oratio.: Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Quid vero?: Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Itaque fecimus.: Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Si longus, levis.: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Is es profecto tu.: At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Nihil sane.: Quid me istud rogas?

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Nihil sane.

Sed fortuna fortis;: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
ALIO MODO.: Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Idemne, quod iucunde?: Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Qui convenit?: Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Haec dicuntur inconstantissime.: Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

Illud enim rectum est quod katortwma dicebas contingitque
            sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non
            perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest.

            Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis
            ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis
            obscuritas.

At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.

Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Explanetur igitur. Maximus dolor, inquit, brevis est. Quid est enim aliud esse versutum? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Summus dolor plures dies manere non potest? Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Eadem nunc mea adversum te oratio est. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Cur id non ita fit?

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.

Non laboro, inquit, de nomine. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Prioris generis est docilitas, memoria;

Etsi dedit talem mentem, quae omnem virtutem accipere
            posset, ingenuitque sine doctrina notitias parvas rerum
            maximarum et quasi instituit docere et induxit in ea, quae
            inerant, tamquam elementa virtutis.

            Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris
            prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Facete M. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Cui Tubuli nomen odio non est? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Quod autem ea, quae ad naturam accommodata et per se assumenda esse dicunt, non adiungunt ad finem bonorum, desciscunt a natura et quodam modo sunt non dissimiles Aristonis.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Minime vero istorum quidem, inquit. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Nos commodius agimus. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Hoc mihi cum tuo fratre convenit.
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.

Tollenda est atque extrahenda radicitus.
Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum?
Non laboro, inquit, de nomine.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Age, inquies, ista parva sunt.

Tam enim diligenter, etiam si minus vere nam nondum id
            quidem audeo dicere -, sed tamen accurate non modo fundatam,
            verum etiam exstructam disciplinam non est facile
            perdiscere.

            De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura
            mundum universum et eius maxima partis administrari.

Praeclare hoc quidem.: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Ecce aliud simile dissimile.: Quippe: habes enim a rhetoribus;
Tria genera bonorum;: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
At certe gravius.: Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; An hoc usque quaque, aliter in vita?

Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine,
            alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura
            nos ipsa deductura sit.

            Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Dabit hoc Zenoni Polemo, etiam magister eius et tota illa
            gens et reliqui, qui virtutem omnibus rebus multo
            anteponentes adiungunt ei tamen aliquid summo in bono
            finiendo.

            Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati,
            suscepti, instituti sumus?

Erat enim res aperta.
Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;
Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?

Quid adiuvas?: Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.
Proclivi currit oratio.: Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Explanetur igitur.: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Quibus ego vehementer assentior.: Et nemo nimium beatus est;
Est, ut dicis, inquam.: Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus,
            sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut
            dicitur, omne officio continetur.

            Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam
            Epicurus;

Si longus, levis;

Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Sed nimis multa. Et quod est munus, quod opus sapientiae? An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Quare conare, quaeso. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Si quae forte-possumus.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Quid de Pythagora? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Quo tandem modo?

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.
Videsne quam sit magna dissensio?

Quis negat?: Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
In schola desinis.: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Optime, inquam.: Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
Ne discipulum abducam, times.: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Etiam beatissimum?: Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Sed fortuna fortis;: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Sed potestne rerum maior esse dissensio? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; At certe gravius. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Cave putes quicquam esse verius.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Quae cum dixisset, finem ille. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Torquatus, is qui consul cum Cn. Quae duo sunt, unum facit. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Tria genera bonorum; Scaevolam M. Prioris generis est docilitas, memoria; Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit;

Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Iam in altera philosophiae parte. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Sed fac ista esse non inportuna;

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ut id aliis narrare gestiant? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur; Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Efficiens dici potest. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Deinde dolorem quem maximum? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Memini vero, inquam; Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quid ergo? Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Non potes, nisi retexueris illa.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? An nisi populari fama? Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Iam in altera philosophiae parte. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Pauca mutat vel plura sane;

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Scrupulum, inquam, abeunti; Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quid, de quo nulla dissensio est? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere.
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Sed ad bona praeterita redeamus. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Bonum liberi: misera orbitas. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?

Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Nulla erit controversia.: Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Immo videri fortasse.: Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Tenent mordicus.: Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Sed fortuna fortis;: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
In schola desinis.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres
            philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

            Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis
            omnis esse semper beatos;

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Nunc vides, quid faciat. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet
            expletum esse omnibus suis partibus;

            Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius
            probitate ipsius ac moribus.

Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere?

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales
            et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

            Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de
            quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Itaque contra est, ac dicitis; Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quid nunc honeste dicit? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Itaque contra est, ac dicitis; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Beatus sibi videtur esse moriens. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Si longus, levis dictata sunt. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Non igitur bene. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Comprehensum, quod cognitum non habet? Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

Nam ut peccatum est patriam prodere, parentes violare, fana
            depeculari, quae sunt in effectu, sic timere, sic maerere,
            sic in libidine esse peccatum est etiam sine effectu.

            Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
            gaudium, quod non referatur ad corpus.

Quae sequuntur igitur?: Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Explanetur igitur.: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Si longus, levis;: Nihilo magis.

Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Itaque fecimus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Ego vero isti, inquam, permitto. Nemo igitur esse beatus potest. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Laboro autem non sine causa; Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare?

Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quare ad ea primum, si videtur; Scisse enim te quis coarguere possit? Quod totum contra est. Sed ad bona praeterita redeamus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene
            laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

            Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est
            mortuus.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Non potes, nisi retexueris illa. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Hoc simile tandem est? Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Hoc tu nunc in illo probas.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

At multis se probavit. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quae cum dixisset, finem ille.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo
            editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et
            Quare?

            Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam
            esse oportebit;

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum
            vidit, deinde hoc quoque alienum;

            Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur,
            vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio
            et via tradiderunt.

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute;

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Efficiens dici potest.
Peccata paria.: Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Qui convenit?: Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Efficiens dici potest.: Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Nemo igitur esse beatus potest. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Num quid tale Democritus? Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;
Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Eam stabilem appellas. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

At hoc in eo M. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Certe non potest. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quae duo sunt, unum facit. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Satis est ad hoc responsum.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.

Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Itaque contra est, ac dicitis; Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quis Aristidem non mortuum diligit? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Omnis enim est natura diligens sui. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Hoc non est positum in nostra actione. Sed fortuna fortis; Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Graccho, eius fere, aequalí?

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Quis est tam dissimile homini.
Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Si longus, levis dictata sunt. In schola desinis. Videsne quam sit magna dissensio? Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit?

Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Beatus sibi videtur esse moriens. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Quod totum contra est. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Quid Zeno? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Tria genera bonorum; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Recte, inquit, intellegis. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Sed fortuna fortis;

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Quid de Pythagora?: Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.
Quare conare, quaeso.: Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Quonam, inquit, modo?: Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
A mene tu?: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Equidem e Cn. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quae cum essent dicta, discessimus. Ut aliquid scire se gaudeant? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Polycratem Samium felicem appellabant. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quid censes in Latino fore? Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore.

Cum enim virtutis hoc proprium sit, earum rerum, quae secundum naturam sint, habere delectum, qui omnia sic exaequaverunt, ut in utramque partem ita paria redderent, uti nulla selectione uterentur, hi virtutem ipsam sustulerunt.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Easdemne res? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Simus igitur contenti his. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Nunc vides, quid faciat. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Nihil ad rem! Ne sit sane; Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Si longus, levis; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Quare attende, quaeso.: Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Stoicos roga.: Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.
Falli igitur possumus.: Si enim ad populum me vocas, eum.
Ita prorsus, inquam;: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
At certe gravius.: Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?
Facete M.: Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Satis est ad hoc responsum. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est.

Omnis enim est natura diligens sui.
Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quae contraria sunt his, malane? An eiusdem modi? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Gerendus est mos, modo recte sentiat. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Praeclare hoc quidem. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi;

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.
Praeteritis, inquit, gaudeo.
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Beatus sibi videtur esse moriens. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quonam, inquit, modo? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

Audeo dicere, inquit.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Audeo dicere, inquit.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Rationis enim perfectio est virtus; Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Graccho, eius fere, aequalí?: Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur?
Beatum, inquit.: Quid enim possumus hoc agere divinius?
Quis hoc dicit?: Confecta res esset.
Eam stabilem appellas.: Sed tamen intellego quid velit.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Beatus sibi videtur esse moriens. Que Manilium, ab iisque M. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Nemo igitur esse beatus potest. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Quae ista amicitia est?

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Cui Tubuli nomen odio non est? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Nos vero, inquit ille; Scrupulum, inquam, abeunti; Sed nunc, quod agimus; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quonam modo? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quonam, inquit, modo? Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.
Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
At, si voluptas esset bonum, desideraret.
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Omnis enim est natura diligens sui.

Tamen a proposito, inquam, aberramus. Hoc non est positum in nostra actione. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Sin aliud quid voles, postea. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Non igitur bene. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Primum quid tu dicis breve? Perge porro; Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Dici enim nihil potest verius. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Hoc tu nunc in illo probas. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Sint ista Graecorum; Quis istud possit, inquit, negare? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Praeteritis, inquit, gaudeo. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Is es profecto tu. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Nunc vero, quoniam haec nos etiam tractare coepimus, suppeditabit nobis Atticus noster e thesauris suis quos et quantos viros! nonne melius est de his aliquid quam tantis voluminibus de Themista loqui?

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Quare attende, quaeso.: Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.
Ille incendat?: Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Pollicetur certe.: Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.
Ille incendat?: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Eam stabilem appellas.: Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Magna laus. Quae cum dixisset, finem ille. Summus dolor plures dies manere non potest? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Rationis enim perfectio est virtus; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Sedulo, inquam, faciam. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Iam in altera philosophiae parte.

Suo genere perveniant ad extremum;

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Quis istud possit, inquit, negare? Iam in altera philosophiae parte. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quare conare, quaeso. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Ita prorsus, inquam;: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Non igitur bene.: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Quid adiuvas?: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Sed videbimus.: Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Si longus, levis.: Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Etiam beatissimum?: Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Idem adhuc;: Minime vero istorum quidem, inquit.
Murenam te accusante defenderem.: Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Quid vero?: Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne
            Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore
            gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

            Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in
            tenebris?

Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Ego vero isti, inquam, permitto. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Ea possunt paria non esse. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Si longus, levis;

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Etiam beatissimum? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quis hoc dicit? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Sullae consulatum? Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior.

Ne discipulum abducam, times.: Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Non igitur bene.: Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.
Beatum, inquit.: Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.
Recte dicis;: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Bonum valitudo: miser morbus.

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Nihil illinc huc pervenit. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret
            inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

            Respondeat totidem verbis.

Ergo, inquit, tibi Q. Et nemo nimium beatus est; Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Istic sum, inquit.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Quorum altera prosunt, nocent altera. Tum mihi Piso: Quid ergo? Nos vero, inquit ille; Laboro autem non sine causa; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Bonum liberi: misera orbitas. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis; Ita nemo beato beatior. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? De hominibus dici non necesse est. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Nos commodius agimus. Negare non possum. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Sed ille, ut dixi, vitiose. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Suo genere perveniant ad extremum;

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Nunc vides, quid faciat. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. At iam decimum annum in spelunca iacet. Stoicos roga. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Sed ego in hoc resisto; Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Sed quot homines, tot sententiae; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quis Aristidem non mortuum diligit? Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Idemne, quod iucunde?

Si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam, et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris ne assidat, sed inpunite tamen;

Ita credo. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Sed haec omittamus; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quis enim redargueret?

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
At enim hic etiam dolore.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Ne discipulum abducam, times. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.
Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Tenent mordicus.: Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Quid ergo?: Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Ostendit pedes et pectus. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Verum ut haec non in posteris et in consequentibus, sed in
            primis continuo peccata sunt, sic ea, quae proficiscuntur a
            virtute, susceptione prima, non perfectione recta sunt
            iudicanda.

            Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est
            apud illos contextus rerum.

Eadem fortitudinis ratio reperietur. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Tum ille: Ain tandem? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Quod quidem nobis non saepe contingit. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Pollicetur certe.: Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.
De illis, cum volemus.: Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?
Peccata paria.: Hoc simile tandem est?
Si quae forte-possumus.: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Haeret in salebra.: Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
In schola desinis.
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Ea enim vita expetitur, quae sit animi corporisque expleta virtutibus, in eoque summum bonum poni necesse est, quandoquidem id tale esse debet, ut rerum expetendarum sit extremum.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

            Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum
            ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ubi ut eam caperet aut quando? Tum ille: Ain tandem? Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quis istud, quaeso, nesciebat? Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Frater et T.: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Cur iustitia laudatur?: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Itaque fecimus.: Audeo dicere, inquit.

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Facete M. Easdemne res? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? De hominibus dici non necesse est. Iam in altera philosophiae parte. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Sed residamus, inquit, si placet. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; At coluit ipse amicitias. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Immo alio genere;: Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Quibusnam praeteritis?: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Sed haec omittamus;: Suo enim quisque studio maxime ducitur.
Sed fortuna fortis;: Equidem e Cn.
Memini vero, inquam;: In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Audeo dicere, inquit.: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Sed fortuna fortis;: Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Certe non potest.: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Tu quidem reddes; Bonum valitudo: miser morbus. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Nam ante Aristippus, et ille melius. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P.

Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Non est igitur summum malum dolor. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret
            inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

            Et nemo nimium beatus est;

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;

Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Idemne, quod iucunde? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Sed tamen intellego quid velit. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Nihilo magis. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Sin aliud quid voles, postea. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Sed residamus, inquit, si placet. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; At hoc in eo M. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur
            appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam
            eam solam, quae cum virtute degatur.

            Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse
            summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur.

Sed plane dicit quod intellegit.

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. De quibus cupio scire quid sentias.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut
            in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est
            et valere;

            Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si
            imperes quod facere non possim.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Inquit, dasne adolescenti veniam? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. At multis malis affectus.

Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Quid iudicant sensus?: Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Nos commodius agimus.: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Recte dicis;: Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et
            novellan et vetulam et vigere et senescere.

            Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa,
            non esse in voluptate dolor sit maximus?

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi
            oratio longa videri potest.

            Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim
            existimo-ad corpus refers?

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. De illis, cum volemus. Non igitur bene. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore.

Sed fortuna fortis; Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Que Manilium, ab iisque M. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Praeclare hoc quidem. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Non est igitur voluptas bonum. De hominibus dici non necesse est. Haec dicuntur inconstantissime.

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Moriatur, inquit. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Efficiens dici potest.

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quippe: habes enim a rhetoribus; Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Cur iustitia laudatur? Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt.

Haec dicuntur fortasse ieiunius;: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Sed videbimus.: Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Quid iudicant sensus?: Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Sint ista Graecorum;: Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Idem adhuc;: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Quid de Pythagora?: Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Ac tamen hic mallet non dolere. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Cyrenaici quidem non recusant; Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Disserendi artem nullam habuit. Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Tum mihi Piso: Quid ergo?

Negare non possum. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Odium autem et invidiam facile vitabis. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Ut id aliis narrare gestiant? Proclivi currit oratio.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Negare non possum.: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Recte dicis;: Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.
Ergo, inquit, tibi Q.: Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt.

An eiusdem modi?: Ea possunt paria non esse.
Peccata paria.: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis
            beatum?

            Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?

Sin aliud quid voles, postea. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Quae cum dixisset, finem ille. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Praeclare hoc quidem.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Sed nimis multa.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nulla erit controversia. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Utram tandem linguam nescio? Est, ut dicis, inquit; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Vide, quaeso, rectumne sit. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Nulla erit controversia. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Comprehensum, quod cognitum non habet? Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Graccho, eius fere, aequalí? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Haeret in salebra. Optime, inquam. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Conferam avum tuum Drusum cum C.
Itaque fecimus.
Nam de isto magna dissensio est.

Numquam facies.: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Sed haec omittamus;: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Stoicos roga.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Quo tandem modo?: Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Quibusnam praeteritis?: Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Nam quid possumus facere melius? Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Ille incendat? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Deprehensus omnem poenam contemnet. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed
            etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

            At, si voluptas esset bonum, desideraret.

Quis negat? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quae cum essent dicta, discessimus. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?

Venit ad extremum; Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. ALIO MODO. Itaque fecimus. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Quid de Pythagora? Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Confecta res esset.

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Illa tamen simplicia, vestra versuta.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. ALIO MODO. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis
            ea tenebas?

            Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a
            sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Numquam facies.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Equidem e Cn.: Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Etiam beatissimum?: Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Venit ad extremum; Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Quid iudicant sensus?
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Sed videbimus.
Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

An hoc usque quaque, aliter in vita?

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quid de Pythagora? Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Murenam te accusante defenderem. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Si enim idem dicit, quod Hieronymus, qui censet summum bonum esse sine ulla molestia vivere, cur mavult dicere voluptatem quam vacuitatem doloris, ut ille facit, qui quid dicat intellegit?

Memini me adesse P. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Hunc vos beatum;

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Et quidem, inquit, vehementer errat; Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus
            investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio
            turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum.

            Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Beatus sibi videtur esse moriens. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
Quid enim?: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Confecta res esset.: Nam ante Aristippus, et ille melius.
Efficiens dici potest.: At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Sed videbimus. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Beatum, inquit.

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;
Sed residamus, inquit, si placet.
Nulla erit controversia.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Si longus, levis; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Dat enim intervalla et relaxat. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Graccho, eius fere, aequalí? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Minime vero, inquit ille, consentit. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.

Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Deprehensus omnem poenam contemnet. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Pauca mutat vel plura sane; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est.

Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Et nemo nimium beatus est;
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Tamen a proposito, inquam, aberramus.
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Que Manilium, ab iisque M.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Itaque contra est, ac dicitis;

Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.

Quid de Pythagora?: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
ALIO MODO.: Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat.
Quo modo?: His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.

At, si voluptas esset bonum, desideraret.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Sed ille, ut dixi, vitiose. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Maximus dolor, inquit, brevis est. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Bonum incolumis acies: misera caecitas. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Omnis enim est natura diligens sui.

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quis istud, quaeso, nesciebat? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere?

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Ita credo. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Idem adhuc; Quonam, inquit, modo? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Restatis igitur vos; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Nemo igitur esse beatus potest. Age, inquies, ista parva sunt. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi.

Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur
            Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem
            eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo.

            Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello,
            illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis.

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum
            sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.

            Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum,
            tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.

Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non
            etiam philosophorum sit.

            Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Non semper, inquam; Cave putes quicquam esse verius. Eademne, quae restincta siti? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Gerendus est mos, modo recte sentiat. Ostendit pedes et pectus. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Cur post Tarentum ad Archytam? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Si longus, levis; Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Proclivi currit oratio. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Quod cum dixissent, ille contra. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore.

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. An tu me de L. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et
            bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est
            conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque
            referatur;

            Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis
            perspicua conamini tollere.

Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti.

Sedulo, inquam, faciam.: Sed ego in hoc resisto;
Quibusnam praeteritis?: Ut aliquid scire se gaudeant?

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Deprehensus omnem poenam contemnet. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Itaque his sapiens semper vacabit.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Cur id non ita fit? Ita nemo beato beatior. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Easdemne res? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Erat enim Polemonis. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Quae cum dixisset, finem ille. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Ea possunt paria non esse. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Oratio me istius philosophi non offendit; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Idemne, quod iucunde? Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Rationis enim perfectio est virtus; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Et quidem, inquit, vehementer errat; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? A mene tu? Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici.

Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Sed ad illum redeo. Eam stabilem appellas. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Proclivi currit oratio.: Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Idemne, quod iucunde?: Pauca mutat vel plura sane;

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Tubulo putas dicere? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ac tamen hic mallet non dolere. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. An hoc usque quaque, aliter in vita? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Si enim ad populum me vocas, eum. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

At multis se probavit. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. Quid ergo? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Hoc simile tandem est? Tanta vis admonitionis inest in locis; Itaque his sapiens semper vacabit. Quid censes in Latino fore?

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Videsne quam sit magna dissensio? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Multosque etiam dolores curationis causa perferant, ut, si ipse usus membrorum non modo non maior, verum etiam minor futurus sit, eorum tamen species ad naturam revertatur? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Itaque ab his ordiamur. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Quaerimus enim finem bonorum.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Nos commodius agimus. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Ergo, inquit, tibi Q. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Sedulo, inquam, faciam.: Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.
Moriatur, inquit.: Erat enim Polemonis.
Age sane, inquam.: Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Quis enim redargueret?: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Reguli reiciendam;: Nam quid possumus facere melius?

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Ita prorsus, inquam;

Audeo dicere, inquit.: Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?
Venit ad extremum;: Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Non semper, inquam;: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Quid nunc honeste dicit?: Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Quid de Pythagora?: Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Quid, quod res alia tota est?

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Cur id non ita fit? Ad eos igitur converte te, quaeso. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. An hoc usque quaque, aliter in vita? De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Scrupulum, inquam, abeunti; Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Scaevolam M.: Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Quid ergo?: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Ita prorsus, inquam;: Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Quare attende, quaeso.: Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.

Quonam modo? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quaerimus enim finem bonorum. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Quae sequuntur igitur? Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Itaque contra est, ac dicitis; Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Recte dicis;: Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?
Avaritiamne minuis?: Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Erat enim Polemonis.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Quid iudicant sensus?: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Istic sum, inquit.: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Cur iustitia laudatur?: Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. At enim hic etiam dolore. Laboro autem non sine causa; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Istic sum, inquit. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam eam solam, quae cum virtute degatur. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Quid censes in Latino fore?

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem,
            scribebamus haec.

            Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Equidem e Cn. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Sin aliud quid voles, postea. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Quo tandem modo? Disserendi artem nullam habuit. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Laboro autem non sine causa; Quid Zeno? Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Tubulo putas dicere? Praeteritis, inquit, gaudeo. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Restatis igitur vos; Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Eloquentiae vero, quae et principibus maximo ornamento est,
            et qua te audimus valere plurimum, quantum tibi ex
            monumentis nostris addidisses! Ea cum dixissent, quid tandem
            talibus viris responderes?

            Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur
            sine explicatione naturae intellegi potest.

Quasi vero hoc didicisset a Zenone, non dolere, cum doleret!
            Illud audierat nec tamen didicerat, malum illud non esse,
            quia turpe non esset, et esse ferendum viro.

            Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum
            processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse
            velis, donec evaseris;

Tria genera bonorum; Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Quae duo sunt, unum facit.

Quid est enim aliud esse versutum?
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Neutrum vero, inquit ille. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Efficiens dici potest.: Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Quid ergo?: Quod totum contra est.
An eiusdem modi?: Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.
Easdemne res?: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Suo genere perveniant ad extremum; Sed potestne rerum maior esse dissensio? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Non potes, nisi retexueris illa. Quis istud possit, inquit, negare?

Sed haec in pueris;: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Tubulo putas dicere?: Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Etiam beatissimum?: In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.
Facete M.: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Reguli reiciendam;: Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his
            omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum
            inventorumque nostrorum.

            Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone
            pendere?

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Equidem, sed audistine modo de Carneade? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Non semper, inquam; Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Age, inquies, ista parva sunt.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Audeo dicere, inquit.

Quamquam enim vereor, ne nimius in hoc genere videar, tamen omnes veteres philosophi, maxime nostri, ad incunabula accedunt, quod in pueritia facillime se arbitrantur naturae voluntatem posse cognoscere.

Itaque ab his ordiamur. Si quae forte-possumus. Nulla erit controversia. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Poterat autem inpune; Non laboro, inquit, de nomine. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Facillimum id quidem est, inquam.

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Quid ergo?: Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Quid adiuvas?: Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Optime, inquam.: Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
In schola desinis.: Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Nihil sane.: An hoc usque quaque, aliter in vita?
Avaritiamne minuis?: Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Sullae consulatum? Scrupulum, inquam, abeunti; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Beatus sibi videtur esse moriens. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Contineo me ab exemplis.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. In schola desinis. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Suo genere perveniant ad extremum;

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Sullae consulatum? Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Idemne, quod iucunde? Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quonam, inquit, modo? De quibus cupio scire quid sentias. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Graccho, eius fere, aequalí? Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Non laboro, inquit, de nomine.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Graece donan, Latine voluptatem vocant. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria.

Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam
            tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

            Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse
            arbitrantur.

Illi enim inter se dissentiunt. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Hunc vos beatum; At multis malis affectus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem
            facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis,
            tolerabilem.

            Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte
            isto modo dicerentur.

Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Quo igitur, inquit, modo? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sed residamus, inquit, si placet. Ut pulsi recurrant? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

At certe gravius.: Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Dicimus aliquem hilare vivere;: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Haeret in salebra.: Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
At multis se probavit.: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Quonam modo? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Etiam beatissimum? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem?

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Pollicetur certe. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque appetitu movetur. Nos cum te, M. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Bestiarum vero nullum iudicium puto. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. At enim hic etiam dolore. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Refert tamen, quo modo. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

Ille incendat? Haec dicuntur inconstantissime. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Non ego iam Epaminondae, non Leonidae mortem huius morti antepono, quorum alter cum vicisset Lacedaemonios apud Mantineam atque ipse gravi vulnere exanimari se videret, ut primum dispexit, quaesivit salvusne esset clipeus.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
At hoc in eo M.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo
            in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem
            susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem.

            Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Dici enim nihil potest verius.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Ita credo. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Urgent tamen et nihil remittunt.

Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Maxime autem in hoc quidem genere vis est perspicua naturae, cum et mendicitatem multi perpetiantur, ut vivant, et angantur adpropinquatione mortis confecti homines senectute et ea perferant, quae Philoctetam videmus in fabulis.

Itaque contra est, ac dicitis;
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;
Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Cynicorum autem rationem atque vitam alii cadere in sapientem dicunt, si qui eius modi forte casus inciderit, ut id faciendum sit, alii nullo modo. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Sint ista Graecorum;: Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Pollicetur certe.: His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.
Et quidem, inquit, vehementer errat;
Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate
            ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.

            Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum
            omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Haec dicuntur inconstantissime.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Dici enim nihil potest verius. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Immo videri fortasse. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Eaedem res maneant alio modo. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quid iudicant sensus? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Polycratem Samium felicem appellabant. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quare conare, quaeso. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. An hoc usque quaque, aliter in vita? Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Sed fac ista esse non inportuna; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Restatis igitur vos; In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; A mene tu?

Nam de isto magna dissensio est.
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.
Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Cur post Tarentum ad Archytam?

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.
Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Memini vero, inquam;
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quis hoc dicit?

Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet
            alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de
            maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

            Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris,
            quam te reprehenderim.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Dici enim nihil potest verius. Ne discipulum abducam, times. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quid enim possumus hoc agere divinius? A mene tu? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Restinguet citius, si ardentem acceperit. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Praeclare hoc quidem. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Tum enim eam ipsam vis, quam modo ego dixi, et nomen
            inponis, in motu ut sit et faciat aliquam varietatem, tum
            aliam quandam summam voluptatem, quo addi nihil possit;

            Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo
            delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti
            orationis ornamenta neglexerit.

Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Sit sane ista voluptas. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Non potes, nisi retexueris illa.

            Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur
            fuisse mutandi nominis.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Erat enim Polemonis.: Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Tria genera bonorum;: Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Quare conare, quaeso.: Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Praeclare hoc quidem.: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Avaritiamne minuis?: Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Suo genere perveniant ad extremum; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Itaque fecimus.: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Proclivi currit oratio.: Ubi ut eam caperet aut quando?
Quis negat?: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Quid Zeno?: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Sed haec nihil sane ad rem; Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo
            multum admodum fortunae datur.

            Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne
            refers?

Sed haec in pueris; Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Summae mihi videtur inscitiae. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Igitur ne dolorem quidem. Sed quid sentiat, non videtis.

Haeret in salebra.: At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.
Frater et T.: Dicimus aliquem hilare vivere;
Sed videbimus.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Illa tamen simplicia, vestra versuta. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Erit enim mecum, si tecum erit. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Erat enim Polemonis. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Qui est in parvis malis. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse
            summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

            Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat,
            praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Torquatus, is qui consul cum Cn.

Non est igitur summum malum dolor.
Nescio quo modo praetervolavit oratio.
Quibus ego vehementer assentior.
Ratio quidem vestra sic cogit.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Quae cum essent dicta, discessimus.

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut
            dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si
            illud, hoc;

            Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Quorum altera prosunt, nocent altera.
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Nam ante Aristippus, et ille melius.

Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.

Quid nunc honeste dicit? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Suo genere perveniant ad extremum; Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? A mene tu?

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Non potes, nisi retexueris illa. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Beatum, inquit. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Stoici scilicet. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Idemne, quod iucunde? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.
Beatus sibi videtur esse moriens.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Itaque his sapiens semper vacabit. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Tenent mordicus. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. At iam decimum annum in spelunca iacet. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sed ego in hoc resisto; Istic sum, inquit.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Sed nimis multa.
Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam
            cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque
            ipsa relinquenda luce moveatur?

            Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest
            esse perversius.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Verum hoc idem saepe faciamus.
Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Cave putes quicquam esse verius. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Hoc non est positum in nostra actione. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Non est igitur voluptas bonum. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Quis istum dolorem timet? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Dat enim intervalla et relaxat.

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Nunc agendum est subtilius. Certe non potest. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nunc de hominis summo bono quaeritur; Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Tum mihi Piso: Quid ergo? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Dici enim nihil potest verius. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Recte dicis; Utram tandem linguam nescio? Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Satis est ad hoc responsum. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? At multis se probavit. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quod cum dixissent, ille contra. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Nos cum te, M.

Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.

Istic sum, inquit.: Sed quod proximum fuit non vidit.
Quo tandem modo?: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Idem adhuc;: Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Haeret in salebra.: Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Audeo dicere, inquit. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Non laboro, inquit, de nomine. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sed plane dicit quod intellegit. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Quis enim redargueret?: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Sed nimis multa.: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Sedulo, inquam, faciam.: Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.
Istic sum, inquit.: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quibusnam praeteritis? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Ea possunt paria non esse. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. At hoc in eo M. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Cave putes quicquam esse verius. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? An tu me de L. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Sed potestne rerum maior esse dissensio? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Et quidem, inquit, vehementer errat; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Quae sequuntur igitur?
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Sint ista Graecorum; Bonum incolumis acies: misera caecitas. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. At enim sequor utilitatem.

Nulla erit controversia.: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Itaque fecimus.: Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Erat enim Polemonis.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Cave putes quicquam esse verius.
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Scaevolam M. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Tamen a proposito, inquam, aberramus. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

At hoc in eo M.

Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Sed quae tandem ista ratio est?

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

At iam decimum annum in spelunca iacet. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Non igitur bene. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Sit enim idem caecus, debilis.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Quo modo autem philosophus loquitur? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Magna laus.

Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Si longus, levis. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Non potes, nisi retexueris illa. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Minime vero, inquit ille, consentit. Magna laus. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur.

Quae enim mala illi non audent appellare, aspera autem et
            incommoda et reicienda et aliena naturae esse concedunt, ea
            nos mala dicimus, sed exigua et paene minima.

            Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad
            Pericli sepulcrum accederem.

Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Et quidem, inquit, vehementer errat; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Sed quae tandem ista ratio est? Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Ita prorsus, inquam; Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Ubi ut eam caperet aut quando? Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Cave putes quicquam esse verius. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Non est igitur voluptas bonum.

Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. An eiusdem modi?

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quod iam a me expectare noli. Sit enim idem caecus, debilis.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Ut pulsi recurrant? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quo modo autem philosophus loquitur? Odium autem et invidiam facile vitabis. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Quod equidem non reprehendo; Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Quid ergo? Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Tria genera bonorum; Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

Idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos metuant nec mortem nec dolorem.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Quod equidem non reprehendo;

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Tum mihi Piso: Quid ergo? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Quid iudicant sensus? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Venit ad extremum; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Certe non potest. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Dat enim intervalla et relaxat.

Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus.

Voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Certe non potest. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Ubi ut eam caperet aut quando? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Esse enim, nisi eris, non potes. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Cyrenaici quidem non recusant; Ea possunt paria non esse. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Sed hoc sane concedamus. Nemo igitur esse beatus potest. Sedulo, inquam, faciam. An tu me de L. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Quid est enim aliud esse versutum? Ita prorsus, inquam; Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Ut pulsi recurrant? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quod quidem nobis non saepe contingit. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Ut pulsi recurrant?: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Easdemne res?: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Moriatur, inquit.: Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Nos commodius agimus.: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Quis enim redargueret?: Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.
Immo alio genere;: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Venit ad extremum; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Sed tamen intellego quid velit. Recte dicis; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.

Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Ille incendat? Si longus, levis. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quare ad ea primum, si videtur; Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quid est igitur, inquit, quod requiras? Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. An haec ab eo non dicuntur? Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Eaedem res maneant alio modo. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Quod quidem nobis non saepe contingit. Venit ad extremum; Dici enim nihil potest verius. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Sit sane ista voluptas. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Quis enim redargueret?
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
An hoc usque quaque, aliter in vita?

Restatis igitur vos;: Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
A mene tu?: Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;
Sint ista Graecorum;: Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Scaevolam M.: Quippe: habes enim a rhetoribus;

Quid adiuvas?: Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Haeret in salebra.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Sed videbimus.: Ne discipulum abducam, times.
Sullae consulatum?: Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Age sane, inquam.: Minime vero istorum quidem, inquit.
Optime, inquam.: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Etiam beatissimum?: Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.
Quid de Pythagora?: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Sint ista Graecorum;: Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;
Pollicetur certe.: Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec
            diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa
            dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in
            vita manendum.

            Quid, quod res alia tota est?

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui
            interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete
            audiendi sunt.

            Sed quot homines, tot sententiae;

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod potius novum exquirere,virtutis autem amplitudinem quasi in altera librae lance ponere.

Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de
            amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis
            nullam omnino fore.

            Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus,
            aliud negotii nihil habemus.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam
            sapientia.

            Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus,
            inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Nulla erit controversia. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Quod quidem iam fit etiam in Academia. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat.

Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine,
            alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura
            nos ipsa deductura sit.

            Ac tamen hic mallet non dolere.

Magna laus.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam,
            et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors
            tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris
            ne assidat, sed inpunite tamen;

            Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae
            effeminari virum vetant in dolore.

Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Sed tamen intellego quid velit. Sed plane dicit quod intellegit. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Praeteritis, inquit, gaudeo. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Si quae forte-possumus. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. An tu me de L. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quid de Platone aut de Democrito loquar? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

Cui Tubuli nomen odio non est?
Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Est, ut dicis, inquit; Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quid sequatur, quid repugnet, vident. At certe gravius. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil
            eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem
            laturum fuisse existimas?

            Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat
            necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Simus igitur contenti his. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Pauca mutat vel plura sane;

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti
            probabilis ratio reddi possit.

            Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
            transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

Hoc tu nunc in illo probas. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse? Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Immo videri fortasse. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Etiam beatissimum?: Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Sed haec omittamus;: At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Quid Zeno?: Age sane, inquam.
Quare attende, quaeso.: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Nulla erit controversia.: Videsne quam sit magna dissensio?
Quod vestri non item.: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Tria genera bonorum;
Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Sin autem reliqua appetenda sunt, cur, quod est ultimum rerum appetendarum, id non aut ex omnium earum aut ex plurimarum et maximarum appetitione concluditur?

Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Ea possunt paria non esse.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine
            appellas?

            Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur
            nec in contrariis.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Primum divisit ineleganter;

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quis istud possit, inquit, negare? Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Scrupulum, inquam, abeunti; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Si longus, levis; Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret
            inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

            Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab
            Aristotele ante tractatos?

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Tubulo putas dicere? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. At enim hic etiam dolore. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Et quod est munus, quod opus sapientiae? At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Haeret in salebra. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Paria sunt igitur.
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Erit enim mecum, si tecum erit.
Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Immo videri fortasse. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Nos commodius agimus.

Beatum, inquit.: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Beatum, inquit.: Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Non igitur bene.: Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis.

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?

Erit enim mecum, si tecum erit. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Eam stabilem appellas. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Collatio igitur ista te nihil iuvat. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Negare non possum. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quo modo autem philosophus loquitur? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Confecta res esset. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Pollicetur certe.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Itaque contra est, ac dicitis; Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Sed ille, ut dixi, vitiose. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ad eos igitur converte te, quaeso. Quo modo autem philosophus loquitur? Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Si quae forte-possumus. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Vide, quaeso, rectumne sit. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Idemne, quod iucunde? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Is es profecto tu. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Hoc simile tandem est? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Prioris generis est docilitas, memoria; An haec ab eo non dicuntur? Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Frater et T. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Multosque etiam dolores curationis causa perferant, ut, si ipse usus membrorum non modo non maior, verum etiam minor futurus sit, eorum tamen species ad naturam revertatur?

Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem.

Immo alio genere;: Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Hic ambiguo ludimur.: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Conferam avum tuum Drusum cum C. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant.

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Id Sextilius factum negabat.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Sed quot homines, tot sententiae; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Si longus, levis; Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Sed ille, ut dixi, vitiose. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Recte, inquit, intellegis. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Quorum altera prosunt, nocent altera. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Respondeat totidem verbis. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Perge porro;: Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Perge porro;: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Istic sum, inquit.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Quis hoc dicit?: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; At multis se probavit. Quid enim possumus hoc agere divinius? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Quod totum contra est. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nulla erit controversia. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Ostendit pedes et pectus. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Quid vero?: Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.
Idem adhuc;: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Efficiens dici potest.: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Respondeat totidem verbis.: Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?
Quis negat?: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Immo videri fortasse.: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Hoc simile tandem est? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Negare non possum. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur?

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Comprehensum, quod cognitum non habet? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

Sedulo, inquam, faciam.: Ut aliquid scire se gaudeant?
Quid ergo?: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Paria sunt igitur.: At enim hic etiam dolore.
Respondeat totidem verbis.: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Pollicetur certe.: Illi enim inter se dissentiunt.
Pollicetur certe.: Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Itaque his sapiens semper vacabit. Nihil ad rem! Ne sit sane; Hoc simile tandem est? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Cave putes quicquam esse verius. Tria genera bonorum; Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Praeteritis, inquit, gaudeo. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Non igitur bene. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Et nemo nimium beatus est; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Si longus, levis. Sullae consulatum? Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces
            voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.

            Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus,
            affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum.

In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque
            in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse,
            tollendum id non est.

            A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse
            venissem.

An eiusdem modi?: Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.
Ita credo.: Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Qui convenit?: Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Quo tandem modo?: In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Primum quid tu dicis breve? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Cur id non ita fit? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Oratio me istius philosophi non offendit; Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.
Ego vero isti, inquam, permitto.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Itaque ab his ordiamur. Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Quod quidem nobis non saepe contingit. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Poterat autem inpune; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quid vero? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Hic ambiguo ludimur.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Et quod est munus, quod opus sapientiae? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Sed nunc, quod agimus; Qui convenit? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Audeo dicere, inquit. Si longus, levis dictata sunt. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Non est igitur voluptas bonum. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Ea possunt paria non esse. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Paria sunt igitur. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. ALIO MODO. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. At eum nihili facit;

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Bonum incolumis acies: misera caecitas. Pauca mutat vel plura sane; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Dat enim intervalla et relaxat. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Ita credo. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Cur haec eadem Democritus? Suo enim quisque studio maxime ducitur. Efficiens dici potest.

Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Erat enim Polemonis. Urgent tamen et nihil remittunt. Nam de isto magna dissensio est. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.
Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Sed quod proximum fuit non vidit.

Nemo igitur esse beatus potest. Quod vestri non item. Nulla erit controversia. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Memini vero, inquam;: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Optime, inquam.: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Si longus, levis.: Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Tria genera bonorum;: Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Quid Zeno?: Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Venit ad extremum;: Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere.

Ut enim nos ex annalium monimentis testes excitamus eos, quorum omnis vita consumpta est in laboribus gloriosis, qui voluptatis nomen audire non possent, sic in vestris disputationibus historia muta est.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;
Cur id non ita fit?
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Quid Zeno?: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Ille incendat?: Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Nos vero, inquit ille;: Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.
Negare non possum.: Non risu potius quam oratione eiciendum?
Pollicetur certe.: O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Optime, inquam.: Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Ut pulsi recurrant?

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Sint modo partes vitae beatae. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Sint modo partes vitae beatae. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Nihilo magis. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. An eiusdem modi? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Primum quid tu dicis breve? At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Gerendus est mos, modo recte sentiat. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Efficiens dici potest. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Et nemo nimium beatus est;
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Illud vero minime consectarium, sed in primis hebes, illorum scilicet, non tuum, gloriatione dignam esse beatam vitam, quod non possit sine honestate contingere, ut iure quisquam glorietur.

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Nemo igitur esse beatus potest.

Summus dolor plures dies manere non potest? Scaevolam M. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Prioris generis est docilitas, memoria; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? At coluit ipse amicitias. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Deinde dolorem quem maximum?

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Hunc vos beatum; Cur post Tarentum ad Archytam? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur.

Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Satis est ad hoc responsum. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.
Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Nemo igitur esse beatus potest.
Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint?

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Negare non possum. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quae contraria sunt his, malane? In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Hunc vos beatum; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Nam ceteris in rebus síve praetermissum sive ignoratum est quippiam, non plus incommodi est, quam quanti quaeque earum rerum est, in quibus neglectum est aliquíd.

Laboro autem non sine causa;
Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.

Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Non est igitur voluptas bonum. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quis est tam dissimile homini. Nihil illinc huc pervenit. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Ubi ut eam caperet aut quando? Minime vero, inquit ille, consentit. Sit enim idem caecus, debilis. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quaerimus enim finem bonorum.

Nam ista commendatio puerorum, memoria et caritas amicitiae,
            summorum officiorum in extremo spiritu conservatio indicat
            innatam esse homini probitatem gratuitam, non invitatam
            voluptatibus nec praemiorum mercedibus evocatam.

            Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne
            refers?

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. ALIO MODO. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Cur haec eadem Democritus? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Numquam facies. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Quo modo?
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Moriatur, inquit.: Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit.
Itaque fecimus.: His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.
Cur iustitia laudatur?: Tum mihi Piso: Quid ergo?
Ita prorsus, inquam;: Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Quid ergo?: Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Sullae consulatum?: In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Sedulo, inquam, faciam.: Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo,
            elegantiam desidero.

            Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut
            retinere virtutem.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Id Sextilius factum negabat. Summae mihi videtur inscitiae. Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus, consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in bonis ponamus nec in malis. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. At enim sequor utilitatem. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines
            inter se decertare soliti sunt?

            Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum
            omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum
            valet, praetermissum est?

            Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum
            ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Beatum, inquit.: Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Quare conare, quaeso.: Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
At certe gravius.: Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Immo videri fortasse.: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Id mihi magnum videtur.
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam
            dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis
            laetum esse se narrat.

            Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur
            appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam
            eam solam, quae cum virtute degatur.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?

            Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in
            tenebris?

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quis est tam dissimile homini.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. An tu me de L. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Quae duo sunt, unum facit. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Cur post Tarentum ad Archytam? Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Haec dicuntur inconstantissime. Quae cum dixisset, finem ille.

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Si id dicis, vicimus. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Quid iudicant sensus? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. At multis malis affectus. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Sed plane dicit quod intellegit.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

            Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere
            destiterit, non erit;

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Que Manilium, ab iisque M. Tria genera bonorum; In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Et tamen puto concedi nobis oportere ut Graeco verbo utamur, si quando minus occurret Latinum, ne hoc ephippiis et acratophoris potius quam proegmenis et apoproegmenis concedatur;

Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Pauca mutat vel plura sane; Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. At iam decimum annum in spelunca iacet. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Quae cum essent dicta, discessimus.

Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer
            utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

            Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam
            bonum.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Ita multa dicunt, quae vix intellegam.
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Et nemo nimium beatus est; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Equidem e Cn. Quis istum dolorem timet? Ille incendat? Confecta res esset. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;

Quare conare, quaeso. Maximus dolor, inquit, brevis est. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Explanetur igitur. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Quid vero? Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Sin aliud quid voles, postea. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de
            obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime
            dicitur.

            Ostendit pedes et pectus.

Optime, inquam.: Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Primum divisit ineleganter;: Tum ille: Ain tandem?
Quid adiuvas?: Hoc non est positum in nostra actione.
Idem adhuc;: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Si quae forte-possumus.: Tamen a proposito, inquam, aberramus.
Si quae forte-possumus.: Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Urgent tamen et nihil remittunt. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Cave putes quicquam esse verius. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Dat enim intervalla et relaxat. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus
            investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio
            turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum.

            Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et
            praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque
            inpendentis torquet timor?

Quis istum dolorem timet? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Sin aliud quid voles, postea. Iam in altera philosophiae parte. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; An tu me de L. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Omnia peccata paria dicitis. Quare attende, quaeso. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Cur, nisi quod turpis oratio est? Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Non semper, inquam; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Que Manilium, ab iisque M. Nam quid possumus facere melius? Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Istic sum, inquit.

Peccata paria.: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Respondeat totidem verbis.: Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Avaritiamne minuis?: Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum
            naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil
            interest.

            Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem,
            Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos
            disserendi labor.

            Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat
            necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Quare attende, quaeso.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Easdemne res?: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Eam stabilem appellas.: Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? De quibus cupio scire quid sentias.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Nulla erit controversia. Sint modo partes vitae beatae. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; An eiusdem modi? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Erat enim Polemonis. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Quid ergo?: Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Quis negat?: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant
            et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt,
            quodcumque veri simile videatur.

            Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Scrupulum, inquam, abeunti; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Dici enim nihil potest verius. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Praeteritis, inquit, gaudeo. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem?

Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Poterat autem inpune;: Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Primum divisit ineleganter;: Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Paria sunt igitur.: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Quo modo?: Quonam, inquit, modo?
Quid ergo?: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Idem adhuc;: Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Ita nemo beato beatior. Haeret in salebra. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Restatis igitur vos; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Id enim natura desiderat.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Recte, inquit, intellegis. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Ea possunt paria non esse. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra.

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Sed ad bona praeterita redeamus.
Illi enim inter se dissentiunt.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Inest in eadem explicatione naturae insatiabilis quaedam e
            cognoscendis rebus voluptas,in qua una confectis rebus
            necessariis vacui negotiis honeste ac liberaliter possimus
            vivere.

            Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum
            gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.
Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Nos commodius agimus. Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad corpus, tu totus haeres in corpore. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Quid adiuvas? Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Cur post Tarentum ad Archytam? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quid vero? Facete M. Pollicetur certe. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Non potes, nisi retexueris illa. Ego vero isti, inquam, permitto. Ne discipulum abducam, times.

Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero
            omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet,
            quam scilicet comprimere nihil est negotii.

            Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e
            Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; De hominibus dici non necesse est. Urgent tamen et nihil remittunt. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sed residamus, inquit, si placet. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Ostendit pedes et pectus. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Nihil enim hoc differt. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quae cum essent dicta, discessimus. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quid enim possumus hoc agere divinius? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Quid censes in Latino fore? Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Ratio quidem vestra sic cogit. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Facillimum id quidem est, inquam. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio.

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Tria genera bonorum; Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Sed tamen intellego quid velit. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quare ad ea primum, si videtur; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Cave putes quicquam esse verius. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Age sane, inquam.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.
Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Quippe: habes enim a rhetoribus; Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Audeo dicere, inquit. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.

Nam quid possumus facere melius? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Prioris generis est docilitas, memoria; Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nunc vides, quid faciat. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Sed quae tandem ista ratio est? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quid, quod res alia tota est?

Si longus, levis dictata sunt.
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Quid, de quo nulla dissensio est?

Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. At multis se probavit. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis?

Itaque idem natura victus, cui obsisti non potest, dicit
            alio loco id, quod a te etiam paulo ante dictum est, non
            posse iucunde vivi nisi etiam honeste.

            Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob
            rem a superiorum auctoritate discederet.

Immo videri fortasse.: Nunc de hominis summo bono quaeritur;
Stoici scilicet.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Scaevolam M.: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Venit ad extremum;: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quod quidem iam fit etiam in Academia. An nisi populari fama? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur;

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Hic ambiguo ludimur.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Itaque fecimus. Restatis igitur vos; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Erat enim res aperta. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Scisse enim te quis coarguere possit? Si longus, levis. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Venit ad extremum; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Beatum, inquit.: Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Primum divisit ineleganter;: Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Quare conare, quaeso.: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Si quae forte-possumus.: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Frater et T.: Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.
Numquam facies.: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Negare non possum.

Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Sunt enim levia et perinfirma, quae dicebantur a te, animi conscientia improbos excruciari, tum etiam poenae timore, qua aut afficiantur aut semper sint in metu ne afficiantur aliquando.

Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo
            genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo,
            necessariae et non necessariae.

            Nam de isto magna dissensio est.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Sint modo partes vitae beatae.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Videsne, ut haec concinant? Id est enim, de quo quaerimus.

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis
            insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

            Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video,
            omnes semper beatos esse sapientes.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri
            putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

            Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et
            reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio
            potest tradere.

Haec dicuntur fortasse ieiunius; Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Itaque his sapiens semper vacabit. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Bonum patria: miserum exilium. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed quod proximum fuit non vidit. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Idemne, quod iucunde? Si longus, levis dictata sunt. A mene tu?

Itaque ut maiores nostri ab aratro adduxerunt Cincinnatum illum, ut dictator esset, sic vos de pagis omnibus colligitis bonos illos quidem viros, sed certe non pereruditos.

Poterat autem inpune;

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Videsne, ut haec concinant? Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Explanetur igitur.: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Magna laus.: Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
A mene tu?: Cyrenaici quidem non recusant;
Nihilo magis.: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Haeret in salebra. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Non laboro, inquit, de nomine. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Quis istud, quaeso, nesciebat? Non laboro, inquit, de nomine. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Ita prorsus, inquam; Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Praeteritis, inquit, gaudeo. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Bonum patria: miserum exilium. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Sed fortuna fortis; Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Quorum altera prosunt, nocent altera. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Inquit, dasne adolescenti veniam? Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Eam stabilem appellas. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Age, inquies, ista parva sunt. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. An eiusdem modi? Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Itaque fecimus. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Nam ante Aristippus, et ille melius.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Easdemne res?: Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.
Falli igitur possumus.: Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt.
Venit ad extremum;: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Sed videbimus.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Sed ego in hoc resisto;

Refert tamen, quo modo. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Esse enim, nisi eris, non potes. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Satis est ad hoc responsum. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quis Aristidem non mortuum diligit? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quo tandem modo? Sullae consulatum? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Ac tamen hic mallet non dolere. Bestiarum vero nullum iudicium puto.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quare ad ea primum, si videtur; Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Hunc vos beatum; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Confecta res esset. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Gerendus est mos, modo recte sentiat. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Verum hoc idem saepe faciamus. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Sed nunc, quod agimus;

Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Eam stabilem appellas. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Si longus, levis dictata sunt. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Hoc simile tandem est?

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Est, ut dicis, inquam. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Beatus sibi videtur esse moriens. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Polycratem Samium felicem appellabant. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Torquatus, is qui consul cum Cn. Non potes, nisi retexueris illa.

Quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes
            boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid
            est virtute divinius?

            Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;

Odium autem et invidiam facile vitabis.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Ut pulsi recurrant? Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Quae duo sunt, unum facit. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Sed residamus, inquit, si placet. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Ergo, inquit, tibi Q. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Praeclare hoc quidem.: Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Praeclare hoc quidem.: Et nemo nimium beatus est;
Ut pulsi recurrant?: Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Sed nimis multa.: Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Peccata paria.: Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?
Quid iudicant sensus?: Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Quid enim?: Age, inquies, ista parva sunt.
Si quae forte-possumus.: Erit enim mecum, si tecum erit.
Eadem fortitudinis ratio reperietur.: Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Hic ambiguo ludimur. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Ubi ut eam caperet aut quando? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere;

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quid vero? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Quid de Pythagora? An hoc usque quaque, aliter in vita?

Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Facillimum id quidem est, inquam. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Restatis igitur vos; E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Scrupulum, inquam, abeunti; Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Quod iam a me expectare noli. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sed ad illum redeo. Scrupulum, inquam, abeunti; Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis.

Moriatur, inquit.: Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Quis enim redargueret?: Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Quonam, inquit, modo?: Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Recte, inquit, intellegis.: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Que Manilium, ab iisque M.
Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius.
Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.
Non semper, inquam;
Quis enim redargueret?

Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique
            causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.

            Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in
            discordia dominorum domus;

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota
            nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime
            necessaria?

            Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
            gaudium, quod non referatur ad corpus.

Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.
Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Nihilo magis.: Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
Quonam modo?: Qui est in parvis malis.
Quis negat?: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.

Memini vero, inquam;: Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Eam stabilem appellas.: Quid Zeno?
Magna laus.: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Stoicos roga.: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Pollicetur certe.: Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Pollicetur certe.: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Primum divisit ineleganter;: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Quis hoc dicit?: Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?
Ille incendat?: Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?
Sullae consulatum?: Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Bonum patria: miserum exilium.: An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Beatum, inquit.

Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Igitur ne dolorem quidem. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Ut pulsi recurrant? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Frater et T. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Confecta res esset.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Si longus, levis. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Et nemo nimium beatus est; Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Quo modo?: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Si longus, levis;: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Quonam modo?: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Cur iustitia laudatur?: Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

A mene tu?

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Dici enim nihil potest verius. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Quid de Pythagora? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Ostendit pedes et pectus. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Certe non potest.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Quo modo?

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Non igitur bene. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Immo videri fortasse. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quibusnam praeteritis? Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quare ad ea primum, si videtur;

Sed nunc, quod agimus;

            Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse
            cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.

Efficiens dici potest. Quae sequuntur igitur? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Hunc vos beatum; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quae cum essent dicta, discessimus. Urgent tamen et nihil remittunt. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quod equidem non reprehendo; Ut pulsi recurrant?

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Minime vero istorum quidem, inquit. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas. Restinguet citius, si ardentem acceperit. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Quid ergo?: Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Pollicetur certe.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Sed fortuna fortis;: Ut id aliis narrare gestiant?

Cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum
            amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas
            ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur.

            Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e
            macello peti?

Dat enim intervalla et relaxat.
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
An hoc usque quaque, aliter in vita?

Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et
            inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque
            magna sunt, necesse est paria esse peccata.

            Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Summus dolor plures dies manere non potest? Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Tu quidem reddes; Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Sit sane ista voluptas. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; In schola desinis. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Tanta vis admonitionis inest in locis; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Quonam, inquit, modo?: Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Avaritiamne minuis?: Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse, intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a nobis intellegi non potest?

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Memini vero, inquam;

Quoniam enim natura suis omnibus expleri partibus vult, hunc
            statum corporis per se ipsum expetit, qui est maxime e
            natura, quae tota perturbatur, si aut aegrum corpus est aut
            dolet aut, caret viribus.

            Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam
            magis hortatur quam superiora omnia.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Reguli reiciendam; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.
Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Proclivi currit oratio. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sin aliud quid voles, postea. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.
Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?
Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.

Erit enim mecum, si tecum erit. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Facete M. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quid enim possumus hoc agere divinius?

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?

A mene tu?: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Tu quidem reddes;: Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Neutrum vero, inquit ille.: Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Hunc vos beatum;: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Cur iustitia laudatur?

Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem
            neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit
            Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent.

            Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
            gaudium, quod non referatur ad corpus.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus.

Quae duo sunt, unum facit. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Facillimum id quidem est, inquam. Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a, sed, si libet, r e i e c t a n e a. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere.
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat,
            ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut
            dolore omni liberetur?

            Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium,
            multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quippe: habes enim a rhetoribus; Negare non possum. Si longus, levis. Sed residamus, inquit, si placet. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quod cum dixissent, ille contra. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Nihil sane. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Nam quid possumus facere melius? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Si enim ad populum me vocas, eum.
Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;

Sed quid sentiat, non videtis.

            Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum
            principes extiterunt.

Refert tamen, quo modo.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Frater et T.: Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.
Moriatur, inquit.: Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides.
Pollicetur certe.: Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Itaque ab his ordiamur.: Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?
Idemne, quod iucunde?: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.
Nihil ad rem! Ne sit sane;

Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem?

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quod totum contra est. Quid iudicant sensus? Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Id est enim, de quo quaerimus. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Ad eos igitur converte te, quaeso.

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem.
Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Etiam beatissimum? Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Cur haec eadem Democritus? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Sed ad bona praeterita redeamus.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Et quidem, inquit, vehementer errat;

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Certe non potest. Quis istud possit, inquit, negare?

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Memini me adesse P. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Sed residamus, inquit, si placet. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Cave putes quicquam esse verius. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Minime vero, inquit ille, consentit. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Satis est ad hoc responsum.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Respondeat totidem verbis.: Non risu potius quam oratione eiciendum?
Omnia peccata paria dicitis.: Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.
Non semper, inquam;: Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
Immo alio genere;: Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico.
Recte dicis;: Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda,
            quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

            Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is
            medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus
            datum;

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Si longus, levis;: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Cur iustitia laudatur?: Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.
Ita prorsus, inquam;: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Praeclare hoc quidem.: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello,
            illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

            Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia
            tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat,
            consentaneum sit dicere.

            Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Venit ad extremum;: Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Immo alio genere;: Suo genere perveniant ad extremum;
Quis hoc dicit?: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Quare conare, quaeso.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Tu quidem reddes;: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Recte, inquit, intellegis.: Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Qui convenit?: Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Quae sequuntur igitur? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

At iam decimum annum in spelunca iacet.

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Frater et T. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Sedulo, inquam, faciam. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quo modo autem philosophus loquitur? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quid, quod res alia tota est? Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quorum altera prosunt, nocent altera. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae
            cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae
            prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria.

            A mene tu?

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis? An eiusdem modi? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus.

Cave putes quicquam esse verius.

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt.

Praeclare hoc quidem.: An tu me de L.
Sed nimis multa.: Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Quae sequuntur igitur?: Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.
Easdemne res?: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ego vero isti, inquam, permitto. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Magna laus. Tubulo putas dicere? Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

Quanta autem ab illis varietas argumentorum ratione concludentium eorumque cum captiosis interrogationibus dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant, ut neque sensuum fidem sine ratione nec rationis sensibus exquiramus?

Non potes, nisi retexueris illa.

Non potes, nisi retexueris illa. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quid iudicant sensus? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Confecta res esset. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Ratio quidem vestra sic cogit. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Cur id non ita fit? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Quid iudicant sensus? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.

Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quod equidem non reprehendo; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Bestiarum vero nullum iudicium puto.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem
            natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

            Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa
            est?

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Pugnant Stoici cum Peripateticis. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Beatum, inquit. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Ratio quidem vestra sic cogit.

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Iam in altera philosophiae parte. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Haeret in salebra. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Et quidem, inquit, vehementer errat; Laboro autem non sine causa; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Graece donan, Latine voluptatem vocant.
In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Haec dicuntur inconstantissime. Sed haec omittamus; Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Explanetur igitur. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Itaque contra est, ac dicitis; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Sed nimis multa.

Cur, nisi quod turpis oratio est? Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.
Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Itaque fecimus.: Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Nihilo magis.: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Velut ego nunc moveor.: An haec ab eo non dicuntur?

Idemne, quod iucunde?

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Confecta res esset.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sed quae tandem ista ratio est? Sed videbimus. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Nulla erit controversia. Optime, inquam. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Avaritiamne minuis? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Scrupulum, inquam, abeunti; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Quis hoc dicit?: Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;
Scaevolam M.: Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.
Respondeat totidem verbis.: Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Quis negat?: Etiam beatissimum?
Sed nimis multa.: A mene tu?
Tenent mordicus.: Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Sint modo partes vitae beatae. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Restatis igitur vos; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quonam, inquit, modo? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quorum altera prosunt, nocent altera. Non laboro, inquit, de nomine. Sed ille, ut dixi, vitiose.

Oratio me istius philosophi non offendit;

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Si quae forte-possumus. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Dat enim intervalla et relaxat. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Si quae forte-possumus. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Sed ad illum redeo. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.

Perge porro; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Oratio me istius philosophi non offendit; Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quid me istud rogas? Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?

Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Iam in altera philosophiae parte.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Venit ad extremum;: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Quid ergo?: Ita multa dicunt, quae vix intellegam.
Quo modo?: Cui Tubuli nomen odio non est?
Sed haec omittamus;: Optime, inquam.
Etiam beatissimum?: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas,
            quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter
            sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis
            notae sunt.

            Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere
            censeo.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Hunc vos beatum; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Sed quod proximum fuit non vidit. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sed quid sentiat, non videtis. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Sed haec omittamus; Memini vero, inquam; Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Odium autem et invidiam facile vitabis.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Non est igitur summum malum dolor. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Num quid tale Democritus? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Praeteritis, inquit, gaudeo. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit.
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Cum autem ad summum bonum volunt pervenire, transiliunt omnia et duo nobis opera pro uno relinquunt, ut alia sumamus, alia expetamus, potius quam uno fine utrumque concluderent.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Iam in altera philosophiae parte. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. An potest cupiditas finiri? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Bonum patria: miserum exilium.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Tanta vis admonitionis inest in locis; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Dat enim intervalla et relaxat. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Si longus, levis dictata sunt.
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Tu quidem reddes; Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Quae sequuntur igitur? Facillimum id quidem est, inquam. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Quare attende, quaeso. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Optime, inquam. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit;

Sed plane dicit quod intellegit. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his
            omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum
            inventorumque nostrorum.

            Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Sed hoc sane concedamus. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Perge porro; Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Praeclare hoc quidem. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Quid Zeno? Hoc simile tandem est? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Restatis igitur vos; Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Age, inquies, ista parva sunt. Nihil illinc huc pervenit. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Nos cum te, M. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Proclivi currit oratio. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Restatis igitur vos;

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Urgent tamen et nihil remittunt.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

Sin aliud quid voles, postea.

Cur iustitia laudatur? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Sullae consulatum? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Pauca mutat vel plura sane; Illud non continuo, ut aeque incontentae. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Sullae consulatum?: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Tenent mordicus.: Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Moriatur, inquit.: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Quid de Pythagora?: Quid nunc honeste dicit?
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Quis enim redargueret?: Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Etiam beatissimum?: Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Itaque fecimus.: Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Ita credo.: Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Haec est nec omnia spernentis praeter virtutem et virtutem ipsam suis laudibus amplificantis oratio, denique haec est undique completa et perfecta explicatio summi boni. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Non potes, nisi retexueris illa. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quis istud possit, inquit, negare? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Minime vero istorum quidem, inquit. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est.

Aequam igitur pronuntiabit sententiam ratio adhibita primum
            divinarum humanarumque rerum scientia, quae potest appellari
            rite sapientia, deinde adiunctis virtutibus, quas ratio
            rerum omnium dominas, tu voluptatum satellites et ministras
            esse voluisti.

            At eum nihili facit;

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri,
            quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam
            lege Voconia pervenire.

            Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas,
            et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Nemo igitur esse beatus potest. Id enim natura desiderat. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu?

Quid enim?: Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Quo modo?: Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.
Nos commodius agimus.: Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.
Quid ergo?: An nisi populari fama?

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

Ecce aliud simile dissimile. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Ita prorsus, inquam; Nos commodius agimus. Si longus, levis;

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Primum quid tu dicis breve? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Omnis enim est natura diligens sui. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Quae sequuntur igitur? Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem? Respondeat totidem verbis. Aliter autem vobis placet. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Sin aliud quid voles, postea. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Laboro autem non sine causa; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Itaque ab his ordiamur. Hic ambiguo ludimur. Explanetur igitur. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Certe non potest. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Cur, nisi quod turpis oratio est? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Illa tamen simplicia, vestra versuta. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Beatus sibi videtur esse moriens.

Quare conare, quaeso.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Sed haec omittamus;: Illi enim inter se dissentiunt.
Nihil illinc huc pervenit.: Aliter autem vobis placet.
Quo modo?: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quid est enim aliud esse versutum? Et quidem, inquit, vehementer errat; Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Qui est in parvis malis. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Omnia peccata paria dicitis.: At iam decimum annum in spelunca iacet.
Hic ambiguo ludimur.: Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?
Istic sum, inquit.: Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;
Ita prorsus, inquam;: Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?
Non igitur bene.: Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit.
Confecta res esset.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;
Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum
            disputationem omnem conferemus.

            Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi
            nosmet ipsos cognoscimus.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum.

Summus dolor plures dies manere non potest?
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.
Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur
            persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et
            Polemonis docet.

            Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Suo enim quisque studio maxime ducitur. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Nos vero, inquit ille;

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quod iam a me expectare noli. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam
            sententiam.

            Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum
            occultissimarum.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Quae sequuntur igitur?
Et nemo nimium beatus est;
Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt,
            pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis
            conferamus, quae tuis antepono.

            In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut
            nec res videre optimas nec agere possint.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Res enim concurrent contrariae. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Tu quidem reddes; Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Cur id non ita fit?

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Nihil illinc huc pervenit. Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Cui Tubuli nomen odio non est? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Age, inquies, ista parva sunt. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim.

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.

Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Nos commodius agimus. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Maximus dolor, inquit, brevis est. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Mihi enim satis est, ipsis non satis.

At enim hic etiam dolore.
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

An eiusdem modi?: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Poterat autem inpune;: Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.
Memini vero, inquam;: Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Hunc vos beatum;: Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
Confecta res esset.: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Qui est in parvis malis. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Quis istum dolorem timet? Quae cum essent dicta, discessimus. Itaque his sapiens semper vacabit. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quare conare, quaeso.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

Age sane, inquam.: Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
Eam stabilem appellas.: Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Si quae forte-possumus.: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Sed haec omittamus;: Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus
            in praecordiis piscis inventus est?

            Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in
            iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.

Sint modo partes vitae beatae.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Sed nunc, quod agimus; Age, inquies, ista parva sunt. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Minime vero istorum quidem, inquit.

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Summus dolor plures dies manere non potest?
Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Prave, nequiter, turpiter cenabat;

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Cur, nisi quod turpis oratio est?
Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.
Tanta vis admonitionis inest in locis;
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Tu quidem reddes;

Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius
            aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu
            cogitemus.

            Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod
            est populari fama gloriosum.

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Ita prorsus, inquam;

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Sed nimis multa. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas?

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Beatum, inquit. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Equidem, sed audistine modo de Carneade? Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Sedulo, inquam, faciam.: An tu me de L.
A mene tu?: Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?
Quid de Pythagora?: Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Quis negat?: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et
            hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad
            corpus, tu totus haeres in corpore.

            Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque
            Epicurei esse voluerunt?

Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Quid, quod res alia tota est? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere;

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Id est enim, de quo quaerimus. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Audeo dicere, inquit.: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Tubulo putas dicere?: His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Immo videri fortasse.: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Sed videbimus.: Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Magna laus.: Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Sed ad bona praeterita redeamus.
Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Torquatus, is qui consul cum Cn. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Quis istum dolorem timet? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Oratio me istius philosophi non offendit; Quae cum essent dicta, discessimus. Contineo me ab exemplis. Praeteritis, inquit, gaudeo. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Videsne, ut haec concinant?

Non semper, inquam;: Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Si longus, levis;: Oratio me istius philosophi non offendit;
Non igitur bene.: Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Pollicetur certe.: Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Illud enim rectum est quod katortwma dicebas contingitque sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Scisse enim te quis coarguere possit? Si enim ad populum me vocas, eum.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Hoc tu nunc in illo probas. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Si id dicis, vicimus. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Sed quod proximum fuit non vidit. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo
            editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et
            Quare?

            Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe
            non sit.

Moriatur, inquit. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Eadem fortitudinis ratio reperietur. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Nihil sane. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;

De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. An hoc usque quaque, aliter in vita? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap.

Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Ita nemo beato beatior. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.

Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Si id dicis, vicimus. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quid iudicant sensus? Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Cyrenaici quidem non recusant; Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Immo videri fortasse. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Venit ad extremum; Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Cave putes quicquam esse verius.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere.
Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Sed quid sentiat, non videtis.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Utram tandem linguam nescio? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus.

An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Id mihi magnum videtur. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Stoicos roga.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Erat enim Polemonis. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Si quae forte-possumus. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Non risu potius quam oratione eiciendum? Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. An eiusdem modi? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. In schola desinis. Quonam, inquit, modo? Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.

Voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare. Sed ad bona praeterita redeamus. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt.

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Illi enim inter se dissentiunt. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Age sane, inquam. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Quo modo? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Ratio quidem vestra sic cogit. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.
Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Non laboro, inquit, de nomine. Sed haec nihil sane ad rem; Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod
            a te dictum est, convenienter naturae vivere.

            Quae contraria sunt his, malane?

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Ut pulsi recurrant? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Quod quidem nobis non saepe contingit. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Bonum valitudo: miser morbus. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Et tamen vide, ne, si ego non intellegam quid Epicurus loquatur, cum Graece, ut videor, luculenter sciam, sit aliqua culpa eius, qui ita loquatur, ut non intellegatur.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Certe non potest. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Confecta res esset. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam
            possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent,
            sapientiam consequi.

            Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare,
            cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Etenim, cum omnes natura totos se expetendos putent, nec id
            ob aliam rem, sed propter ipsos, necesse est eius etiam
            partis propter se expeti, quod universum propter se
            expetatur.

            Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum
            est, nunc quidem hactenus;

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Sed haec nihil sane ad rem;

Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Quare conare, quaeso. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Cave putes quicquam esse verius. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Minime vero, inquit ille, consentit. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Non igitur bene. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Ita multa dicunt, quae vix intellegam.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Sed tamen intellego quid velit. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quis hoc dicit? Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus.

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est
            aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;

            Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum
            facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est
            litibus-;

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. De hominibus dici non necesse est. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. At vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam magnos quantaque amoris conspiratione consentientis tenuit amicorum greges! quod fit etiam nunc ab Epicureis. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.

Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur,
            primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in
            conficiendis voluptatibus?

            Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc
            vel Graece loqui vel Latine docendus?

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Age sane, inquam.: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Sed nimis multa.: Ego vero isti, inquam, permitto.
Quibusnam praeteritis?: Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Tria genera bonorum; Non risu potius quam oratione eiciendum? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Neutrum vero, inquit ille. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Memini me adesse P. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Quod cum dixissent, ille contra. Quo igitur, inquit, modo? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Idemne, quod iucunde? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Dicis eadem omnia et bona et mala, quae quidem dicunt ii,
            qui numquam philosophum pictum, ut dicitur, viderunt:
            valitudinem, vires, staturam, formam, integritatem
            unguiculorum omnium bona, deformitatem, morbum, debilitatem
            mala.

            Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse
            loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit,
            totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

Hoc simile tandem est? Itaque his sapiens semper vacabit. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Non igitur bene. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Quod vestri non item.

Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Summae mihi videtur inscitiae. Proclivi currit oratio. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Facillimum id quidem est, inquam. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Quid est enim aliud esse versutum?

Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Quod vestri non item. Facillimum id quidem est, inquam.

Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur, quem scis quam admirer quemque eo delecter.

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Restinguet citius, si ardentem acceperit. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Dat enim intervalla et relaxat. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Nihilo magis.: Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Sint ista Graecorum;: Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?
Praeclare hoc quidem.: Bonum liberi: misera orbitas.
In schola desinis.: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Prave, nequiter, turpiter cenabat;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quo modo? Sed nimis multa. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Quis istud possit, inquit, negare? Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Prioris generis est docilitas, memoria; Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Immo alio genere; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Si enim ad populum me vocas, eum. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Cui Tubuli nomen odio non est? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Primum quid tu dicis breve? Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Bestiarum vero nullum iudicium puto. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim
            existimo-ad corpus refers?

            In schola desinis.

Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.

Sed ad illum redeo.: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Quid Zeno?: Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Nunc agendum est subtilius.: Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.
Quis enim redargueret?: Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Hic ambiguo ludimur.: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Memini me adesse P.

Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. At certe gravius. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Si enim ad populum me vocas, eum. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Recte dicis;: Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.
Itaque ab his ordiamur.: Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?
Etiam beatissimum?: Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Si longus, levis;: Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Suo genere perveniant ad extremum; Nemo igitur esse beatus potest. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed residamus, inquit, si placet. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Eadem nunc mea adversum te oratio est. Primum quid tu dicis breve? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Verum hoc idem saepe faciamus. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent,
            dissimillimas proferebas.

            Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae
            pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad
            senectutem esse discenda.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Si longus, levis dictata sunt. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

Quonam, inquit, modo? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Hunc vos beatum; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Quo modo? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Istic sum, inquit.: Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Cur iustitia laudatur?: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Sint ista Graecorum;: Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Explanetur igitur.: Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Si longus, levis;: Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Quae ista amicitia est? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quis enim redargueret? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat
            necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

            Quid enim?

Sedulo, inquam, faciam.: Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Facete M.: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Sed nimis multa.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Ille incendat?: Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Efficiens dici potest.: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
A mene tu?
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. At coluit ipse amicitias. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Paria sunt igitur. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

Optime, inquam.: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Quare conare, quaeso.: Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Immo videri fortasse.: Sed residamus, inquit, si placet.
Quid ergo?: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Non semper, inquam;: An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Haec dicuntur inconstantissime. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. De quibus cupio scire quid sentias. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quis negat? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Sed ad rem redeamus; Sint modo partes vitae beatae. Vide, quaeso, rectumne sit.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.
Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.

Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Non est igitur voluptas bonum. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor.

Deprehensus omnem poenam contemnet. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Praeteritis, inquit, gaudeo. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?

At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Hic ambiguo ludimur. Summus dolor plures dies manere non potest? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Cyrenaici quidem non recusant; Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Utram tandem linguam nescio? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Sit sane ista voluptas. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Tu quidem reddes; Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Non potes, nisi retexueris illa.

Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Simus igitur contenti his. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Hunc vos beatum; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Quis est tam dissimile homini. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. At multis malis affectus. Praeteritis, inquit, gaudeo. Ita prorsus, inquam;

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Num quid tale Democritus? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto, ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id defendere? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; De illis, cum volemus. Pauca mutat vel plura sane; Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Hoc est non dividere, sed frangere.

Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem
            hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo
            quam Stoici.

            Dici enim nihil potest verius.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?
Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi
            velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex
            iis nihil redundet?

            Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

            Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum
            opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii
            respondissent, si quid videretur, diceret.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Nihil sane.: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Eam stabilem appellas.: Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.
Sullae consulatum?: Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Idem adhuc;: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Falli igitur possumus.: His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Reguli reiciendam; Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quid, quod res alia tota est? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Rationis enim perfectio est virtus; Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Omnesque eae sunt genere quattuor, partibus plures,
            aegritudo, formido, libido, quamque Stoici communi nomine
            corporis et animi ¾donÆn appellant, ego malo laetitiam
            appellare, quasi gestientis animi elationem voluptariam.

            Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. A mene tu? Negare non possum. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Recte dicis; Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Falli igitur possumus.

Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et
            fortasse suo iure.

            Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui
            aut quattuor;

Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Non potes, nisi retexueris illa. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Refert tamen, quo modo.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Sint modo partes vitae beatae. Hoc tu nunc in illo probas. Beatus sibi videtur esse moriens. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint.

Hic ambiguo ludimur.: Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Recte dicis;: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Quare attende, quaeso.: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Prave, nequiter, turpiter cenabat;: Ac tamen hic mallet non dolere.

Quae sequuntur igitur?

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Murenam te accusante defenderem. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri;

Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Comprehensum, quod cognitum non habet? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quod cum dixissent, ille contra. Murenam te accusante defenderem. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Recte dicis; Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Si quae forte-possumus.

Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Qui est in parvis malis. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Sed videbimus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Cur post Tarentum ad Archytam?

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quid, quod res alia tota est? Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ita nemo beato beatior.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Ostendit pedes et pectus.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et
            perfectio est non dissimilis animantium.

            Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt
            prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem,
            quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil
            dolere.

            Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi
            quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quare conare, quaeso.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui
            vultus in quoque sit?

            Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum
            re concinebat, verbis discrepare?

Quid Zeno?: Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Numquam facies.: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Pollicetur certe.: Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Hunc vos beatum;: Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Istic sum, inquit. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a
            superioribus, verbis illi commodius utantur?

            Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a
            philosophis ratione quadam distinguitur.

Qui et definierunt plurima et definiendi artes reliquerunt, quodque est definitioni adiunctum, ut res in partes dividatur, id et fit ab illis et quem ad modum fieri oporteat traditur;

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Itaque ab his ordiamur.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Cur, nisi quod turpis oratio est? Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini.

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Ego vero isti, inquam, permitto. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Sed tamen intellego quid velit. Dat enim intervalla et relaxat. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Maximus dolor, inquit, brevis est.

ALIO MODO. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Et nemo nimium beatus est; Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Confecta res esset. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

Torquatus, is qui consul cum Cn.
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt
            vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae,
            contentiones concertationesque in disputando pertinaces
            indignae philosophia mihi videri solent.

            Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quonam, inquit, modo? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Sint ista Graecorum; Minime vero istorum quidem, inquit. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Explanetur igitur. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Proclivi currit oratio.
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Nihil illinc huc pervenit.

Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Facillimum id quidem est, inquam. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Iam in altera philosophiae parte.

Vide, quaeso, rectumne sit.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Aliter autem vobis placet. An eiusdem modi?

Sin aliud quid voles, postea. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quare ad ea primum, si videtur; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Itaque ab his ordiamur. At eum nihili facit; Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. In schola desinis. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Respondeat totidem verbis. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Sed fortuna fortis; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum
            coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

            Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum
            sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus,
            in quo inest ordo et moderatio.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Nihil ad rem! Ne sit sane;

Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Poterat autem inpune; Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Simus igitur contenti his. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Ita credo.: Tum mihi Piso: Quid ergo?
Nihilo magis.: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Quae sequuntur igitur?: Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
At certe gravius.: Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Efficiens dici potest.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Quod cum dixissent, ille contra.

Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Tu quidem reddes;: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Si longus, levis;: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Magna laus.: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Reguli reiciendam;: Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

In schola desinis.: Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.
Primum divisit ineleganter;: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Iam contemni non poteris. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Certe non potest.: Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.
Si longus, levis;: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Nos commodius agimus.: Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.
Confecta res esset.: Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ita multa dicunt, quae vix intellegam.

Nihilo magis.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quid censes in Latino fore? Sed ille, ut dixi, vitiose. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quid nunc honeste dicit? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quis istud possit, inquit, negare? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Recte dicis;

Idem adhuc;
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Quid de Pythagora? Tum mihi Piso: Quid ergo? Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;
Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus
            ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur,
            quem scis quam admirer quemque eo delecter.

            Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona
            praeterita grata recordatione renovata delectant.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Eademne, quae restincta siti?

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Quid me istud rogas? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Dicimus aliquem hilare vivere; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Iam in altera philosophiae parte. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Iam in altera philosophiae parte. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Idemne, quod iucunde?

Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud
            concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem
            genere non sit?

            Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque
            ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Minime vero istorum quidem, inquit. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quo modo autem philosophus loquitur?

Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Si longus, levis dictata sunt. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;
Minime vero, inquit ille, consentit.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne
            refers?

            Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas,
            et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Verum hoc idem saepe faciamus. Esse enim, nisi eris, non potes. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Beatus sibi videtur esse moriens. Scaevolam M.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quid iudicant sensus? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quibusnam praeteritis?

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Ita prorsus, inquam; Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Et quidem, inquit, vehementer errat; Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Illud non continuo, ut aeque incontentae. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Maximus dolor, inquit, brevis est. Ita nemo beato beatior. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Cynicorum autem rationem atque vitam alii cadere in sapientem dicunt, si qui eius modi forte casus inciderit, ut id faciendum sit, alii nullo modo. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.
Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Ita credo.

Quid adiuvas? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Sed quid sentiat, non videtis. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Cur id non ita fit? Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.

Prioris generis est docilitas, memoria;
Optime, inquam.
Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
Haec dicuntur fortasse ieiunius;
Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?

Numquam facies.: Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Negare non possum.: Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Tu quidem reddes;: Non est igitur summum malum dolor.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Contineo me ab exemplis. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Eademne, quae restincta siti? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Velut ego nunc moveor.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Sed hoc sane concedamus. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Verum hoc idem saepe faciamus. Si id dicis, vicimus. Neutrum vero, inquit ille.

Quibusnam praeteritis?: Itaque contra est, ac dicitis;
Ille incendat?: Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit;

Hoc est non dividere, sed frangere.

            Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam
            optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Primum quid tu dicis breve? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem
            philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum
            quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba
            corrigi.

            Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis
            delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint,
            eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Iam in altera philosophiae parte. Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Hos contra singulos dici est melius.

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sit sane ista voluptas. Quo igitur, inquit, modo? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

Non risu potius quam oratione eiciendum? Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Comprehensum, quod cognitum non habet? Cur post Tarentum ad Archytam? Quod totum contra est. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Audeo dicere, inquit. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Cur iustitia laudatur? Ecce aliud simile dissimile. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Idemne, quod iucunde? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Ratio quidem vestra sic cogit. Poterat autem inpune; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Nunc agendum est subtilius. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Et nemo nimium beatus est;
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quis hoc dicit? Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Me quidem ad altiorem memoriam Oedipodis huc venientis et illo mollissimo carmine quaenam essent ipsa haec loca requirentis species quaedam commovit, inaniter scilicet, sed commovit tamen.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Res enim concurrent contrariae. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quare ad ea primum, si videtur;

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Itaque ab his ordiamur. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.

Nam ista vestra: Si gravis, brevis;
Restatis igitur vos;
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Ut id aliis narrare gestiant?

Cur, nisi quod turpis oratio est?

Negare non possum. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Et quidem, inquit, vehementer errat; Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Ut id aliis narrare gestiant? Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Immo videri fortasse. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Beatus sibi videtur esse moriens.

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Disserendi artem nullam habuit. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Memini vero, inquam; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Cur post Tarentum ad Archytam?

Sed nimis multa. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Et quidem, inquit, vehementer errat; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere.
Recte, inquit, intellegis.
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Hic ambiguo ludimur. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Cui Tubuli nomen odio non est? Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Quid adiuvas?

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Quo modo autem philosophus loquitur?
Quae cum dixisset, finem ille.

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Non igitur bene. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quid, de quo nulla dissensio est? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Praeteritis, inquit, gaudeo. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Comprehensum, quod cognitum non habet? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Nulla erit controversia.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Perge porro;
Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.
Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Proclivi currit oratio. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit?

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Hic ambiguo ludimur.

Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne
            refers?

            Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus,
            quibus sapientiam non cernimus.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Odium autem et invidiam facile vitabis.
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Memini me adesse P. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Nihil enim hoc differt. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Vide, quaeso, rectumne sit.: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Quibusnam praeteritis?: Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Perge porro;: Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Quibusnam praeteritis?: Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Quo tandem modo?
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Non semper, inquam; Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Ita credo.

Contineo me ab exemplis.

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quae cum dixisset, finem ille. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?
Sed quid sentiat, non videtis.
Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Si quae forte-possumus.
Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.
Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Peccata paria. Hoc est non dividere, sed frangere.

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Sed nimis multa. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Quis istud, quaeso, nesciebat? Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Verum hoc idem saepe faciamus. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

In schola desinis.: Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Immo alio genere;: Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Negare non possum. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Hoc non est positum in nostra actione. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Minime vero, inquit ille, consentit. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Memini vero, inquam;
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere;

Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae
            quaerimus, explicatio tua ista profecerit.

            Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur
            sine explicatione naturae intellegi potest.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Falli igitur possumus. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

Urgent tamen et nihil remittunt.

Sed quod proximum fuit non vidit. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Hoc tu nunc in illo probas. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea
            sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

            Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque
            regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente
            peragravisset.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

Minime vero, inquit ille, consentit. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum;
Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Urgent tamen et nihil remittunt.

Venit ad extremum; Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Non est igitur voluptas bonum. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Quem enim deditum voluptatibus, quem cupiditatum incendiis
            inflammatum in iis potiendis, quae acerrime concupivisset,
            tanta laetitia perfundi arbitramur, quanta aut superiorem
            Africanum Hannibale victo aut posteriorem Karthagine eversa?

            An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc
            habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Quid Zeno?
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quod vestri non item. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Pauca mutat vel plura sane; Et quidem, inquit, vehementer errat; Restatis igitur vos; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Nam de isto magna dissensio est. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; In schola desinis. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Ego vero isti, inquam, permitto. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Quid de Pythagora? Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere?

Age sane, inquam. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quae contraria sunt his, malane? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quod quidem nobis non saepe contingit. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. Ita nemo beato beatior. Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Memini vero, inquam; Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Cum autem hominem in eo genere posuisset, ut ei tribueret
            animi excellentiam, summum bonum id constituit, non ut
            excelleret animus, sed ut nihil esse praeter animum
            videretur.

            Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum
            valet, praetermissum est?

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Urgent tamen et nihil remittunt. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Nemo igitur esse beatus potest.
Praeclare hoc quidem.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec
            ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum
            videro.

            Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam
            dico.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quod cum dixissent, ille contra. Quae cum essent dicta, discessimus. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Reguli reiciendam; Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Sed ad illum redeo. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Quod vestri non item.

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Tanta vis admonitionis inest in locis;

Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Sit enim idem caecus, debilis. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Nos commodius agimus. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Nemo igitur esse beatus potest. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Sed quod proximum fuit non vidit.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Ergo, inquit, tibi Q. Quae cum dixisset, finem ille. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? At hoc in eo M. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Quid est enim aliud esse versutum?
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?
Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Tum mihi Piso: Quid ergo? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Dat enim intervalla et relaxat. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Equidem e Cn. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Recte, inquit, intellegis. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Est, ut dicis, inquit;

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

An eiusdem modi? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Erit enim mecum, si tecum erit. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Nos commodius agimus. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.
Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Non est igitur summum malum dolor. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quid nunc honeste dicit? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Quae est enim, quae se umquam deserat aut partem aliquam sui aut eius partis habitum aut vini aut ullius earum rerum, quae secundum naturam sunt, aut motum aut statum?

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? In schola desinis. Cur haec eadem Democritus? At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Qui convenit?: Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Perge porro;: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Quonam modo?: At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Quid de Pythagora?: Non semper, inquam;

Quid iudicant sensus?: Haeret in salebra.
Contineo me ab exemplis.: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Tenent mordicus.: Pauca mutat vel plura sane;
Quare attende, quaeso.: Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius
            aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu
            cogitemus.

            Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec
            quaesita voluptate.

De vacuitate doloris eadem sententia erit.

            Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Paria sunt igitur.: Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Hic ambiguo ludimur.: Est, ut dicis, inquam.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Velut ego nunc moveor. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.

An tu me de L. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? At iam decimum annum in spelunca iacet. Iam in altera philosophiae parte. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Hoc est non dividere, sed frangere. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere.
Peccata paria.
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Et nemo nimium beatus est; Erit enim mecum, si tecum erit. Haeret in salebra. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Mihi enim satis est, ipsis non satis.
In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Idem adhuc; Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam?

Quod cum dixissent, ille contra.
Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Etiam beatissimum?: Hoc mihi cum tuo fratre convenit.
Tria genera bonorum;: Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Non risu potius quam oratione eiciendum? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Si longus, levis. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Hunc vos beatum;
Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Sed ille, ut dixi, vitiose. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Nemo igitur esse beatus potest. Cur id non ita fit? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Si id dicis, vicimus. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Idem adhuc;: Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Eam stabilem appellas.: Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Qui est in parvis malis. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Immo videri fortasse.: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Si longus, levis.: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Proclivi currit oratio.: Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Idemne, quod iucunde?: Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Age sane, inquam.: Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Ita credo.: Minime vero istorum quidem, inquit.

Avaritiamne minuis?: Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Audeo dicere, inquit.: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Recte dicis;: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Beatum, inquit.: Poterat autem inpune;

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen
            nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

            Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit
            effectum?

Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod
            falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse
            verum.

            Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse
            eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum
            simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum
            rerum appetendarum.

            Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse
            dicitis, id non intellego quale sit.

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Suo enim quisque studio maxime ducitur. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Odium autem et invidiam facile vitabis. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Cur id non ita fit? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Memini vero, inquam;

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Comprehensum, quod cognitum non habet? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Sint ista Graecorum; Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Magna laus. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Summus dolor plures dies manere non potest?

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quae cum essent dicta, discessimus. Quonam modo? Easdemne res? Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Velut ego nunc moveor. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Gerendus est mos, modo recte sentiat. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Is es profecto tu. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Ratio quidem vestra sic cogit. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Suo genere perveniant ad extremum; Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quonam, inquit, modo? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Erit enim mecum, si tecum erit. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Conferam avum tuum Drusum cum C. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Quod cum dixissent, ille contra. Haec dicuntur fortasse ieiunius;

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Omnis enim est natura diligens sui. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Sed nunc, quod agimus; Tantus est igitur innatus in nobis cognitionis amor et scientiae, ut nemo dubitare possit quin ad eas res hominum natura nullo emolumento invitata rapiatur. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Immo alio genere; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. At enim hic etiam dolore.

Ego autem: Ne tu, inquam, Cato, ista exposuisti, ut tam multa memoriter, ut tam obscura, dilucide, itaque aut omittamus contra omnino velle aliquid aut spatium sumamus ad cogitandum;

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Sumenda potius quam expetenda. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Qui convenit?

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ut aliquid scire se gaudeant? In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Primum quid tu dicis breve? Quae cum dixisset, finem ille. Iam in altera philosophiae parte. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quid, de quo nulla dissensio est?

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Numquam facies. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?
Erat enim Polemonis.

Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Quae duo sunt, unum facit. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Nihilo magis. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Ubi ut eam caperet aut quando? Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Que Manilium, ab iisque M. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum?

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Contineo me ab exemplis. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Immo alio genere; At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Memini vero, inquam;: Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores.
Quid enim?: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
At certe gravius.: Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;
Disserendi artem nullam habuit.: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Ratio quidem vestra sic cogit. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Nos vero, inquit ille; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Que Manilium, ab iisque M. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Quo modo? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Non laboro, inquit, de nomine. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Sin aliud quid voles, postea. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Qui est in parvis malis. Videsne quam sit magna dissensio? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quod vestri non item. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Efficiens dici potest. Itaque contra est, ac dicitis; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Que Manilium, ab iisque M. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Ita prorsus, inquam; Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Itaque contra est, ac dicitis; Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. ALIO MODO. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Venit ad extremum; Summae mihi videtur inscitiae. Sed fortuna fortis; Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum.

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quid me istud rogas? Negare non possum. An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Sed plane dicit quod intellegit. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Qui convenit? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quid enim?: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Quid Zeno?: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Efficiens dici potest.: Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.
Age sane, inquam.: Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Quare conare, quaeso.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Beatus sibi videtur esse moriens. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

At vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam
            magnos quantaque amoris conspiratione consentientis tenuit
            amicorum greges! quod fit etiam nunc ab Epicureis.

            Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum
            simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum
            rerum appetendarum.

Mihi quidem eae verae videntur opiniones, quae honestae, quae laudabiles, quae gloriosae, quae in senatu, quae apud populum, quae in omni coetu concilioque profitendae sint, ne id non pudeat sentire, quod pudeat dicere.

Sed quid sentiat, non videtis. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Cur haec eadem Democritus? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Hic ambiguo ludimur. Eademne, quae restincta siti? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Si longus, levis dictata sunt. An tu me de L.

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Sint modo partes vitae beatae. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Et quidem, inquit, vehementer errat; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Quis istud possit, inquit, negare? Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Quippe: habes enim a rhetoribus; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Verum hoc idem saepe faciamus. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Dicimus aliquem hilare vivere;

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Laboro autem non sine causa; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Ecce aliud simile dissimile. De illis, cum volemus. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Paria sunt igitur. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Poterat autem inpune; Qui est in parvis malis. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Tanta vis admonitionis inest in locis; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Quae duo sunt, unum facit. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant;

Quamquam ea verba, quibus instituto veterum utimur pro Latinis, ut ipsa philosophia, ut rhetorica, dialectica, grammatica, geometria, musica, quamquam Latine ea dici poterant, tamen, quoniam usu percepta sunt, nostra ducamus.

An hoc usque quaque, aliter in vita?

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Polycratem Samium felicem appellabant. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Sit enim idem caecus, debilis. Quo modo autem philosophus loquitur? Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Si enim ad populum me vocas, eum. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Num quid tale Democritus?
Beatus sibi videtur esse moriens.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Quae duo sunt, unum facit. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum
            sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus,
            in quo inest ordo et moderatio.

            Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus
            non reliquit.

Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere,
            re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis
            discrepare?

            Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici
            beatam vitam perfectione virtutis;

Quid de Pythagora?: Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Nos cum te, M.: Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Frater et T.: At iam decimum annum in spelunca iacet.
Quid Zeno?: Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.

Summum a vobis bonum voluptas dicitur.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Pauca mutat vel plura sane; Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit;

Non est igitur voluptas bonum.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Immo alio genere; Quonam, inquit, modo? Restatis igitur vos; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Erat enim Polemonis. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.

Hoc non est positum in nostra actione.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Summus dolor plures dies manere non potest? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Ita prorsus, inquam;

Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus,
            sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut
            dicitur, omne officio continetur.

            Sin aliud quid voles, postea.

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Deinde dolorem quem maximum?

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Pauca mutat vel plura sane; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quare conare, quaeso. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Eadem fortitudinis ratio reperietur. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Quo tandem modo?: Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Simus igitur contenti his.: O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Certe non potest.: Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Quid adiuvas?: Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Maximus dolor, inquit, brevis est. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Age, inquies, ista parva sunt. At, si voluptas esset bonum, desideraret. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Ne discipulum abducam, times. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Age sane, inquam.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Graccho, eius fere, aequalí? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Respondeat totidem verbis.

Sed ille, ut dixi, vitiose.

Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Sint ista Graecorum; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Itaque fecimus. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Videsne, ut haec concinant? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata,
            praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera,
            status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores
            civitatum perscripsimus.

            Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut
            dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si
            illud, hoc;

            Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita
            vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum
            inconstantiam non possim.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Si longus, levis. Ita prorsus, inquam; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Sed residamus, inquit, si placet. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod
            intellegam;

            Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans
            gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Ubi ut eam caperet aut quando? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Non est igitur voluptas bonum. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Erat enim Polemonis. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Tenere autem virtutes eas ipsas, quarum modo feci mentionem, nemo poterit, nisi statuerit nihil esse, quod intersit aut differat aliud ab alio, praeter honesta et turpia.

Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit;

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Hunc vos beatum; Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Praeclare hoc quidem. Sedulo, inquam, faciam. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Frater et T.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quare conare, quaeso. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri,
            quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam
            lege Voconia pervenire.

            Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Memini vero, inquam;: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
A mene tu?: At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Tria genera bonorum;: Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Quonam, inquit, modo?: Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.
Dicimus aliquem hilare vivere;: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Nulla erit controversia.: Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Stoici scilicet.: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Easdemne res?: Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Ita prorsus, inquam;: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Quid iudicant sensus?: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Quid Zeno?: Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Proclivi currit oratio. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Quo igitur, inquit, modo? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Quid me istud rogas? Non risu potius quam oratione eiciendum? Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? In schola desinis. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Cur id non ita fit?

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Sed ad bona praeterita redeamus. Omnis enim est natura diligens sui. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Eam stabilem appellas.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Si id dicis, vicimus. Ea possunt paria non esse. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Pauca mutat vel plura sane;

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non
            optabiliorem diuturnitas facit?

            Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam,
            qua erat transfixus, hastam.

Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;
Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.
Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
Minime vero istorum quidem, inquit.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Sed plane dicit quod intellegit. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Haec dicuntur fortasse ieiunius;

Quid Zeno?: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Pollicetur certe.: Reguli reiciendam;
Ita prorsus, inquam;: Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes
            torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam
            causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

            Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum
            coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;

Dat enim intervalla et relaxat. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Recte, inquit, intellegis. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Cur post Tarentum ad Archytam? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Negare non possum. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Quod cum dixissent, ille contra.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Contineo me ab exemplis. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Nihil sane. Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Quid enim? Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Si longus, levis dictata sunt. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Ad eos igitur converte te, quaeso. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Tria genera bonorum; Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? An tu me de L. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Laboro autem non sine causa;

Ita nemo beato beatior. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. De illis, cum volemus. Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Quis istud possit, inquit, negare? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Si longus, levis.: Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Tubulo putas dicere?: Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Age sane, inquam.: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Memini vero, inquam;: Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Id mihi magnum videtur.: Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Beatum, inquit.: Hoc non est positum in nostra actione.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quo igitur, inquit, modo? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;

Qui est in parvis malis. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

Hoc non est positum in nostra actione.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Sed quid sentiat, non videtis. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Memini me adesse P. Quid, de quo nulla dissensio est? Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ecce aliud simile dissimile.

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Stoici scilicet. Non igitur bene. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Quod vestri non item. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Quid ergo? Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Quibusnam praeteritis?: Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.
Recte, inquit, intellegis.: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Quibusnam praeteritis?
Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui
            interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete
            audiendi sunt.

            Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Sed tamen intellego quid velit. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Hoc est non dividere, sed frangere. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Contineo me ab exemplis. Perge porro; Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

Falli igitur possumus.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Cur id non ita fit? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quid, de quo nulla dissensio est?

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Igitur ne dolorem quidem. Iam in altera philosophiae parte. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Sed fortuna fortis; Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Iam in altera philosophiae parte. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

At, si voluptas esset bonum, desideraret.

Quis hoc dicit? Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Summae mihi videtur inscitiae. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum;

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Sed haec omittamus;: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Optime, inquam.: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Recte, inquit, intellegis.: -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Num quid tale Democritus?: Sed tamen intellego quid velit.

Est enim natura sic generata vis hominis, ut ad omnem
            virtutem percipiendam facta videatur, ob eamque causam parvi
            virtutum simulacris, quarum in se habent semina, sine
            doctrina moventur;

            Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Haec dicuntur inconstantissime. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Proclivi currit oratio. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Istic sum, inquit. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Quod quidem pluris est haud paulo magisque ipsum propter se
            expetendum quam aut sensus aut corporis ea, quae diximus,
            quibus tantum praestat mentis excellens perfectio, ut vix
            cogitari possit quid intersit.

            Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates
            percipiendas maxime pertinere.

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Praeclare hoc quidem.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Tum ille: Ain tandem? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Ut aliquid scire se gaudeant?

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Idem adhuc; Laboro autem non sine causa; Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Hoc non est positum in nostra actione.

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Audeo dicere, inquit. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Ita prorsus, inquam; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
An hoc usque quaque, aliter in vita?
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore? Ea possunt paria non esse. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Nam quid possumus facere melius? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.
Ad eos igitur converte te, quaeso.
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Prioris generis est docilitas, memoria;

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quis est tam dissimile homini. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Cur id non ita fit? Perge porro; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis
            et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse,
            intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a
            nobis intellegi non potest?

            Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni
            referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et,
            si id non probares, quo minus ambo una necaremini non
            precarere?

            Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Nihil ad rem! Ne sit sane;

Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. An potest cupiditas finiri? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Sedulo, inquam, faciam. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Hoc non est positum in nostra actione. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.

Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim.
Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Age, inquies, ista parva sunt. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Proclivi currit oratio. Qui est in parvis malis. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.
In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.
Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Ne discipulum abducam, times. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Maximus dolor, inquit, brevis est.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Dici enim nihil potest verius. Falli igitur possumus. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Non semper, inquam; Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Maximus dolor, inquit, brevis est. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Videsne quam sit magna dissensio? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Quo modo autem philosophus loquitur? Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Praeteritis, inquit, gaudeo. Nemo igitur esse beatus potest. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Quo igitur, inquit, modo? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Quid censes in Latino fore? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Haec dicuntur inconstantissime. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam
            cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque
            ipsa relinquenda luce moveatur?

            Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia
            proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem
            referantur, virum bonum non posse reperiri;

Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Hic ambiguo ludimur.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.
Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.
Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Graccho, eius fere, aequalí?
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Sullae consulatum?: His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Recte dicis;: An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Non est igitur voluptas bonum. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non
            necesse est.

            Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut
            reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut
            perferendis doloribus asperiores repellat.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Quo modo autem philosophus loquitur?

Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.

Tenent mordicus.: Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Istic sum, inquit.: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Quo modo?: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Venit ad extremum;: Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa
            familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

            Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e
            macello peti?

Certe non potest.: Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;
Pollicetur certe.: Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Is haec loquitur, qui in voluptate nihil ponens negat eum bene cenare, qui omnia ponat in voluptate, et tamen non negat libenter cenasse umquam Galloniummentiretur enim-, sed bene.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.
Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Conferam avum tuum Drusum cum C. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quippe: habes enim a rhetoribus; In schola desinis. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Praeteritis, inquit, gaudeo. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Bonum valitudo: miser morbus. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Reguli reiciendam;

Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Rationis enim perfectio est virtus; Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus, item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil nostra arbitrabimur interesse.

Efficiens dici potest.: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Tria genera bonorum;: Sed quod proximum fuit non vidit.

Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda;

Si quae forte-possumus.: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Easdemne res?: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Stoici scilicet.: Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.
Istic sum, inquit.: Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.
An potest cupiditas finiri?: Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Quae sequuntur igitur?: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Quae duo sunt, unum facit.
Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint.
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Refert tamen, quo modo. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Efficiens dici potest. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Igitur ne dolorem quidem.

An haec ab eo non dicuntur?

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Cur post Tarentum ad Archytam? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Scisse enim te quis coarguere possit?
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Quis hoc dicit?
Sed hoc sane concedamus.
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Que Manilium, ab iisque M. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Minime vero, inquit ille, consentit. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Idemne, quod iucunde? Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Suo genere perveniant ad extremum; Scrupulum, inquam, abeunti;

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Tum ille: Ain tandem?

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Audeo dicere, inquit. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Tria genera bonorum; Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Eaedem res maneant alio modo. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Eadem fortitudinis ratio reperietur. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Sed ille, ut dixi, vitiose.

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?
Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet,
            non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua
            via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit;

            Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum
            occultissimarum.

Sint ista Graecorum;

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Venit ad extremum; Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Quae contraria sunt his, malane?
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Beatum, inquit.: Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Idemne, quod iucunde?: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Facete M.: Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Restatis igitur vos;: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Audeo dicere, inquit.: Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod
            mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

            Quare conare, quaeso.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Tum mihi Piso: Quid ergo? Sed ad bona praeterita redeamus. Satis est ad hoc responsum. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. At enim hic etiam dolore. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Etiam beatissimum? Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Scaevolam M.: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Vide, quaeso, rectumne sit.: Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
Nunc vides, quid faciat.: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Id mihi magnum videtur. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Hoc non est positum in nostra actione.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Sin aliud quid voles, postea. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quid me istud rogas?

Nam cum appetitus ille animi aliquid ad se trahere coeperit consulto, quod sibi obsit, quia-sit sibi inimicus, cum id sua causa faciet, et oderit se et simul diliget, quod fieri non potest.

Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Stoicos roga.: Si enim ad populum me vocas, eum.
Ut pulsi recurrant?: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Si longus, levis.: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Facete M.: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Paria sunt igitur.: Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?

Ergo, inquit, tibi Q. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Cur iustitia laudatur? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Poterat autem inpune; Nos commodius agimus. Polycratem Samium felicem appellabant. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Videsne, ut haec concinant? Quibusnam praeteritis? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Hunc vos beatum; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Sedulo, inquam, faciam.

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Hic ambiguo ludimur. Beatum, inquit. Quid Zeno? Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui,
            similiora.

            Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est
            aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Quod cum dixissent, ille contra. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Omnia peccata paria dicitis. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quare attende, quaeso.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Explanetur igitur. Non igitur bene. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Memini vero, inquam; Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Primum divisit ineleganter; Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Itaque his sapiens semper vacabit.

Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

Eorum erat iste mos qui tum sophistae nominabantur, quorum e numero primus est ausus Leontinus Gorgias in conventu poscere quaestionem, id est iubere dicere, qua de re quis vellet audire.

Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Respondeat totidem verbis. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Minime vero istorum quidem, inquit. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Quae cum dixisset, finem ille. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.
Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Res enim concurrent contrariae. Graccho, eius fere, aequalí? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Scrupulum, inquam, abeunti;: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
In schola desinis.: Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Quonam, inquit, modo?: Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Reguli reiciendam;: Quis est tam dissimile homini.

Urgent tamen et nihil remittunt.

Confecta res esset. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Tubulo putas dicere? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Cur iustitia laudatur? Urgent tamen et nihil remittunt. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Iam contemni non poteris.

Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Cui Tubuli nomen odio non est? At eum nihili facit;

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt
            in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa
            moveor exhedra.

            Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Sin aliud quid voles, postea.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Tu quidem reddes;

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Immo alio genere; Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit,
            quem in adoptionem D.

            Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen
            utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Nam ante Aristippus, et ille melius.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quid nunc honeste dicit? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Que Manilium, ab iisque M. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Sed quod proximum fuit non vidit. Res enim concurrent contrariae. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Sed tamen intellego quid velit. Itaque his sapiens semper vacabit.

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Verum ut haec non in posteris et in consequentibus, sed in primis continuo peccata sunt, sic ea, quae proficiscuntur a virtute, susceptione prima, non perfectione recta sunt iudicanda.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
In schola desinis.: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Quae sequuntur igitur?: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Quid adiuvas?: Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
Scaevolam M.: Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Sullae consulatum?: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Deinde dolorem quem maximum? Primum quid tu dicis breve? Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Vide, quaeso, rectumne sit. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Ne discipulum abducam, times. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Satis est ad hoc responsum.
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Ita nemo beato beatior. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Dicimus aliquem hilare vivere; Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Si quae forte-possumus. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Si quae forte-possumus.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Haec ego non possum dicere non esse hominis quamvis et belli
            et humani, sapientis vero nullo modo, physici praesertim,
            quem se ille esse vult, putare ullum esse cuiusquam diem
            natalem.

            Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis
            rebus humanis;

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Quis hoc dicit? Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.
Ne discipulum abducam, times.
Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; An haec ab eo non dicuntur? Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed quot homines, tot sententiae; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; In schola desinis. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Sed hoc sane concedamus. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Beatus sibi videtur esse moriens.

Dicis eadem omnia et bona et mala, quae quidem dicunt ii,
            qui numquam philosophum pictum, ut dicitur, viderunt:
            valitudinem, vires, staturam, formam, integritatem
            unguiculorum omnium bona, deformitatem, morbum, debilitatem
            mala.

            Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Erat enim Polemonis.: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Sint ista Graecorum;: Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Simus igitur contenti his.: Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere.
Nos vero, inquit ille;: Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
At iam decimum annum in spelunca iacet.

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Venit ad extremum;
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Primum divisit ineleganter; Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Id Sextilius factum negabat. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Quibus expositis facilis est coniectura ea maxime esse expetenda ex nostris, quae plurimum habent dignitatis, ut optimae cuiusque partis, quae per se expetatur, virtus sit expetenda maxime.

Velut ego nunc moveor.
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Cur id non ita fit? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Haeret in salebra. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Si enim ad populum me vocas, eum. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quid censes in Latino fore? Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Ita credo.: An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Recte, inquit, intellegis.: Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Confecta res esset.: Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Sed fortuna fortis;: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Istic sum, inquit.: Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Tria genera bonorum;: Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Quae cum dixisset, finem ille. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Quibus ego vehementer assentior. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Esse enim, nisi eris, non potes. Quae duo sunt, unum facit. Verum hoc idem saepe faciamus. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Itaque contra est, ac dicitis; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;
Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Hic ambiguo ludimur. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Sed nimis multa. Si enim ad populum me vocas, eum. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Ea possunt paria non esse. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.

Sed quod proximum fuit non vidit.

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Sed ego in hoc resisto; Sin aliud quid voles, postea. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quid de Pythagora? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quid vero? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Poterat autem inpune; Odium autem et invidiam facile vitabis. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Cur, nisi quod turpis oratio est?

Facillimum id quidem est, inquam. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Hic dolor populi Romani duce et auctore Bruto causa civitati libertatis fuit, ob eiusque mulieris memoriam primo anno et vir et pater eius consul est factus. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Eloquentiae vero, quae et principibus maximo ornamento est, et qua te audimus valere plurimum, quantum tibi ex monumentis nostris addidisses! Ea cum dixissent, quid tandem talibus viris responderes?

Idque quo magis quidam ita faciunt, ut iure etiam reprehendantur, hoc magis intellegendum est haec ipsa nimia in quibusdam futura non fuisse, nisi quaedam essent modica natura.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Cui Tubuli nomen odio non est? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Tanta vis admonitionis inest in locis; Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Restatis igitur vos; Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Proclivi currit oratio. Deprehensus omnem poenam contemnet. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?

Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non
            putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum
            bonum voluptas est, rectissime non putat.

            Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari
            possint;

Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Nihil illinc huc pervenit.

Ergo, inquit, tibi Q.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Si longus, levis.
Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Cur post Tarentum ad Archytam?

Restatis igitur vos;: Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.
Pollicetur certe.: Nulla erit controversia.

Age sane, inquam.

Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Videsne quam sit magna dissensio?

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Erit enim mecum, si tecum erit. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Quo tandem modo? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Videsne quam sit magna dissensio?
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? At, si voluptas esset bonum, desideraret. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Cur post Tarentum ad Archytam? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Sed haec in pueris; Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Nemo igitur esse beatus potest. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; In schola desinis. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Quae cum essent dicta, discessimus. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.
Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.
Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.
Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Sumenda potius quam expetenda. Non laboro, inquit, de nomine. De hominibus dici non necesse est. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Quare attende, quaeso.: Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Erat enim Polemonis.: Deprehensus omnem poenam contemnet.
Idemne, quod iucunde?: Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Memini vero, inquam;: Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Inquit, dasne adolescenti veniam? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Sed nimis multa. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Recte, inquit, intellegis. Sed ille, ut dixi, vitiose. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Peccata paria. Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Nihilo magis. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine sensu, id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit dissolutum.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Ad eos igitur converte te, quaeso. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Quis hoc dicit?: Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Quae sequuntur igitur?: Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.
Sed videbimus.: Gerendus est mos, modo recte sentiat.
Sed haec omittamus;: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Quo tandem modo?: In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur?

Idem adhuc;: Graece donan, Latine voluptatem vocant.
Quare attende, quaeso.: Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Quis negat?: His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Sed videbimus.: Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Tubulo putas dicere?: Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Praeclare hoc quidem. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Idem adhuc;: Dat enim intervalla et relaxat.
Non igitur bene.: Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Erat enim Polemonis.: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Erat enim Polemonis.: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Certe non potest.: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Primum divisit ineleganter;: Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
A mene tu?: Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Illi igitur antiqui non tam acute optabiliorem illam vitam putant, praestantiorem, beatiorem, Stoici autem tantum modo praeponendam in seligendo, non quo beatior ea vita sit, sed quod ad naturam accommodatior.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus,
            sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

            Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed
            quid ille dicat.

Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Age sane, inquam. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Ratio quidem vestra sic cogit.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Minime vero istorum quidem, inquit. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Sedulo, inquam, faciam. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Vide, quaeso, rectumne sit. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Quae cum essent dicta, discessimus. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Igitur ne dolorem quidem. Non potes, nisi retexueris illa. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quis istud possit, inquit, negare? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Quae sequuntur igitur?: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Tubulo putas dicere?: Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Sullae consulatum?: Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Maximus dolor, inquit, brevis est.
Murenam te accusante defenderem.
Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.
Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quorum altera prosunt, nocent altera. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Quae est igitur causa istarum angustiarum? De quibus cupio scire quid sentias. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt
            prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

            Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et
            perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse,
            quod coniunctione tali sit aptius.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt.
Hoc non est positum in nostra actione.
Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.
Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Etiam beatissimum? An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Oratio me istius philosophi non offendit; Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente.

Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Sed residamus, inquit, si placet.

Tu quidem reddes;: Zenonis est, inquam, hoc Stoici.
Quis negat?: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Certe non potest.: Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Itaque contra est, ac dicitis; Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. In schola desinis. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Ad eos igitur converte te, quaeso. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. An tu me de L.

Si longus, levis. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Sed haec omittamus;
Age sane, inquam.

Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Sed hoc sane concedamus. Sin aliud quid voles, postea. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quod quidem nobis non saepe contingit. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides.

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Primum quid tu dicis breve?
Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Ut pulsi recurrant? Cur haec eadem Democritus? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Ut aliquid scire se gaudeant? Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Perge porro;

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Oratio me istius philosophi non offendit;

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.
Quare ad ea primum, si videtur;

Contineo me ab exemplis. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Neutrum vero, inquit ille. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.
An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Quod iam a me expectare noli.

Quid enim?: Non est igitur voluptas bonum.
Cur haec eadem Democritus?: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Tria genera bonorum;: Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Tum mihi Piso: Quid ergo? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Magna laus. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate
            dominante.

            Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua
            sponte propensus es?

Hoc simile tandem est? Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Dum enim in una virtute sic omnia esse voluerunt, ut eam
            rerum selectione expoliarent nec ei quicquam, aut unde
            oriretur, darent, aut ubi niteretur, virtutem ipsam, quam
            amplexabantur, sustulerunt.

            Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Comprehensum, quod cognitum non habet? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quibusnam praeteritis? Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Ut aliquid scire se gaudeant? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Bonum valitudo: miser morbus. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Cur post Tarentum ad Archytam? Ad eos igitur converte te, quaeso. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Oratio me istius philosophi non offendit; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Age, inquies, ista parva sunt.

Optime, inquam.
Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Sed plane dicit quod intellegit.

Quae est enim, quae se umquam deserat aut partem aliquam sui aut eius partis habitum aut vini aut ullius earum rerum, quae secundum naturam sunt, aut motum aut statum?

Quid enim? Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quod vestri non item. Cur iustitia laudatur? At enim hic etiam dolore. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Sed quid sentiat, non videtis. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Falli igitur possumus.: Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Sed fortuna fortis;: An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Nihilo magis.: Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.
Frater et T.: Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Paria sunt igitur. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Age sane, inquam. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Memini me adesse P. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Stoici scilicet. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Sed ad rem redeamus; Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Nam quid possumus facere melius? Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Non potes, nisi retexueris illa.
Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Confecta res esset. Hoc non est positum in nostra actione. Quis hoc dicit? Quis hoc dicit? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quid enim?

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa
            virtute optimum quidque rarissimum est.

            Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae
            dicas, ratione et arte distinguere.

Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum.

Vide, quaeso, rectumne sit.: Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.
Peccata paria.: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Tenent mordicus.: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Idem adhuc;: Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis?
Venit ad extremum;: Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene
            cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque
            comprehensam.

            Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus,
            qualis Q.

Quin ne bestiae quidem, quas delectationis causa
            concludimus, cum copiosius alantur, quam si essent liberae,
            facile patiuntur sese contineri motusque solutos et vagos a
            natura sibi tributos requirunt.

            Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor,
            philosophorum.

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Quibusnam praeteritis?

Sed haec nihil sane ad rem; Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Aliter autem vobis placet.

Facete M.: Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Sed videbimus.: Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Stoici scilicet.: Ut id aliis narrare gestiant?

Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Sed quot homines, tot sententiae; Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Quis enim redargueret?: Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Si longus, levis.: Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Etiam beatissimum?: Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.
Non igitur bene.: Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;
Quibusnam praeteritis?: Ubi ut eam caperet aut quando?

Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Quae cum dixisset, finem ille. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Odium autem et invidiam facile vitabis. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Sed ad rem redeamus; Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Magna laus.: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Reguli reiciendam;: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Quae sequuntur igitur?: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Quo tandem modo?: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Et nemo nimium beatus est; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

De illis, cum volemus. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Restatis igitur vos; Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Erat enim Polemonis. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Beatum, inquit.: Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Si longus, levis.: Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Falli igitur possumus.: Frater et T.
Stoici scilicet.: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Venit ad extremum;: Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Frater et T.: Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.
Quo tandem modo?: Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Quis hoc dicit?: Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Videsne quam sit magna dissensio? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Sed videbimus.: Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Magna laus.: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Quibusnam praeteritis?: De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere
            velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

            Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent
            vera, coniungi debuerunt;

An eiusdem modi?: Efficiens dici potest.
Sullae consulatum?: Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Immo videri fortasse.: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Age sane, inquam.: Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Quid vero? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Pauca mutat vel plura sane; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Minime vero, inquit ille, consentit. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Perge porro; Pollicetur certe. At multis se probavit.

Cur, nisi quod turpis oratio est?

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Laboro autem non sine causa; Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.

Idemne, quod iucunde?

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Sed nimis multa. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus, consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in bonis ponamus nec in malis.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quod vestri non item. Age sane, inquam. Ita prorsus, inquam; Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Minime vero, inquit ille, consentit. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Sed tamen intellego quid velit. Esse enim, nisi eris, non potes. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Cur iustitia laudatur? Quid censes in Latino fore? At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quo modo autem philosophus loquitur? Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Praeclare hoc quidem. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Quod equidem non reprehendo; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Dicimus aliquem hilare vivere;

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Recte dicis; Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Utram tandem linguam nescio? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Cui Tubuli nomen odio non est? Hoc est non dividere, sed frangere. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Certe non potest. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Eam stabilem appellas. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. An hoc usque quaque, aliter in vita? Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Ut pulsi recurrant? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Comprehensum, quod cognitum non habet? Verum hoc idem saepe faciamus.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Sed plane dicit quod intellegit.
Nam ista vestra: Si gravis, brevis;
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Memini vero, inquam; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Minime vero, inquit ille, consentit.

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Itaque fecimus. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Hoc tu nunc in illo probas. Dat enim intervalla et relaxat.

Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Videsne, ut haec concinant? Primum quid tu dicis breve?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Si longus, levis. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Restatis igitur vos;: Quippe: habes enim a rhetoribus;
Falli igitur possumus.: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Sed fortuna fortis;: Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.
Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.

Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet
            alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de
            maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

            Quid est enim aliud esse versutum?

Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari.

Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Suo genere perveniant ad extremum; Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Ea possunt paria non esse. De illis, cum volemus. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.

Et nemo nimium beatus est; Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Id est enim, de quo quaerimus. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quis est tam dissimile homini. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Sint modo partes vitae beatae. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Cur iustitia laudatur?: Sint ista Graecorum;
Perge porro;: Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Tenent mordicus.: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Quid Zeno?: Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;
Quid vero?: Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Immo alio genere;: Suo genere perveniant ad extremum;

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
            gaudium, quod non referatur ad corpus.

            Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui
            deceat extremum.

Nihil illinc huc pervenit. Quo tandem modo? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; ALIO MODO. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Sed hoc sane concedamus.

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea,
            quae etiam concessa te nihil iuvent.

            Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam
            quidem, sed etiam se tuetur;

Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Est, ut dicis, inquit; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

Quo modo autem philosophus loquitur?

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Sed fac ista esse non inportuna; Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Non igitur bene.: Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Nos commodius agimus.: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Istic sum, inquit.: Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
De illis, cum volemus.: Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Efficiens dici potest.: Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Quo tandem modo?: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Immo videri fortasse.: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Sedulo, inquam, faciam.: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Quare conare, quaeso.: Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Sedulo, inquam, faciam. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Sint ista Graecorum;: Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.
Age sane, inquam.: Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
Quis negat?: Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Erat enim Polemonis.: Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Nam ante Aristippus, et ille melius. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Dici enim nihil potest verius. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Memini me adesse P.

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia
            quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita
            degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

            Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota
            nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime
            necessaria?

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quare conare, quaeso. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Venit ad extremum;

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quae sequuntur igitur? Summus dolor plures dies manere non potest? Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt?

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Videsne, ut haec concinant? Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Quis istud possit, inquit, negare?

An eiusdem modi?
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Respondeat totidem verbis.: Ita credo.
Sint ista Graecorum;: Ego vero isti, inquam, permitto.
Nihilo magis.: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Avaritiamne minuis?: In schola desinis.
Quid de Pythagora?: Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
Certe non potest.: Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Easdemne res?: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Perge porro;: Quid censes in Latino fore?
Proclivi currit oratio.: A mene tu?
Id enim natura desiderat.: Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Quid vero?: Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.
Disserendi artem nullam habuit.: Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Sed nimis multa.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.
Hunc vos beatum;

Iam enim adesse poterit.

            Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum
            earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Praeclare hoc quidem. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quis Aristidem non mortuum diligit? Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Nihil illinc huc pervenit.

Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Sumenda potius quam expetenda. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Hic ambiguo ludimur. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Age, inquies, ista parva sunt. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Quid enim?: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
In schola desinis.: Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.
Itaque fecimus.: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Stoici scilicet.: Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?
Non igitur bene.: Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere.

At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Falli igitur possumus. Suo genere perveniant ad extremum; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Igitur ne dolorem quidem.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Quid de Pythagora?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Peccata paria.: Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem.
Quid de Pythagora?: Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus,
            quas supra dixi, metienda.

            Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata
            mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.
Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.
Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex iis nihil redundet? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Quarum adeo omnium sententia pronuntiabit primum de voluptate nihil esse ei loci, non modo ut sola ponatur in summi boni sede, quam quaerimus, sed ne illo quidem modo, ut ad honestatem applicetur.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Sed fortuna fortis; Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quod vestri non item. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Igitur ne dolorem quidem. Hoc simile tandem est? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.
Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.
Non est igitur voluptas bonum.
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates
            repellant.

            Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus
            viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius
            adumbrata opinione laetentur?

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Idemne, quod iucunde? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quod cum dixissent, ille contra. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Neutrum vero, inquit ille. Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Bonum valitudo: miser morbus. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Ne discipulum abducam, times.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Praeclare hoc quidem. Nihilo magis. Dici enim nihil potest verius. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Hoc non est positum in nostra actione. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Satis est ad hoc responsum. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Cur post Tarentum ad Archytam? An hoc usque quaque, aliter in vita? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Nunc vides, quid faciat. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Ut aliquid scire se gaudeant? Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.

Qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilas
            eum revocavit instituitque ut ii, qui se audire vellent, non
            de se quaererent, sed ipsi dicerent, quid sentirent;

            Igitur ne dolorem quidem.

Nam ante Aristippus, et ille melius.

Quae contraria sunt his, malane? Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Rationis enim perfectio est virtus; Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Certe non potest. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Tu quidem reddes;: Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Immo videri fortasse.: Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?
Sed videbimus.: Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.
Idem adhuc;: Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
Non semper, inquam;: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Odium autem et invidiam facile vitabis. Ut aliquid scire se gaudeant? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; An eiusdem modi? Ita nemo beato beatior. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Itaque fecimus. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Age, inquies, ista parva sunt. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Illi igitur antiqui non tam acute optabiliorem illam vitam putant, praestantiorem, beatiorem, Stoici autem tantum modo praeponendam in seligendo, non quo beatior ea vita sit, sed quod ad naturam accommodatior.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Tubulo putas dicere? Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Scrupulum, inquam, abeunti; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quare attende, quaeso. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Poterat autem inpune; Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Rationis enim perfectio est virtus; Minime vero istorum quidem, inquit. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Sed ad bona praeterita redeamus. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Sint ista Graecorum; Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Nos commodius agimus.

Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Sed haec nihil sane ad rem; Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?

Quis est tam dissimile homini. Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Maximus dolor, inquit, brevis est. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Sed nimis multa.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Sed residamus, inquit, si placet. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. At enim sequor utilitatem. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?
Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen
            nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

            Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur
            appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam
            eam solam, quae cum virtute degatur.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Quis est tam dissimile homini. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Ne discipulum abducam, times. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Sed quid sentiat, non videtis. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?

Nam si concederetur, etiamsi ad corpus nihil referatur, ista
            sua sponte et per se esse iucunda, per se esset et virtus et
            cognitio rerum, quod minime ille vult expetenda.

            Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut
            mala, quae sint paria necesse est.

Haeret in salebra.: Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Nihil sane.: Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Poterat autem inpune;: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Sullae consulatum?: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Omnia peccata paria dicitis.: Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Si longus, levis dictata sunt.

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Verum hoc idem saepe faciamus. Quod vestri non item. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Idemne, quod iucunde? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici.

Iam enim adesse poterit. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Quare conare, quaeso. Age, inquies, ista parva sunt. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.
Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Tubulo putas dicere?: Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Si quae forte-possumus.: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Etiam beatissimum?: Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Primum divisit ineleganter;: Ut aliquid scire se gaudeant?
Certe non potest.: Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Sed nimis multa.: At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae
            paulo ante dixi.

            Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter
            stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Quae contraria sunt his, malane? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Torquatus, is qui consul cum Cn. Sed ille, ut dixi, vitiose. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Summae mihi videtur inscitiae.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Et quidem, inquit, vehementer errat; Negare non possum. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Summus dolor plures dies manere non potest? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Simus igitur contenti his.

Quis est tam dissimile homini. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Sed tamen intellego quid velit. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Ita prorsus, inquam; Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Si enim ad populum me vocas, eum.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quis istud, quaeso, nesciebat? Nulla erit controversia. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Non potes, nisi retexueris illa. Nam aut privatim aliquid gerere malunt aut, qui attore animo sunt, capessunt rem publicam honoribus imperiisque adipiscendis aut totos se ad studia doctrinae conferunt. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quae ista amicitia est? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Proclivi currit oratio. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quis est tam dissimile homini. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Sint modo partes vitae beatae. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Si enim ad populum me vocas, eum.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Nunc agendum est subtilius. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Ac tamen hic mallet non dolere.

Scrupulum, inquam, abeunti; Si quae forte-possumus. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Quid iudicant sensus?

Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Si enim ad populum me vocas, eum. Sed nunc, quod agimus;

Quis enim redargueret?: Sed residamus, inquit, si placet.
Non igitur bene.: Sedulo, inquam, faciam.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Non potes, nisi retexueris illa. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Quod cum dixissent, ille contra. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Summus dolor plures dies manere non potest? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Hunc vos beatum;

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur;

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Que Manilium, ab iisque M. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Refert tamen, quo modo. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Restatis igitur vos; Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Itaque fecimus. Quis enim redargueret? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Ostendit pedes et pectus. Utram tandem linguam nescio? Si longus, levis dictata sunt. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata
            spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

            Quae sequuntur igitur?

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Magna laus.

Nam de isto magna dissensio est. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
            num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
            indolentia?

            Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita
            aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.

Hic nihil fuit, quod quaereremus. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Disserendi artem nullam habuit.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Sed residamus, inquit, si placet. Tria genera bonorum; Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Itaque ab his ordiamur. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Magna laus. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Restatis igitur vos;

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Graccho, eius fere, aequalí? Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter
            quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus,
            item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil
            nostra arbitrabimur interesse.

            Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos
            disserendi labor.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Memini me adesse P. Itaque contra est, ac dicitis; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Sumenda potius quam expetenda. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Quo igitur, inquit, modo? At hoc in eo M.

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.
Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Polycratem Samium felicem appellabant. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Iam in altera philosophiae parte. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Sed residamus, inquit, si placet.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Tanta vis admonitionis inest in locis; Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Quae cum essent dicta, discessimus. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Nihil illinc huc pervenit. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Venit ad extremum; An hoc usque quaque, aliter in vita?

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.
Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Moriatur, inquit. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Quis enim redargueret?
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Primum divisit ineleganter; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Sint modo partes vitae beatae. Sed fortuna fortis; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Ut pulsi recurrant? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; At multis malis affectus. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Quae cum dixisset, finem ille. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Videsne, ut haec concinant? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quid est igitur, inquit, quod requiras? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Minime vero istorum quidem, inquit. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?

Nulla erit controversia. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur;

Videsne, ut haec concinant? Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quid ergo? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?

Perge porro;: Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Itaque fecimus.: Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Peccata paria.: Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Nihilo magis.: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Recte, inquit, intellegis.: Si longus, levis;
Quid enim?: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Perge porro;: Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia
            tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

            Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit
            modum, et luxuriosus eodem modo.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Paria sunt igitur.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Satis est ad hoc responsum.

Qui convenit?: Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
In schola desinis.: Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Non semper, inquam;: Confecta res esset.
Tu quidem reddes;: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quid est enim aliud esse versutum? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Et quidem, inquit, vehementer errat; Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quid est enim aliud esse versutum? Non est igitur summum malum dolor. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Sed residamus, inquit, si placet. Omnis enim est natura diligens sui. Erat enim Polemonis.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. An tu me de L.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. An hoc usque quaque, aliter in vita? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Sed ego in hoc resisto; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Quo modo?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. An potest cupiditas finiri? Comprehensum, quod cognitum non habet? At iam decimum annum in spelunca iacet. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Idemne, quod iucunde? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Istic sum, inquit. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Praeteritis, inquit, gaudeo. Que Manilium, ab iisque M. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Recte dicis;

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.
Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Idemne, quod iucunde? Facillimum id quidem est, inquam. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Minime vero, inquit ille, consentit. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Id est enim, de quo quaerimus.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Cur, nisi quod turpis oratio est?
Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Cave putes quicquam esse verius. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Age, inquies, ista parva sunt.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Ego vero isti, inquam, permitto.

Hoc non est positum in nostra actione.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt,
            inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit,
            nihil praeterea desideret.

            Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in
            potestate sapientis.

Memini vero, inquam;: Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Simus igitur contenti his.: Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Suo genere perveniant ad extremum; Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Sed tamen intellego quid velit. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Negat enim definiri rem placere, sine quo fieri interdum non potest, ut inter eos, qui ambigunt, conveniat quid sit id, de quo agatur, velut in hoc ipso, de quo nunc disputamus.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Quis hoc dicit? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; Scrupulum, inquam, abeunti; Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Praeclare hoc quidem. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Respondeat totidem verbis. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Quid ergo?

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat.

Illud non continuo, ut aeque incontentae.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Immo alio genere;: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Confecta res esset.: Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Ita credo.: Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Erat enim Polemonis.: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Quibus ego vehementer assentior.
An hoc usque quaque, aliter in vita?

Gerendus est mos, modo recte sentiat.

Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Et nemo nimium beatus est; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Et nemo nimium beatus est; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Maximus dolor, inquit, brevis est. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; At multis se probavit. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio.
Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?
Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Si longus, levis; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Vide, quaeso, rectumne sit. Beatus sibi videtur esse moriens. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Etenim, cum omnes natura totos se expetendos putent, nec id ob aliam rem, sed propter ipsos, necesse est eius etiam partis propter se expeti, quod universum propter se expetatur.

Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Haeret in salebra. A mene tu? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Id est enim, de quo quaerimus. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Praeteritis, inquit, gaudeo.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Cur, nisi quod turpis oratio est? Qui convenit? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Minime vero, inquit ille, consentit.

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Quid est enim aliud esse versutum? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Non igitur bene. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Facete M. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Frater et T. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Efficiens dici potest. Praeclarae mortes sunt imperatoriae;

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Quare ad ea primum, si videtur; Eadem fortitudinis ratio reperietur. Nihil illinc huc pervenit. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Quid est igitur, inquit, quod requiras? Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Quid de Pythagora? Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Quae sequuntur igitur? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. At eum nihili facit; Si longus, levis dictata sunt. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Certe non potest. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Eam stabilem appellas.

Sed ego in hoc resisto;
Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.
Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Ac tamen hic mallet non dolere.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Contineo me ab exemplis. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Quo igitur, inquit, modo? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Minime vero istorum quidem, inquit. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Sed ad bona praeterita redeamus. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Quae cum essent dicta, discessimus. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Numquam facies.: Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Haec dicuntur inconstantissime.: Quid ergo?
Si quae forte-possumus.: Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Frater et T.: Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Ostendit pedes et pectus. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Nihil sane. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Age, inquies, ista parva sunt.

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri
            iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam
            pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

            Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris
            privatio.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?
Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est.
Certe non potest.
Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Idemne, quod iucunde? Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Primum quid tu dicis breve? Nihilo magis. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quod totum contra est. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Sed ille, ut dixi, vitiose. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Hic ambiguo ludimur. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quid de Pythagora? Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Eaedem res maneant alio modo. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Restatis igitur vos;

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Esse enim, nisi eris, non potes. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. An tu me de L. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Maximus dolor, inquit, brevis est. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sed hoc sane concedamus. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Est, ut dicis, inquit; Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet.

Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. De quibus cupio scire quid sentias. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Sed ille, ut dixi, vitiose. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Sed haec nihil sane ad rem; Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Bonum liberi: misera orbitas. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Bonum patria: miserum exilium. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Sed fortuna fortis; Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum
            a se oritur et sua sponte nascitur.

            Illa tamen simplicia, vestra versuta.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Nam de isto magna dissensio est. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Moriatur, inquit. At coluit ipse amicitias. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Dicimus aliquem hilare vivere; Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Dici enim nihil potest verius. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Non est igitur summum malum dolor. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. An tu me de L. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Si longus, levis;: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Haec dicuntur inconstantissime.: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Paria sunt igitur.: Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Memini me adesse P. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quae cum essent dicta, discessimus.

Sint ista Graecorum;: Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Falli igitur possumus.: Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Audeo dicere, inquit.: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Nam de isto magna dissensio est.

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Omnis enim est natura diligens sui. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Que Manilium, ab iisque M.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Falli igitur possumus. Ostendit pedes et pectus. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. At hoc in eo M. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quis Aristidem non mortuum diligit? Eaedem res maneant alio modo. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Quod totum contra est. Sed ad illum redeo. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt.

Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.

Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Disserendi artem nullam habuit. Avaritiamne minuis? Cur, nisi quod turpis oratio est? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Memini vero, inquam; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam
            a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio
            differatur.

            Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit,
            cum dolorem summum malum esse dixerit.

Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.
Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. At enim sequor utilitatem. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad corpus, tu totus haeres in corpore. Illi enim inter se dissentiunt. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Equidem e Cn. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Ego vero isti, inquam, permitto.

Tenent mordicus.: Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.
Poterat autem inpune;: Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Sed haec in pueris;: Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
An eiusdem modi?: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Omnis enim est natura diligens sui. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? An hoc usque quaque, aliter in vita? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Eaedem res maneant alio modo. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Ut pulsi recurrant? Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Quid enim?

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Istic sum, inquit.
Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?

Tubulo putas dicere?: Ita multa dicunt, quae vix intellegam.
Nulla erit controversia.: Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Age sane, inquam.: Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Facete M.: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Etiam beatissimum?: Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Proclivi currit oratio.: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quare attende, quaeso. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Sed quot homines, tot sententiae; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Verum hoc idem saepe faciamus. Multosque etiam dolores curationis causa perferant, ut, si ipse usus membrorum non modo non maior, verum etiam minor futurus sit, eorum tamen species ad naturam revertatur? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Ita nemo beato beatior.

In schola desinis.: Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Quibusnam praeteritis?: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Nunc agendum est subtilius.: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Explanetur igitur.: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Itaque fecimus.: Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.
Quis istum dolorem timet?: Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Restatis igitur vos; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Praeclare hoc quidem.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

De hominibus dici non necesse est.

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Summus dolor plures dies manere non potest? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Dici enim nihil potest verius. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quid adiuvas? Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Sed videbimus. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quae ista amicitia est?

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Sed quot homines, tot sententiae; Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Stoicos roga.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Quo tandem modo?: Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Dicimus aliquem hilare vivere; Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Age sane, inquam. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Eam stabilem appellas. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Non est igitur voluptas bonum. Nulla erit controversia. Quis istud possit, inquit, negare? Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Si quae forte-possumus.: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Haec dicuntur inconstantissime.: Ergo, inquit, tibi Q.
Nos commodius agimus.: Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Venit ad extremum;: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Paria sunt igitur. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?
Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Ratio quidem vestra sic cogit.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne
            Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore
            gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

            Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video,
            omnes semper beatos esse sapientes.

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Sed fac ista esse non inportuna; Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Suo genere perveniant ad extremum; A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit.

Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut
            eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti
            ratio reddi possit.

            Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum
            permansurum, quod fragile et caducum sit?

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Quid iudicant sensus? Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum bonum voluptas est, rectissime non putat. Non igitur bene. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Num quid tale Democritus? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Erat enim Polemonis. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Est, ut dicis, inquit;
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci.

Tubulo putas dicere? Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Quo modo autem philosophus loquitur? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Quis istud possit, inquit, negare? Res enim concurrent contrariae. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Est, ut dicis, inquam. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Illa tamen simplicia, vestra versuta. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba
            rapiunt;

            Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique
            poterit aliquid cognosci et percipi.

Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam
            Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia
            terris.

            Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria.

Quo modo?: Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
Tubulo putas dicere?: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Nos commodius agimus.: Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Poterat autem inpune;: At coluit ipse amicitias.
Sedulo, inquam, faciam.: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Quibusnam praeteritis?: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Reguli reiciendam;: Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Dat enim intervalla et relaxat.

Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra convicia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus, tota amicitia quasi claudicare videatur.

Conferam avum tuum Drusum cum C. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Ut id aliis narrare gestiant? Non est igitur voluptas bonum. Tu quidem reddes; Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Erit enim mecum, si tecum erit.

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Nulla erit controversia. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Sed fortuna fortis; Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Praeteritis, inquit, gaudeo.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Quid, quod res alia tota est? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas
            esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis,
            quae a Platone graviter vituperantur;

            Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset
            inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non
            liceat Catoni?

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum,
            ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in
            virtutum splendore ne cernantur quidem.

            Nihil enim hoc differt.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Sint modo partes vitae beatae. Sed tamen intellego quid velit. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Sed fortuna fortis; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Certe non potest.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
An haec ab eo non dicuntur?

Sedulo, inquam, faciam.: Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Tu quidem reddes;: Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Nulla erit controversia.: Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
In schola desinis.: Cur post Tarentum ad Archytam?

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Falli igitur possumus. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Illi enim inter se dissentiunt. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Facillimum id quidem est, inquam.
Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.
Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent? Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Omnis enim est natura diligens sui. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Suo genere perveniant ad extremum;

Prioris generis est docilitas, memoria; Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Sed tamen intellego quid velit. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Ut pulsi recurrant? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Cur haec eadem Democritus?

Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit
            vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.

            Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor,
            philosophorum.

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Age sane, inquam. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Videsne quam sit magna dissensio? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quis hoc dicit?

Quis negat?: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Age sane, inquam.: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Quis negat?: Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Quid Zeno?: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Hoc est non dividere, sed frangere. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Quare conare, quaeso.
Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit;
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Scisse enim te quis coarguere possit?

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere,
            potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est
            sapientia similis;

            Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et
            perfectio est non dissimilis animantium.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Ea possunt paria non esse. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Peccata paria. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Proclivi currit oratio. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Satis est ad hoc responsum.

Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Hoc non est positum in nostra actione. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Sint modo partes vitae beatae. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Praeteritis, inquit, gaudeo. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Graece donan, Latine voluptatem vocant. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Rationis enim perfectio est virtus; Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quid de Pythagora? Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Scisse enim te quis coarguere possit? Sed fortuna fortis; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Quod quidem nobis non saepe contingit.

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Sed residamus, inquit, si placet. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Memini me adesse P. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Ut pulsi recurrant? Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Is es profecto tu. Si enim ad populum me vocas, eum. Proclivi currit oratio. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Age sane, inquam. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. At iam decimum annum in spelunca iacet. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Quare conare, quaeso.
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum
            dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

            Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum
            appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium
            noluisse;

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Si longus, levis. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Quod equidem non reprehendo;

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Eademne, quae restincta siti? Nam de isto magna dissensio est. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Nam de isto magna dissensio est.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Sed fortuna fortis; Quid nunc honeste dicit? Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Non semper, inquam; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

At hoc in eo M. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Pollicetur certe. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Hoc tu nunc in illo probas.

Immo alio genere;: Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Confecta res esset.: Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Quonam modo?: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Nulla erit controversia.: Cur iustitia laudatur?
Frater et T.: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Nos commodius agimus.: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Cur post Tarentum ad Archytam? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Eam stabilem appellas. Cur id non ita fit? Haeret in salebra. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Ut id aliis narrare gestiant?

Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Ego vero isti, inquam, permitto. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Ostendit pedes et pectus. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Res enim concurrent contrariae. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Primum quid tu dicis breve? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Tu quidem reddes; Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Idemne, quod iucunde?

Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Beatum, inquit. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Contineo me ab exemplis. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.

Quid Zeno?: Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Sullae consulatum?: Comprehensum, quod cognitum non habet?
Recte, inquit, intellegis.: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Tria genera bonorum;: Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Quid adiuvas?: Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Erat enim Polemonis.: Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Ergo, inquit, tibi Q.

Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Sed ad bona praeterita redeamus. At enim hic etiam dolore. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quae cum dixisset, finem ille. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Haec dicuntur inconstantissime. An hoc usque quaque, aliter in vita?

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Pauca mutat vel plura sane;
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Quid ergo? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Age, inquies, ista parva sunt.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Sed quot homines, tot sententiae; Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed nunc, quod agimus; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt
            prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

            Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum
            necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae
            sint et molestiae non recusandae.

Nos vero, inquit ille; Cur post Tarentum ad Archytam? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est
            noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

            Quibus ego vehementer assentior.

Rationis enim perfectio est virtus;

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Ita prorsus, inquam; Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Quod iam a me expectare noli.

Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Pauca mutat vel plura sane;

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. At certe gravius. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Sed ad rem redeamus; Is es profecto tu. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Utram tandem linguam nescio? Que Manilium, ab iisque M.

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Immo videri fortasse. Itaque his sapiens semper vacabit. Scisse enim te quis coarguere possit? Satis est ad hoc responsum. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Sed fac ista esse non inportuna; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Easdemne res?: Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Confecta res esset.: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Non semper, inquam;: Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Sullae consulatum?: Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Quae ista amicitia est? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Cave putes quicquam esse verius. Non potes, nisi retexueris illa. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Sed tamen intellego quid velit.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quid iudicant sensus? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Sed haec omittamus; Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non
            parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen
            interdum soleo subirasci.

            Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis
            perspicua conamini tollere.

Idem adhuc; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Pauca mutat vel plura sane; Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.

Num quid tale Democritus?
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Sed ad illum redeo.
Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.
Hunc vos beatum;

Sed nunc, quod agimus; Tria genera bonorum; Ea possunt paria non esse. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Summus dolor plures dies manere non potest? Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Sed quot homines, tot sententiae; Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Hoc simile tandem est? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Sed haec nihil sane ad rem; Sed plane dicit quod intellegit. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Eadem fortitudinis ratio reperietur. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Quae sequuntur igitur?
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

An eiusdem modi?: Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Facete M.: Hoc est non dividere, sed frangere.
A mene tu?: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Optime, inquam.: Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et
            reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio
            potest tradere.

            Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum
            perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque
            facta ipsius oblivione obruentur.

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Cyrenaici quidem non recusant; Summus dolor plures dies manere non potest? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Tubulo putas dicere? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Conferam avum tuum Drusum cum C. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore? Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Satis est ad hoc responsum. Ut pulsi recurrant? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quaerimus enim finem bonorum. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Cur post Tarentum ad Archytam? Ea possunt paria non esse. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Stoici scilicet.: At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.
Quis enim redargueret?: Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Praeclarae mortes sunt imperatoriae;: Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Age sane, inquam.: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Quid vero?: In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Suo genere perveniant ad extremum;

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Haec dicuntur inconstantissime. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri
            et comparari potest.

            Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te
            adiungo socium.

Quid adiuvas?: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Reguli reiciendam;: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas?

Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Nam quid possumus facere melius? Cur, nisi quod turpis oratio est? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Easdemne res?

Laboro autem non sine causa; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Cyrenaici quidem non recusant; Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis.

Quae ista amicitia est?: Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Optime, inquam.: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Si quae forte-possumus.: Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.
Quid enim?: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Summum a vobis bonum voluptas dicitur.

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Eaedem res maneant alio modo. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Sed quot homines, tot sententiae; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; An tu me de L. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Quae cum dixisset, finem ille.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Ad eos igitur converte te, quaeso. Sed tamen intellego quid velit. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse, intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a nobis intellegi non potest?

Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Tamen a proposito, inquam, aberramus. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Reguli reiciendam; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Cur, nisi quod turpis oratio est? Easdemne res? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Explanetur igitur.: Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;
Frater et T.: Quis est tam dissimile homini.
Quibusnam praeteritis?: Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Nihil sane.: Disserendi artem nullam habuit.
Avaritiamne minuis?: Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Omnis enim est natura diligens sui.

Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Minime vero istorum quidem, inquit. Id Sextilius factum negabat. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. De illis, cum volemus. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Hoc tu nunc in illo probas. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Restatis igitur vos; Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

At iam decimum annum in spelunca iacet.
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Non laboro, inquit, de nomine. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Hoc est non dividere, sed frangere. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Frater et T. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Ratio quidem vestra sic cogit. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Erit enim mecum, si tecum erit. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Constituto autem illo, de quo ante diximus, quod honestum
            esset, id esse solum bonum, intellegi necesse est pluris id,
            quod honestum sit, aestimandum esse quam illa media, quae ex
            eo comparentur.

            An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur
            inter principes civitatis, P.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Sit enim idem caecus, debilis.
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.
Quorum altera prosunt, nocent altera.

Itaque contra est, ac dicitis; Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Sed videbimus. Magna laus. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum
            dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut
            Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

            At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper
            tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Tanta vis admonitionis inest in locis; Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit?

Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere.

Dat enim intervalla et relaxat.

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Frater et T. Et quidem, inquit, vehementer errat; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Tenere autem virtutes eas ipsas, quarum modo feci mentionem,
            nemo poterit, nisi statuerit nihil esse, quod intersit aut
            differat aliud ab alio, praeter honesta et turpia.

            Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello,
            illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quae ista amicitia est? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Magna laus. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Falli igitur possumus.: An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?
Nos commodius agimus.: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Nulla erit controversia.: Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Id enim natura desiderat.: Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Non igitur bene.: Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse.
Quis enim redargueret?: Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.
Quid adiuvas?: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Tu quidem reddes; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione
            compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

            Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea
            duceretur omnis a prima commendatione naturae.

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Ad eos igitur converte te, quaeso. Sensus enim cuiusque et natura rerum atque ipsa veritas clamabat quodam modo non posse adduci, ut inter eas res, quas Zeno exaequaret, nihil interesset. Nulla erit controversia. Quod cum dixissent, ille contra. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Ratio quidem vestra sic cogit. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Negare non possum. Summus dolor plures dies manere non potest?

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; A mene tu? Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Immo videri fortasse. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Non est igitur voluptas bonum. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Falli igitur possumus.: Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
Perge porro;: Efficiens dici potest.

Moriatur, inquit.: Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.
Frater et T.: Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;
Audeo dicere, inquit.: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Si longus, levis; Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Certe non potest. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Sed ille, ut dixi, vitiose. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Beatum, inquit.: Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Quare conare, quaeso.: Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Haeret in salebra.: Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.
Sed nimis multa.: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Neutrum vero, inquit ille.: Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

An ne hoc quidem Peripateticis concedis, ut dicant omnium bonorum virorum, id est sapientium omnibusque virtutibus ornatorum, vitam omnibus partibus plus habere semper boni quam mali? Nemo igitur esse beatus potest. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Si enim ad populum me vocas, eum. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; De illis, cum volemus. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Inest in eadem explicatione naturae insatiabilis quaedam e cognoscendis rebus voluptas,in qua una confectis rebus necessariis vacui negotiis honeste ac liberaliter possimus vivere.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Bonum valitudo: miser morbus.

Quonam, inquit, modo?

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Est, ut dicis, inquam. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Urgent tamen et nihil remittunt.

An potest cupiditas finiri? Nam ista vestra: Si gravis, brevis; An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Quonam, inquit, modo? Quonam, inquit, modo? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Stoicos roga.

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quis istum dolorem timet? Num quid tale Democritus? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Cur id non ita fit? Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Que Manilium, ab iisque M. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. Pugnant Stoici cum Peripateticis.

Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret?

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Immo videri fortasse. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Ita prorsus, inquam; Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Idem adhuc;

Audeo dicere, inquit.
Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Prioris generis est docilitas, memoria;
Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.
Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Qui est in parvis malis. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Itaque his sapiens semper vacabit. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Non potes, nisi retexueris illa.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Qui est in parvis malis. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Is es profecto tu. Nulla erit controversia. Polycratem Samium felicem appellabant. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Tria genera bonorum; Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Graccho, eius fere, aequalí? Sed quid sentiat, non videtis. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Tollenda est atque extrahenda radicitus.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Sed potestne rerum maior esse dissensio? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. At iam decimum annum in spelunca iacet. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. An eiusdem modi?

Non semper, inquam;

Sint ista Graecorum; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Quo modo?: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Sint ista Graecorum;: Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.
Certe non potest.: Quis enim redargueret?
Optime, inquam.: Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Praeclare hoc quidem.: Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
Ille incendat?: Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?
Polycratem Samium felicem appellabant.: Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Perge porro;: Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Sed nimis multa.: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Proclivi currit oratio. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Itaque ab his ordiamur. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Id est enim, de quo quaerimus. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Quonam, inquit, modo? Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Sed residamus, inquit, si placet.

Nam si concederetur, etiamsi ad corpus nihil referatur, ista sua sponte et per se esse iucunda, per se esset et virtus et cognitio rerum, quod minime ille vult expetenda.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. At multis se probavit. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Ea possunt paria non esse.

Itaque fecimus.: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Magna laus.: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Cur iustitia laudatur?: Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Poterat autem inpune;: Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.
In schola desinis.: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Comprehensum, quod cognitum non habet? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Tubulo putas dicere? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quare attende, quaeso. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Deinde dolorem quem maximum? Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Sint modo partes vitae beatae. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Sed ad bona praeterita redeamus. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Non laboro, inquit, de nomine. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Quaerimus enim finem bonorum.

Quid de Pythagora?: Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Idemne, quod iucunde?: Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam
            appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt,
            appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

            Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. At enim sequor utilitatem. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Quis Aristidem non mortuum diligit?

Id enim natura desiderat. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Tam enim diligenter, etiam si minus vere nam nondum id
            quidem audeo dicere -, sed tamen accurate non modo fundatam,
            verum etiam exstructam disciplinam non est facile
            perdiscere.

            Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur
            nec in contrariis.

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Etiam beatissimum? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Omnia peccata paria dicitis.

Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Haeret in salebra. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Sed quid sentiat, non videtis. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Dici enim nihil potest verius. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Videsne, ut haec concinant? Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam eam solam, quae cum virtute degatur. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere.
His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Quid censes in Latino fore?

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Omnia peccata paria dicitis. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Easdemne res? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum,
            quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

            Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum
            vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Venit ad extremum;

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Si longus, levis dictata sunt. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? At iam decimum annum in spelunca iacet. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Si longus, levis.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.

Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Pauca mutat vel plura sane; Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Pauca mutat vel plura sane; Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Non est igitur voluptas bonum. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Ubi ut eam caperet aut quando? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid est virtute divinius? Contineo me ab exemplis.

Sed haec omittamus; Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Summus dolor plures dies manere non potest? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Confecta res esset.

Si longus, levis dictata sunt. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Haec dicuntur inconstantissime. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Numquam facies.: Idem adhuc;
Polycratem Samium felicem appellabant.: Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Pauca mutat vel plura sane; Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quid sequatur, quid repugnet, vident. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata
            per se ipsa rerum scientia;

            Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Sed nimis multa.: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Frater et T.: Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Summus dolor plures dies manere non potest? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Quod quidem nobis non saepe contingit. Ut pulsi recurrant?

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Hoc simile tandem est? Paria sunt igitur. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;

Si enim idem dicit, quod Hieronymus, qui censet summum bonum esse sine ulla molestia vivere, cur mavult dicere voluptatem quam vacuitatem doloris, ut ille facit, qui quid dicat intellegit?

At certe gravius.

Id est enim, de quo quaerimus. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Si longus, levis dictata sunt. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Quare attende, quaeso. Iam contemni non poteris. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Eademne, quae restincta siti? Equidem e Cn. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo
            disputatio ducitur.

            Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se
            privasse;

Immo alio genere;: Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Quid vero?: Ut id aliis narrare gestiant?
Sed fortuna fortis;: Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Quis hoc dicit?: A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

Haeret in salebra.
Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac
            antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non
            sit probatum;

            Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque
            idem tamen;

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

In schola desinis.: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Itaque fecimus.: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
Quare conare, quaeso.: Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Quis negat?: Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Sullae consulatum?: Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.
Hic ambiguo ludimur.: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

At certe gravius. Nam quid possumus facere melius? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Recte dicis; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Haec dicuntur fortasse ieiunius; Conferam avum tuum Drusum cum C. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Stoicos roga. Hoc tu nunc in illo probas.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Si longus, levis dictata sunt. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Paria sunt igitur. Et nemo nimium beatus est; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quis istud possit, inquit, negare? At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

            Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed
            esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. At enim hic etiam dolore.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Ergo, inquit, tibi Q. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?
An tu me de L.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Ille incendat?

Rationis enim perfectio est virtus; Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Eam stabilem appellas. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Recte, inquit, intellegis. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Sed fortuna fortis; Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Tum mihi Piso: Quid ergo? Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Illi enim inter se dissentiunt. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem.

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis.

Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Ea possunt paria non esse. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum.

Iam in altera philosophiae parte. Scaevolam M. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quae contraria sunt his, malane?

Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque
            ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum
            locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

            Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit,
            quanto L.

            Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua
            nihil intersit, non tamen diligat?

Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Si longus, levis dictata sunt. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Quod cum dixissent, ille contra.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Nam et amici cultus et parentis ei, qui officio fungitur, in
            eo ipso prodest, quod ita fungi officio in recte factis est,
            quae sunt orta virtutibus.

            At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Si longus, levis; Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Qui est in parvis malis. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Quo modo autem philosophus loquitur?
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Non est igitur summum malum dolor.

Facete M.: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Nos commodius agimus.: Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Quae sequuntur igitur?: In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Audeo dicere, inquit.: At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Recte dicis;: Age sane, inquam.
Num quid tale Democritus?: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino
            relicta.

            De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a
            Zenone minus multo quam ab antiquis;

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Sed residamus, inquit, si placet. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Non igitur bene. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine sensu, id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit dissolutum.

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.
Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilas eum revocavit instituitque ut ii, qui se audire vellent, non de se quaererent, sed ipsi dicerent, quid sentirent;

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quo modo? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Que Manilium, ab iisque M. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Efficiens dici potest. Sed haec omittamus; Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Recte, inquit, intellegis. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Sint ista Graecorum;

Itaque ab his ordiamur.
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Illi enim inter se dissentiunt. Sed ego in hoc resisto; Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Refert tamen, quo modo. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Quae sequuntur igitur? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Urgent tamen et nihil remittunt.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quae duo sunt, unum facit. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Bonum incolumis acies: misera caecitas. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quid de Pythagora? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sed ego in hoc resisto; Quod equidem non reprehendo; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Quae enim mala illi non audent appellare, aspera autem et incommoda et reicienda et aliena naturae esse concedunt, ea nos mala dicimus, sed exigua et paene minima.

Sed hoc sane concedamus.

Ac tamen hic mallet non dolere. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Beatus sibi videtur esse moriens. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. At iam decimum annum in spelunca iacet. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Deprehensus omnem poenam contemnet. Iam in altera philosophiae parte. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Sint ista Graecorum; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Cui Tubuli nomen odio non est? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Eademne, quae restincta siti? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni?

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Iam contemni non poteris. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Qui est in parvis malis. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Sint modo partes vitae beatae. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Nam ante Aristippus, et ille melius. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.

Ita prorsus, inquam;: Comprehensum, quod cognitum non habet?
Ita credo.: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Immo videri fortasse.: Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Ita prorsus, inquam;: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Praeclare hoc quidem. Restatis igitur vos; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Poterat autem inpune; Quae ista amicitia est? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Sed quot homines, tot sententiae; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Cur iustitia laudatur? Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.
Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Hos contra singulos dici est melius. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Non semper, inquam; Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Bonum valitudo: miser morbus. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Quae sequuntur igitur? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Et nemo nimium beatus est; Quis enim redargueret?

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Erat enim Polemonis.
Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Nam ante Aristippus, et ille melius. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quo tandem modo? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Beatum, inquit. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

Ut, inquit, in fidibus pluribus, nisi nulla earum non ita contenta nervis sit, ut concentum servare possit, omnes aeque incontentae sint, sic peccata, quia discrepant, aeque discrepant;

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Tenent mordicus. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quae contraria sunt his, malane? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Omnia peccata paria dicitis. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quod cum dixissent, ille contra. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Cave putes quicquam esse verius. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Sit sane ista voluptas. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Cur haec eadem Democritus? Non laboro, inquit, de nomine. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

Paria sunt igitur. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Tum mihi Piso: Quid ergo? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Non est igitur voluptas bonum. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Utilitatis causa amicitia est quaesita. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Haeret in salebra. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quid de Pythagora? Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Cur iustitia laudatur?: Non igitur bene.
Summae mihi videtur inscitiae.: Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Sit sane ista voluptas.: Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
Nihilo magis.: Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Sed nimis multa.: Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Quis istud, quaeso, nesciebat? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Quid de Pythagora? Tamen a proposito, inquam, aberramus. Comprehensum, quod cognitum non habet? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Peccata paria. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere?

An tu me de L.
Ut id aliis narrare gestiant?
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Videsne quam sit magna dissensio? Sed tamen intellego quid velit. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Si id dicis, vicimus. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere.

Ecce aliud simile dissimile. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quo modo autem philosophus loquitur? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Sed fortuna fortis;: Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Idem adhuc;: Dicimus aliquem hilare vivere;
Certe non potest.: Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Proclivi currit oratio.: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Memini vero, inquam; Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis,
            declarantibus! itaque mihi videris Latine docere
            philosophiam et ei quasi civitatem dare.

            Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit
            cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam
            timebis.

Sed quot homines, tot sententiae; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Primum divisit ineleganter; Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Itaque prima illa commendatio, quae a natura nostri facta est nobis, incerta et obscura est, primusque appetitus ille animi tantum agit, ut salvi atque integri esse possimus.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Istic sum, inquit. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sin aliud quid voles, postea. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Summus dolor plures dies manere non potest? Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Ut aliquid scire se gaudeant? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sed haec nihil sane ad rem; Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Id Sextilius factum negabat.

Efficiens dici potest. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Que Manilium, ab iisque M. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum,
            quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

            Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea
            principia, quae accepimus.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Non potes, nisi retexueris illa. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Quae cum dixisset, finem ille. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Tubulo putas dicere?: Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.
Quid iudicant sensus?: Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.
Id Sextilius factum negabat.: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Collatio igitur ista te nihil iuvat.
Collatio igitur ista te nihil iuvat.
His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Quae duo sunt, unum facit.

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Poterat autem inpune; An hoc usque quaque, aliter in vita? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Ut pulsi recurrant? Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Est, ut dicis, inquit; Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Cumque eorum utrumque per se expetendum esse dixissent,
            virtutes quoque utriusque eorum per se expetendas esse
            dicebant, et cum animum infinita quadam laude anteponerent
            corpori, virtutes quoque animi bonis corporis anteponebant.

            Si enim ad populum me vocas, eum.

An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Quaerimus enim finem bonorum. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Vide, quaeso, rectumne sit.

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in
            tenebris?

            Negare non possum.

Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem.
Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Sed ille, ut dixi, vitiose. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Minime vero, inquit ille, consentit. Sed quid sentiat, non videtis. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Quis Aristidem non mortuum diligit?

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Praeclare hoc quidem. Velut ego nunc moveor. Scrupulum, inquam, abeunti; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Hoc est non dividere, sed frangere. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Sed quod proximum fuit non vidit.

Optime, inquam. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Omnia peccata paria dicitis. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Sit enim idem caecus, debilis.

Nihilo magis.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Falli igitur possumus.: Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Quae sequuntur igitur?: Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Id mihi magnum videtur.: At hoc in eo M.
Nihilo magis.: Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Sed ego in hoc resisto; Hos contra singulos dici est melius. Quo igitur, inquit, modo? Quare ad ea primum, si videtur; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Si enim ad populum me vocas, eum. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Minime vero istorum quidem, inquit. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sed ad bona praeterita redeamus. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Cur post Tarentum ad Archytam? Immo videri fortasse.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Illa tamen simplicia, vestra versuta. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Et nemo nimium beatus est;

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus
            quam ex pretiosissimis.

            De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura
            mundum universum et eius maxima partis administrari.

Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Facete M.

Quonam modo?: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Scaevolam M.: Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Paria sunt igitur.: Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Erat enim Polemonis. Sed haec omittamus;

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Igitur ne dolorem quidem. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Non laboro, inquit, de nomine. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Praeclare hoc quidem. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Illi enim inter se dissentiunt. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus?

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas
            cupiditates habere.

            Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Efficiens dici potest. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quae duo sunt, unum facit.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri
            putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

            Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum
            simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum
            rerum appetendarum.

Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur.

Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Eaedem res maneant alio modo.
Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Quod totum contra est.

Quid vero?: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Nulla erit controversia.: Quod quidem nobis non saepe contingit.

Quippe: habes enim a rhetoribus;

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Certe non potest. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Tu quidem reddes;: Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;
Pollicetur certe.: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Quae sequuntur igitur?: Quod totum contra est.
Quo modo?: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Quid ergo?: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Paria sunt igitur.: Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse
            loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit,
            totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti.

            His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua
            sunt longa esse non debent.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Sed quid sentiat, non videtis. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Negare non possum.

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Ecce aliud simile dissimile. Ita nemo beato beatior. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Equidem e Cn. Quid ergo? At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; At multis malis affectus. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Cur, nisi quod turpis oratio est? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Sed fortuna fortis;: Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Cur iustitia laudatur?: Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Falli igitur possumus.: Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.
Haec dicuntur inconstantissime.: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Istic sum, inquit.: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Restatis igitur vos; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Sed nimis multa.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere?

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. At iam decimum annum in spelunca iacet. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Etiam beatissimum? Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Ita prorsus, inquam; Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Venit ad extremum; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Cur id non ita fit? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Sed ad bona praeterita redeamus.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Negare non possum. Certe non potest. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Memini me adesse P.

Facillimum id quidem est, inquam. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Non igitur bene. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quid ergo? Pauca mutat vel plura sane; Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Haeret in salebra.: Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Optime, inquam.: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Quae contraria sunt his, malane? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Num quid tale Democritus? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Ego vero isti, inquam, permitto.
In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Istic sum, inquit. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Ac tamen hic mallet non dolere. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem.

Utram tandem linguam nescio?: Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.
Stoicos roga.: Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Quaerimus enim finem bonorum.: Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.
In schola desinis.: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Ut pulsi recurrant?: Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.
Quae sequuntur igitur?: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Tu quidem reddes;: Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Sed ad illum redeo.: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Quid Zeno? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur, quem scis quam admirer quemque eo delecter. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Sed ad bona praeterita redeamus.

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Quorum altera prosunt, nocent altera. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Iam in altera philosophiae parte. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne
            Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore
            gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

            Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse
            dicitis, id non intellego quale sit.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Que Manilium, ab iisque M. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Tanta vis admonitionis inest in locis; Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Dicimus aliquem hilare vivere; Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Ad eos igitur converte te, quaeso. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Venit ad extremum; Beatum, inquit. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; At multis malis affectus. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi
            valde pertinax fueris, concedas necesse est.

            Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum,
            triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi
            tertia.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Sedulo, inquam, faciam.
Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Maximus dolor, inquit, brevis est. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Iam in altera philosophiae parte. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Conferam avum tuum Drusum cum C. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; An tu me de L. Quis istud, quaeso, nesciebat? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.

Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit,
            hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas
            doloris et voluptas idem esse videatur.

            Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Cyrenaici quidem non recusant;
Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria.

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Quid censes in Latino fore? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. A mene tu? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quid de Pythagora? Quorum altera prosunt, nocent altera. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?

Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam
            uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis
            lucris paulum aliquid damni contraxerit.

            Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem
            videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de
            quo omnis haec quaestio est.

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Memini vero, inquam; Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quonam, inquit, modo? Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Quo modo?: Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.
Sed haec omittamus;: Que Manilium, ab iisque M.
Sed haec omittamus;: Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sed ad illum redeo. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quis est tam dissimile homini. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Cyrenaici quidem non recusant; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Age sane, inquam.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Istic sum, inquit.: Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Memini vero, inquam;: Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.
Sint ista Graecorum;: A mene tu?
Avaritiamne minuis?: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Quid Zeno?: Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Sed ego in hoc resisto;

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quo tandem modo? Quo modo autem philosophus loquitur? An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Nam ante Aristippus, et ille melius. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Ecce aliud simile dissimile.
Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Et nemo nimium beatus est;

Efficiens dici potest.: Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Haec dicuntur inconstantissime.: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Videsne quam sit magna dissensio? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Omnis enim est natura diligens sui. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Neutrum vero, inquit ille. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Quid enim? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Non igitur bene.: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Qui convenit?: Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Quis istud, quaeso, nesciebat?: Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Erat enim Polemonis.: Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Tenent mordicus.: Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Poterat autem inpune;: Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Cur, nisi quod turpis oratio est?
Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Prave, nequiter, turpiter cenabat; Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Quid, quod res alia tota est? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quae ista amicitia est?

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Quippe: habes enim a rhetoribus;
Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Summus dolor plures dies manere non potest?

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

An haec ab eo non dicuntur? Efficiens dici potest. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Verum hoc idem saepe faciamus. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Laboro autem non sine causa; Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Immo alio genere; Scrupulum, inquam, abeunti; Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Eademne, quae restincta siti? Nam ista vestra: Si gravis, brevis;

Quid nunc honeste dicit?

Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Ego vero isti, inquam, permitto. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Recte, inquit, intellegis. Sed plane dicit quod intellegit. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Ratio quidem vestra sic cogit. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Proclivi currit oratio.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Sit enim idem caecus, debilis. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Mihi enim satis est, ipsis non satis. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Proclivi currit oratio. Sullae consulatum? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Hoc simile tandem est?

Praeclare enim Epicurus his paene verbis: Eadem, inquit,
            scientia confirmavit animum, ne quod aut sempiternum aut
            diuturnum timeret malum, quae perspexit in hoc ipso vitae
            spatio amicitiae praesidium esse firmissimum.

            Num quid tale Democritus?

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.
Quo tandem modo?
Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Si longus, levis dictata sunt. Equidem e Cn. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Idemne, quod iucunde?

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Quis negat?

Explanetur igitur.: Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Venit ad extremum;: Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Idemne, quod iucunde?: Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Tenent mordicus.: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Ille incendat?: Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Sed nimis multa.: Neutrum vero, inquit ille.

Cur iustitia laudatur?: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Efficiens dici potest.: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Sed haec in pueris;: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Quid iudicant sensus?: Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Explanetur igitur.: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur.

Stoicos roga.: Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Age sane, inquam.: Nam ante Aristippus, et ille melius.
Immo alio genere;: Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Falli igitur possumus.: Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
Sed fortuna fortis;: Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Tanta vis admonitionis inest in locis; Nihil illinc huc pervenit. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. An haec ab eo non dicuntur? Quid me istud rogas? Illi enim inter se dissentiunt. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

ALIO MODO.: Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum.
Quid adiuvas?: Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Venit ad extremum;: Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Nulla erit controversia.: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Quid adiuvas?: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Maximus dolor, inquit, brevis est.
Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

Ea denique omni vita, quae in una virtute consisteret, illam
            vitam, quae etiam ceteris rebus, quae essent secundum
            naturam, abundaret, magis expetendam non esse, sed magis
            sumendam.

            Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Immo alio genere; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Facillimum id quidem est, inquam. Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quis istud possit, inquit, negare? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Dat enim intervalla et relaxat. Utram tandem linguam nescio? Videsne, ut haec concinant?

Sed nimis multa.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Quare attende, quaeso.: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Age sane, inquam.: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Easdemne res?: Praeclarae mortes sunt imperatoriae;

Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Summae mihi videtur inscitiae. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Quae sequuntur igitur? Nos cum te, M. Num quid tale Democritus?

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. An tu me de L. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Si longus, levis dictata sunt. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Quis est tam dissimile homini. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Quare attende, quaeso. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Cave putes quicquam esse verius.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Poterat autem inpune; Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere;

Frater et T.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Sed hoc sane concedamus. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Sint modo partes vitae beatae. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Paria sunt igitur. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Ut pulsi recurrant? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Hic ambiguo ludimur.: Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.
Audeo dicere, inquit.: Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Eam stabilem appellas.: Ratio quidem vestra sic cogit.
Si quae forte-possumus.: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Facillimum id quidem est, inquam. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Sed haec omittamus;

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Verum hoc idem saepe faciamus. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Nunc vides, quid faciat. Tum mihi Piso: Quid ergo? Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Nam quid possumus facere melius? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Ille incendat?: Cur post Tarentum ad Archytam?
Sullae consulatum?: Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Nihil sane.: Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Sed haec omittamus; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Utilitatis causa amicitia est quaesita. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Graccho, eius fere, aequalí? Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Primum quid tu dicis breve? Dat enim intervalla et relaxat. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Restatis igitur vos; At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Ut id aliis narrare gestiant? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Qui est in parvis malis.

Ita credo.: Quae cum dixisset, finem ille.
A mene tu?: Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;
Sed nimis multa.: Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Quibusnam praeteritis?: Quid censes in Latino fore?
Audeo dicere, inquit.: Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Refert tamen, quo modo. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Erat enim Polemonis. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Praeteritis, inquit, gaudeo. Sed ego in hoc resisto; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Quae cum essent dicta, discessimus. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Sed haec nihil sane ad rem; Ita nemo beato beatior. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Quod quidem nobis non saepe contingit. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Quare attende, quaeso.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Poterat autem inpune; Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quod totum contra est.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? At eum nihili facit; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Nescio quo modo praetervolavit oratio.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;

Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. An nisi populari fama? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Qui convenit? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. At eum nihili facit; Si longus, levis dictata sunt. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Simus igitur contenti his. Dici enim nihil potest verius. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Facete M. Quis Aristidem non mortuum diligit?

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Id Sextilius factum negabat. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Itaque contra est, ac dicitis;

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Vide, quaeso, rectumne sit. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Confecta res esset.

Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
At enim sequor utilitatem.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit,
            hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas
            doloris et voluptas idem esse videatur.

            Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris
            privatio.

Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Confecta res esset. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero,
            rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa
            forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse
            interdum paulo hebetiorem.

            Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare,
            sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Sit enim idem caecus, debilis. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus.

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Si enim ad populum me vocas, eum. Quid iudicant sensus? Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Optime, inquam.
Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quae cum dixisset, finem ille. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Sed ille, ut dixi, vitiose. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae.

Videsne quam sit magna dissensio? Maximus dolor, inquit, brevis est. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. At coluit ipse amicitias. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Cave putes quicquam esse verius. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Collatio igitur ista te nihil iuvat. Quid, de quo nulla dissensio est? Frater et T.

Murenam te accusante defenderem.: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Ecce aliud simile dissimile.: Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Paria sunt igitur.: Quorum altera prosunt, nocent altera.
Quare attende, quaeso.: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Certe non potest.: Haec dicuntur inconstantissime.
An potest cupiditas finiri?: De quibus cupio scire quid sentias.

Illi enim inter se dissentiunt.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Illa tamen simplicia, vestra versuta. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Hoc simile tandem est? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum.

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Si id dicis, vicimus.
Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. De quibus cupio scire quid sentias. Immo videri fortasse. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Haec dicuntur inconstantissime.

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Torquatus, is qui consul cum Cn. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Idem adhuc; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Cum autem hominem in eo genere posuisset, ut ei tribueret
            animi excellentiam, summum bonum id constituit, non ut
            excelleret animus, sed ut nihil esse praeter animum
            videretur.

            Recte, inquit, intellegis.

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Collatio igitur ista te nihil iuvat.
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Ut aliquid scire se gaudeant?

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. An eiusdem modi? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; An hoc usque quaque, aliter in vita?

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Suo genere perveniant ad extremum;
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Certe non potest. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Itaque contra est, ac dicitis; Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Quaerimus enim finem bonorum. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Nihil illinc huc pervenit. Quae cum essent dicta, discessimus. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Urgent tamen et nihil remittunt. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Erat enim Polemonis.

Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? At iam decimum annum in spelunca iacet. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Si longus, levis; Sint modo partes vitae beatae. Summus dolor plures dies manere non potest? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi
            velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex
            iis nihil redundet?

            Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
            transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

            Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere
            curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad
            cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Conferam avum tuum Drusum cum C. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Cur, nisi quod turpis oratio est? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Sit enim idem caecus, debilis. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. At hoc in eo M. Immo alio genere; Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur.

Si quae forte-possumus.: Itaque ab his ordiamur.
Recte dicis;: Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Ergo, inquit, tibi Q.: Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Cur iustitia laudatur?: Iam in altera philosophiae parte.
Magna laus.: Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Sed haec omittamus; Sed fortuna fortis; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Ostendit pedes et pectus. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Ergo, inquit, tibi Q. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ita prorsus, inquam; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis
            beatum?

            Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus
            etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil
            aliud legere debeat.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quis istum dolorem timet? Sed quae tandem ista ratio est? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. At certe gravius. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Hic ambiguo ludimur. Haeret in salebra.

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.
Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

An eiusdem modi?: Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Nihil sane.: Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Magna laus. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Sint modo partes vitae beatae. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Illa tamen simplicia, vestra versuta. An haec ab eo non dicuntur?

Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Non igitur bene. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Quod cum dixissent, ille contra.
Nunc de hominis summo bono quaeritur;
Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Cur id non ita fit? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Sed nimis multa. Sit sane ista voluptas. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Cur iustitia laudatur? Id enim natura desiderat.

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et
            bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est
            conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque
            referatur;

            Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe
            non sit.

Stoici scilicet.: Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Sint ista Graecorum;: In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Quid adiuvas?: Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Illa tamen simplicia, vestra versuta.
Quae cum dixisset, finem ille.

Facete M.: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Quae sequuntur igitur?: Ut pulsi recurrant?
An eiusdem modi?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Haec dicuntur inconstantissime.: Minime vero istorum quidem, inquit.

Quid enim?: Quod quidem nobis non saepe contingit.
Ita prorsus, inquam;: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Scrupulum, inquam, abeunti;: Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Respondeat totidem verbis.: Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Nihil sane.: An potest cupiditas finiri?

Restatis igitur vos;

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Quare conare, quaeso.

Is es profecto tu.

Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Non igitur bene. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Quis istum dolorem timet? Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Sed residamus, inquit, si placet. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Et quidem, inquit, vehementer errat;

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.
Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Quid sequatur, quid repugnet, vident.

An eiusdem modi?: Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;
Tenent mordicus.: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Magna laus.: Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Tu quidem reddes;: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Si longus, levis.: Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Stoicos roga.: Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?

Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quare attende, quaeso. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Venit ad extremum; Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;

Res enim concurrent contrariae. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. At multis se probavit.

Perge porro;: Quis enim redargueret?
Quis hoc dicit?: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Sed fortuna fortis; Avaritiamne minuis? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae
            sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

            Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum
            valet, praetermissum est?

At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Cur post Tarentum ad Archytam? Nos commodius agimus. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Pauca mutat vel plura sane; Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore
            alius senescit;

            Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est
            nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Quid censes in Latino fore? Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Si id dicis, vicimus. Ego vero isti, inquam, permitto.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Id Sextilius factum negabat.
Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.

Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur,
            unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum,
            quae sunt aut animi aut corporis;

            Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur,
            vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio
            et via tradiderunt.

Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Suo genere perveniant ad extremum; Minime vero, inquit ille, consentit.

Nos cum te, M.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Non laboro, inquit, de nomine. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Quae ista amicitia est? Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Quod equidem non reprehendo;: Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Venit ad extremum;: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Sullae consulatum?: Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Quid iudicant sensus?: Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?
Quid enim?: Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Quid vero?: Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Negare non possum.: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Quid ergo?: Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Hic ambiguo ludimur. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Dicimus aliquem hilare vivere; Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;

Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Disserendi artem nullam habuit.

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quare attende, quaeso. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Sed nimis multa. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Quis negat? Quod iam a me expectare noli.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Videsne quam sit magna dissensio? Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

ALIO MODO.: Laboro autem non sine causa;
Quare conare, quaeso.: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Sedulo, inquam, faciam.: Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Avaritiamne minuis?: Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Quibusnam praeteritis?: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Sed haec omittamus;: Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Memini vero, inquam;

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas.

Quis hoc dicit?
Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit.
Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Sed quod proximum fuit non vidit. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?
Quis istud, quaeso, nesciebat?
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Non potes, nisi retexueris illa. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. At eum nihili facit; Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quid me istud rogas? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt
            et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae
            ubique sint, sapientis esse dicatis.

            Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas
            orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito
            consectari.

Hoc vero non videre, maximo argumento esse voluptatem illam,
            qua sublata neget se intellegere omnino quid sit bonum-eam
            autem ita persequitur: quae palato percipiatur, quae
            auribus;

            Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec
            vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu.

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? At enim sequor utilitatem. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Deinde dolorem quem maximum? Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

An tu me de L. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Quis Aristidem non mortuum diligit? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Sed tamen intellego quid velit.

Quippe: habes enim a rhetoribus;
Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Eaedem res maneant alio modo. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Non est igitur summum malum dolor.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Iam in altera philosophiae parte. Venit ad extremum; Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum;

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quis istud, quaeso, nesciebat? Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Comprehensum, quod cognitum non habet?

Idque quo magis quidam ita faciunt, ut iure etiam reprehendantur, hoc magis intellegendum est haec ipsa nimia in quibusdam futura non fuisse, nisi quaedam essent modica natura.

Si longus, levis dictata sunt.

Beatus sibi videtur esse moriens. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut
            vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in
            animis censes?

            Deinde dolorem quem maximum?

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Ut aliquid scire se gaudeant?
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Videsne quam sit magna dissensio?

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quae sequuntur igitur? Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quis istud possit, inquit, negare? An eiusdem modi? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.

Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Hic ambiguo ludimur. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Praeclare hoc quidem. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Ut aliquid scire se gaudeant?
Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Que Manilium, ab iisque M. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.

Omnis enim est natura diligens sui.
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec
            ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum
            videro.

            Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici
            beatam vitam perfectione virtutis;

            Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

Nunc idem, nisi molestum est, quoniam tibi non omnino
            displicet definire et id facis, cum vis, velim definias quid
            sit voluptas, de quo omnis haec quaestio est.

            Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui
            interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete
            audiendi sunt.

Equidem e Cn.
Nemo igitur esse beatus potest.
Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Sed haec omittamus; Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Ut pulsi recurrant? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Si id dicis, vicimus. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Sed plane dicit quod intellegit.

At eum nihili facit; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Erat enim res aperta. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? De illis, cum volemus. Cur iustitia laudatur? Nos cum te, M. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quare attende, quaeso. Quonam modo? Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Si enim ad populum me vocas, eum.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.
Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Minime vero, inquit ille, consentit.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Cur iustitia laudatur? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.

Recte dicis;: Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Equidem e Cn.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Age sane, inquam.: Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.
Paria sunt igitur.: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Quis Aristidem non mortuum diligit? Qui est in parvis malis. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quis Aristidem non mortuum diligit? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Quo tandem modo?

Primum divisit ineleganter;: Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Magna laus.: Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Sed hoc sane concedamus. Efficiens dici potest. Recte, inquit, intellegis.

Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud
            habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei,
            qui sua causa commodaverit.

            In motu et in statu corporis nihil inest, quod
            animadvertendum esse ipsa natura iudicet?

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Si enim ad populum me vocas, eum. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Si longus, levis. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Certe non potest. Si enim ad populum me vocas, eum. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Eaedem res maneant alio modo.

Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus
            ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri
            voluptatem, si negaveris.

            Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Dici enim nihil potest verius. Laboro autem non sine causa; Magna laus. Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Age sane, inquam. Quo tandem modo? Paria sunt igitur. An tu me de L. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis
            et moribus comprobavit.

            Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis
            ea tenebas?

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Itaque fecimus. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Ille incendat? Ratio quidem vestra sic cogit. Frater et T.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Itaque ab his ordiamur. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Sed tamen intellego quid velit.

Omnis autem in quaerendo, quae via quadam et ratione
            habetur, oratio praescribere primum debet ut quibusdam in
            formulis ea res agetur, ut, inter quos disseritur, conveniat
            quid sit id, de quo disseratur.

            Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas
            videres.

Conferam avum tuum Drusum cum C.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Sin aliud quid voles, postea.

Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit,
            hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas
            doloris et voluptas idem esse videatur.

            Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et
            praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque
            inpendentis torquet timor?

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.
Stoicos roga.
Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

At iam decimum annum in spelunca iacet. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Frater et T. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Sumenda potius quam expetenda. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Omnia peccata paria dicitis. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Tria genera bonorum; Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Quibusnam praeteritis? Utram tandem linguam nescio? Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sed residamus, inquit, si placet.

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri,
            quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam
            lege Voconia pervenire.

            Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et
            fortasse suo iure.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

ALIO MODO. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Tanta vis admonitionis inest in locis; Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quid me istud rogas? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri;

Non igitur bene. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Scisse enim te quis coarguere possit? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Quid enim? Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quare conare, quaeso. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Maximus dolor, inquit, brevis est. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Nam quid possumus facere melius? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Ita prorsus, inquam; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Sed haec omittamus;

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Perge porro;: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Istic sum, inquit. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Respondeat totidem verbis. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Moriatur, inquit.

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Ratio quidem vestra sic cogit. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Sed haec nihil sane ad rem; Ut pulsi recurrant?

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

            Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam
            magis hortatur quam superiora omnia.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque
            virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

            Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper
            voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Pollicetur certe. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Erit enim mecum, si tecum erit. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. At iam decimum annum in spelunca iacet. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Non risu potius quam oratione eiciendum? Facillimum id quidem est, inquam. Verum hoc idem saepe faciamus.

Quis hoc dicit? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Sed ego in hoc resisto; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Id Sextilius factum negabat. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Id enim natura desiderat. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Sullae consulatum?: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Sed nimis multa.: Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus.
Scaevolam M.: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Hunc vos beatum;: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Quid Zeno?: Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Confecta res esset.: Ubi ut eam caperet aut quando?
Quis negat?: Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis?
Easdemne res?: Satis est ad hoc responsum.
Quis negat?: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
In schola desinis.: Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

Sullae consulatum?: Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Falli igitur possumus.: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Hunc vos beatum;: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Stoicos roga.: Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici.
Non igitur bene.
Quod quidem nobis non saepe contingit.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;

Dicimus aliquem hilare vivere; Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Poterat autem inpune; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quid vero? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas?

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Videsne quam sit magna dissensio?

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Beatum, inquit.: Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Eam stabilem appellas.: Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;
Quid Zeno?: Sed residamus, inquit, si placet.
Nos commodius agimus.: Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quis est tam dissimile homini. Summus dolor plures dies manere non potest? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum
            voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem
            meminisse tu non potes.

            Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita
            res se habeat.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quibusnam praeteritis? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quis enim redargueret? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta
            artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem
            illustriorem satis ornatus possit accedere.

            Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit
            illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil
            dolentis.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. An hoc usque quaque, aliter in vita? Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quid censes in Latino fore?

Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed
            iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores
            suscipiendi, adeundum vitae periculum?

            Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus
            viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius
            adumbrata opinione laetentur?

ALIO MODO.: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Ostendit pedes et pectus.: Illud non continuo, ut aeque incontentae.
Quid de Pythagora?: Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Tu quidem reddes;: Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae
            licentiam pollicetur.

            Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit
            admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

Contineo me ab exemplis. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum
            vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit.

            Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium
            virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quare conare, quaeso. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Eademne, quae restincta siti? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Erat enim res aperta. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Ne discipulum abducam, times.

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem.

Non laboro, inquit, de nomine. Quid de Pythagora? Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Ille incendat? Hoc non est positum in nostra actione. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quid Zeno? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Immo alio genere;

Haeret in salebra.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Praeclarae mortes sunt imperatoriae;

At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Et nemo nimium beatus est; Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Quo igitur, inquit, modo? Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Est, ut dicis, inquam. Cur iustitia laudatur? Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Oratio me istius philosophi non offendit; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo. Sed ad bona praeterita redeamus. In schola desinis. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quid est enim aliud esse versutum? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur,
            nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam
            quod nolit?

            Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Magna laus. Hic ambiguo ludimur. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare,
            cum primae sint animi partes, secundae corporis.

            Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Ut pulsi recurrant?: Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Tenent mordicus.: Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Quid Zeno?: Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
Id enim natura desiderat.: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse
            arbitrantur.

            Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Videsne quam sit magna dissensio? Sed quid sentiat, non videtis. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quid iudicant sensus? Tu quidem reddes; Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Quonam modo?: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Si quae forte-possumus.: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Quid de Pythagora?: Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.
Nihil sane.: At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Perge porro;: Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Venit ad extremum;: Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Quae sequuntur igitur?: Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Qui convenit?: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Stoicos roga.: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Itaque quae sunt eorum consolationes, quae cohortationes,
            quae etiam monita et consilia scripta ad summos viros! Erat
            enim apud eos, ut est rerum ipsarum natura, sic dicendi
            exercitatio duplex.

            Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a
            te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Sed fortuna fortis; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Sed ad rem redeamus; Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? An tu me de L.

Nos commodius agimus.: Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Etiam beatissimum?: Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
At certe gravius.: Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Si longus, levis.: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
An potest cupiditas finiri?: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Quis negat? Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Sed ad rem redeamus; Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.

Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus
            esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis
            omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset.

            Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas
            cupiditates habere.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Proclivi currit oratio. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Ecce aliud simile dissimile. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt
            et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae
            ubique sint, sapientis esse dicatis.

            Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse
            iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur,
            tu ipse mihi gloriari videbare.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Quae cum dixisset, finem ille. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Maximus dolor, inquit, brevis est.
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sumenda potius quam expetenda. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego
            quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a
            Zenone novi sit allatum.

            Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus,
            quas supra dixi, metienda.

Tum ille: Ain tandem? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Ac tamen hic mallet non dolere. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Audeo dicere, inquit. Aliter autem vobis placet. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Itaque contra est, ac dicitis; Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Bonum integritas corporis: misera debilitas. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Memini me adesse P. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Mihi enim satis est, ipsis non satis. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Ut id aliis narrare gestiant? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Respondeat totidem verbis. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Ergo in hac ratione tota de maximis fere rebus Stoici illos secuti sunt, ut et deos esse et quattuor ex rebus omnia constare dicerent.

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.
Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Iam contemni non poteris. Sed haec omittamus; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Qui est in parvis malis. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Ea possunt paria non esse. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem.

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Quae duo sunt, unum facit. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Quae ista amicitia est? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.

Et quidem, inquit, vehementer errat;
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Ubi ut eam caperet aut quando?
Summus dolor plures dies manere non potest?
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Efficiens dici potest. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Laboro autem non sine causa; Ille incendat? Tubulo putas dicere?

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quippe: habes enim a rhetoribus; Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Immo videri fortasse. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Non est igitur voluptas bonum.

Perge porro;: Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Equidem e Cn.: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Qui convenit?: Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Proclivi currit oratio.: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra convicia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus, tota amicitia quasi claudicare videatur.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Si id dicis, vicimus. Murenam te accusante defenderem. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Quippe: habes enim a rhetoribus;

In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Bonum valitudo: miser morbus.
Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Sed haec in pueris; Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Frater et T. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Sed haec omittamus;: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Numquam facies.: Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Ita prorsus, inquam;: Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset. At coluit ipse amicitias. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Cave putes quicquam esse verius. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quo igitur, inquit, modo? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Tum mihi Piso: Quid ergo?

Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Age, inquies, ista parva sunt. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Haec dicuntur inconstantissime. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Memini vero, inquam; Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Hunc vos beatum; Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur.

Haec dicuntur fortasse ieiunius;
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Sed nimis multa.
Nihil sane.
Immo alio genere;

Poterat autem inpune;: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
At certe gravius.: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Audeo dicere, inquit.: Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Quonam, inquit, modo?: Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Frater et T.: Quid, de quo nulla dissensio est?
Quid vero?: Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Perge porro;: Nam quid possumus facere melius?
Perge porro;: Cur haec eadem Democritus?
Quid enim?: Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Nemo igitur esse beatus potest. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Cur iustitia laudatur?: Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Efficiens dici potest.: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Tenent mordicus.: Hoc non est positum in nostra actione.
Proclivi currit oratio.: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Illud non continuo, ut aeque incontentae.
Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur.

Ubi ut eam caperet aut quando? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Immo alio genere; Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Pugnant Stoici cum Peripateticis. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus;

Sed videbimus.: Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Quare attende, quaeso.: Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Quonam, inquit, modo?: Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Moriatur, inquit.: Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Si enim ad populum me vocas, eum.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.
Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Iam in altera philosophiae parte.
Falli igitur possumus.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Reguli reiciendam;: Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.
Idem adhuc;: Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Quid de Pythagora?: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Idemne, quod iucunde?: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Istic sum, inquit. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Scisse enim te quis coarguere possit?

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Hoc est non dividere, sed frangere. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Dat enim intervalla et relaxat.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Recte, inquit, intellegis. Rationis enim perfectio est virtus; Velut ego nunc moveor.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Id Sextilius factum negabat.
Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Quae cum essent dicta, discessimus.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Illi enim inter se dissentiunt. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Paria sunt igitur. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Urgent tamen et nihil remittunt. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Negare non possum. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Memini vero, inquam; Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Qui est in parvis malis. Sed quot homines, tot sententiae; Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas?

Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis
            ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.

            Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a
            sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Ille incendat?
Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.
Restatis igitur vos;
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Non est igitur voluptas bonum. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Et quidem, inquit, vehementer errat; Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Recte, inquit, intellegis. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Igitur ne dolorem quidem.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Ac tamen hic mallet non dolere. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Qui est in parvis malis. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Quae sequuntur igitur? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Aliter autem vobis placet. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Facillimum id quidem est, inquam. Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

Facete M.: Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Memini vero, inquam;: At coluit ipse amicitias.

Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt,
            Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam
            verborum novorum.

            Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et
            vix ferendum putabit?

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Quis istud, quaeso, nesciebat?
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Sit enim idem caecus, debilis. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Facillimum id quidem est, inquam. Sed tamen intellego quid velit. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Ut aliquid scire se gaudeant? Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Non est igitur voluptas bonum.
Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Quorum altera prosunt, nocent altera.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Inde igitur, inquit, ordiendum est. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quid iudicant sensus? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Dat enim intervalla et relaxat.

Contineo me ab exemplis. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.

An hoc usque quaque, aliter in vita?

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Scrupulum, inquam, abeunti; Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Sed ille, ut dixi, vitiose. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Nihil ad rem! Ne sit sane; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Quonam, inquit, modo? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Sed haec omittamus; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Illi enim inter se dissentiunt. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Cur id non ita fit?

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Equidem e Cn. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Dat enim intervalla et relaxat. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Equidem e Cn.: Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Numquam facies.: Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Bonum integritas corporis: misera debilitas. At certe gravius. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Avaritiamne minuis? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quis hoc dicit? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.

De hominibus dici non necesse est.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Cur post Tarentum ad Archytam? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Sullae consulatum? Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Poterat autem inpune; Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere.

Quis hoc dicit?

Non est igitur summum malum dolor. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Pollicetur certe. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Etsi hoc quidem est in vitio, dissolutionem naturae tam valde perhorrescere-quod item est reprehendendum in dolore -, sed quia fere sic afficiuntur omnes, satis argomenti est ab interitu naturam abhorrere;

Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Scrupulum, inquam, abeunti; Haeret in salebra. Facillimum id quidem est, inquam. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Recte, inquit, intellegis.

Confecta res esset.: Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Frater et T.: Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Quid iudicant sensus?: Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.
Facete M.: Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Quod equidem non reprehendo;: Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Eam stabilem appellas.: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Quid adiuvas?: Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
ALIO MODO.: Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Sin aliud quid voles, postea. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Hos contra singulos dici est melius. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quo modo igitur, inquies, verum esse poterit omnia referri ad summum bonum, si amicítiae, si propinquitates, si reliqua externa summo bono non continentur?

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Non igitur bene. Ut aliquid scire se gaudeant? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Haec dicuntur inconstantissime. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Sed fortuna fortis; Numquam facies. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Venit ad extremum; Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Quid est enim aliud esse versutum? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Inquit, dasne adolescenti veniam? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Ut id aliis narrare gestiant? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Non laboro, inquit, de nomine. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere?

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quippe: habes enim a rhetoribus;

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Age, inquies, ista parva sunt. Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? Sed tamen intellego quid velit. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Non potes, nisi retexueris illa. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Sed haec omittamus; Quorum altera prosunt, nocent altera. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Nec tamen argumentum hoc Epicurus a parvis petivit aut etiam
            a bestiis, quae putat esse specula naturae, ut diceret ab
            iis duce natura hanc voluptatem expeti nihil dolendi.

            Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Ita credo.: Numquam facies.
Cur iustitia laudatur?: Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Respondeat totidem verbis.: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Certe non potest. Scrupulum, inquam, abeunti; Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Non laboro, inquit, de nomine. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et
            bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est
            conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque
            referatur;

            In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Peccata paria. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Certe non potest.: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Sit sane ista voluptas.: Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Poterat autem inpune; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quis istud possit, inquit, negare?

Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Inquit, dasne adolescenti veniam? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane
            autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis
            viri.

            Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo
            eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? An haec ab eo non dicuntur? Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra
            iudicare.

            Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est
            mali.

An eiusdem modi? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Non est igitur voluptas bonum. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Stoicos roga.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Illi enim inter se dissentiunt. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Summus dolor plures dies manere non potest? Murenam te accusante defenderem. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Easdemne res? Haec dicuntur inconstantissime. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Sed ad bona praeterita redeamus. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Sed quae tandem ista ratio est? Minime vero, inquit ille, consentit. Poterat autem inpune; Tum mihi Piso: Quid ergo? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Sint ista Graecorum; Respondeat totidem verbis. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Tria genera bonorum; Si enim ad populum me vocas, eum. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Scrupulum, inquam, abeunti; Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Num quid tale Democritus? Paria sunt igitur.

Id Sextilius factum negabat.

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Et quidem, inquit, vehementer errat; Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.
An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Idem adhuc;: Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Quid adiuvas?: Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Quis enim redargueret?: Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.
Optime, inquam.: Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.

Idemne, quod iucunde? Sed tamen intellego quid velit. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Sed haec nihil sane ad rem; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Si longus, levis.
Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Quare attende, quaeso.

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur?

Non igitur bene. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Odium autem et invidiam facile vitabis. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Si id dicis, vicimus. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. An hoc usque quaque, aliter in vita? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Nunc agendum est subtilius. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Proclivi currit oratio. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Sedulo, inquam, faciam. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. An tu me de L. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Restatis igitur vos;
Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Facillimum id quidem est, inquam. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Videsne quam sit magna dissensio? Proclivi currit oratio. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Nihil sane. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Si longus, levis; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Idemne, quod iucunde? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Magna laus.: Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Proclivi currit oratio.: Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Sed ego in hoc resisto;
Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Nulla erit controversia.: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Si longus, levis.: Quae cum dixisset, finem ille.
Itaque ab his ordiamur.: Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Quid iudicant sensus?: Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Haeret in salebra.: Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Etiam beatissimum?: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Sint modo partes vitae beatae. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;

Murenam te accusante defenderem.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Sed residamus, inquit, si placet. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Quae contraria sunt his, malane?
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.

Quo modo autem philosophus loquitur? Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Et nemo nimium beatus est; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Immo videri fortasse. Omnia peccata paria dicitis. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Optime, inquam. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Ac tamen hic mallet non dolere. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Non est igitur voluptas bonum. Qui est in parvis malis.

Si quae forte-possumus. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Ac tamen hic mallet non dolere. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Erat enim Polemonis. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Quis Aristidem non mortuum diligit? Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Quonam, inquit, modo? Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Sed fortuna fortis; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?

Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Omnis enim est natura diligens sui. Confecta res esset. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Ac tamen hic mallet non dolere.
Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Et nemo nimium beatus est;

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio.

Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Easdemne res? Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Praeclare hoc quidem. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Iam in altera philosophiae parte. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Quid iudicant sensus?: Non laboro, inquit, de nomine.
Quid ergo?: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Nihilo magis.: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Quo tandem modo?: Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Optime, inquam.: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Bonum incolumis acies: misera caecitas. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Quid est enim aliud esse versutum? Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; At certe gravius. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quid de Pythagora? Collatio igitur ista te nihil iuvat. Nemo igitur esse beatus potest. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Ecce aliud simile dissimile.

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Comprehensum, quod cognitum non habet? Polycratem Samium felicem appellabant. Audeo dicere, inquit. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Quae cum essent dicta, discessimus. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Quid autem sit, quod ita moveat itaque a natura in primo ortu appetatur, non constat deque eo est inter philosophos, cum summum bonum exquiritur, omnis dissensio.

Idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si
            sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non
            reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos
            metuant nec mortem nec dolorem.

            Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam:
            Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium
            fuisse virum.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Graccho, eius fere, aequalí? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Itaque his sapiens semper vacabit.
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Sedulo, inquam, faciam. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Nunc de hominis summo bono quaeritur; Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Quid, de quo nulla dissensio est?

Hic nihil fuit, quod quaereremus. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quid de Pythagora? Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Pauca mutat vel plura sane;

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Ubi ut eam caperet aut quando? Memini vero, inquam;

Ita prorsus, inquam;: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Moriatur, inquit.: Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent;
Eam stabilem appellas.: Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Hunc vos beatum;: Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Quo modo? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Hoc non est positum in nostra actione. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; De quibus cupio scire quid sentias. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Ita credo. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Scisse enim te quis coarguere possit? Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Audeo dicere, inquit. An haec ab eo non dicuntur? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. An haec ab eo non dicuntur? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses.

Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;
Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Stoici scilicet. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Sed hoc sane concedamus. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Hunc vos beatum;

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Non laboro, inquit, de nomine. Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Poterat autem inpune;: Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius.
Ita credo.: Quod iam a me expectare noli.
Beatum, inquit.: Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Negare non possum.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Idemne, quod iucunde?: Prave, nequiter, turpiter cenabat;
Quibusnam praeteritis?: Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?
Ita prorsus, inquam;: Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.
Si longus, levis;: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Quod totum contra est.: Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.
Nulla erit controversia.: At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Nunc agendum est subtilius.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio
            proment: Si gravis, brevis;

            Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione
            compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Ea possunt paria non esse. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Nam ante Aristippus, et ille melius. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Ac tamen hic mallet non dolere.

Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Non est igitur voluptas bonum.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Sit enim idem caecus, debilis. Verum hoc idem saepe faciamus. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse
            et tuas cogitationes et studia perspexeris;

            Quare attende, quaeso.

Quasi enim emendum eis sit, quod addant ad virtutem, primum
            vilissimas res addunt, dein singulas potius, quam omnia,
            quae prima natura approbavisset, ea cum honestate
            coniungerent.

            Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas
            verborumne sit controversia.

Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Eaedem res maneant alio modo. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Sed ad bona praeterita redeamus.
Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Equidem e Cn.

Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? An eiusdem modi? Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Dicimus aliquem hilare vivere;

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Tubulo putas dicere? Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Sint ista Graecorum;

An eiusdem modi?: Quod iam a me expectare noli.
Optime, inquam.: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Quo modo?: An haec ab eo non dicuntur?
In schola desinis.: Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.
Si id dicis, vicimus.: Nam quid possumus facere melius?

Tu quidem reddes;: Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?
Hic ambiguo ludimur.: Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Facete M.: Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
Quid ergo?: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Quid enim?: Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Sed haec nihil sane ad rem; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Quae duo sunt, unum facit. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Nihilo magis. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Nihil ad rem! Ne sit sane; Quonam modo? Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Utram tandem linguam nescio? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Graece ergo praetor Athenis, id quod maluisti, te, cum ad me
            accedis, saluto: chaere, inquam, Tite! lictores, turma omnis
            chorusque: chaere, Tite! hinc hostis mi Albucius, hinc
            inimicus.

            Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum
            postulo, arbitratu meo.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Prioris generis est docilitas, memoria;

Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Quid vero? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. An hoc usque quaque, aliter in vita? Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Respondeat totidem verbis. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Cui Tubuli nomen odio non est? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.

Qui autem ita frui volunt voluptatibus, ut nulli propter eas consequantur dolores, et qui suum iudicium retinent, ne voluptate victi faciant id, quod sentiant non esse faciendum, ii voluptatem maximam adipiscuntur praetermittenda voluptate.

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Pauca mutat vel plura sane;
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Immo videri fortasse. Illi enim inter se dissentiunt. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

Prave, nequiter, turpiter cenabat; Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Iam enim adesse poterit. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Ea possunt paria non esse. Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Torquatus, is qui consul cum Cn.

Sed quot homines, tot sententiae; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Summae mihi videtur inscitiae. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Quod idem Peripatetici non tenent, quibus dicendum est, quae
            et honesta actio sit et sine dolore, eam magis esse
            expetendam, quam si esset eadem actio cum dolore.

            Quae sequuntur igitur?

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem
            talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

            Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum
            tria?

Sed tamen nonne reprehenderes, Epicure, luxuriosos ob eam ipsam causam, quod ita viverent, ut persequerentur cuiusque modi voluptates, cum esset praesertim, ut ais tu, summa voluptas nihil dolere?

Sedulo, inquam, faciam.: Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Falli igitur possumus.: Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Quid nunc honeste dicit?: Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;

An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Memini vero, inquam; Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Hoc tu nunc in illo probas.

Haeret in salebra.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Dat enim intervalla et relaxat. Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.

Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Haec dicuntur inconstantissime. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Cur haec eadem Democritus? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere
            didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem
            verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

            Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Optime, inquam.: Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Easdemne res?: Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.
Proclivi currit oratio.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Sed nunc, quod agimus;: Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria
            peccata.

            In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut
            vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis?

Quid de Pythagora?: Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Recte, inquit, intellegis.: Sed quot homines, tot sententiae;
Hunc vos beatum;: Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Quae cum essent dicta, discessimus.

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Quid vero? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Quis istud possit, inquit, negare?

Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a
            Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere?

            Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
            gaudium, quod non referatur ad corpus.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Nunc vides, quid faciat. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quibus ego vehementer assentior. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Quis Aristidem non mortuum diligit? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Id Sextilius factum negabat. Nunc vides, quid faciat. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint.

Nos beatam vitam non depulsione mali, sed adeptione boni
            iudicemus, nec eam cessando, sive gaudentem, ut Aristippus,
            sive non dolentem, ut hic, sed agendo aliquid considerandove
            quaeramus.

            Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi
            valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Frater et T.: Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Avaritiamne minuis?: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Haec ego non possum dicere non esse hominis quamvis et belli
            et humani, sapientis vero nullo modo, physici praesertim,
            quem se ille esse vult, putare ullum esse cuiusquam diem
            natalem.

            Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus
            et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia
            dederimus;

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Memini vero, inquam; Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Nos beatam vitam non depulsione mali, sed adeptione boni iudicemus, nec eam cessando, sive gaudentem, ut Aristippus, sive non dolentem, ut hic, sed agendo aliquid considerandove quaeramus.

Itaque non ob ea solum incommoda, quae eveniunt inprobis,
            fugiendam inprobitatem putamus, sed multo etiam magis, quod,
            cuius in animo versatur, numquam sinit eum respirare,
            numquam adquiescere.

            In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa
            virtute optimum quidque rarissimum est.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Ne discipulum abducam, times. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Moriatur, inquit.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Sullae consulatum? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Hoc tu nunc in illo probas. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Itaque ab his ordiamur. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Quid me istud rogas? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Tenent mordicus. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Si enim ad populum me vocas, eum. Si longus, levis.

Tu quidem reddes;

Age sane, inquam. Id mihi magnum videtur. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset
            alia quadam ratione consequi.

            Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto
            virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad
            voluptatem conquiruntur?

Quare attende, quaeso.

Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Polycratem Samium felicem appellabant. Inquit, dasne adolescenti veniam? Quis istud possit, inquit, negare? Moriatur, inquit. Et quidem, inquit, vehementer errat; Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Itaque ab his ordiamur. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Quid adiuvas? Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Falli igitur possumus. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ut aliquid scire se gaudeant? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Dici enim nihil potest verius. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Haec dicuntur inconstantissime.

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Tum mihi Piso: Quid ergo? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quid de Pythagora?

Erit enim mecum, si tecum erit.

Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Quonam, inquit, modo? Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Si longus, levis. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Rationis enim perfectio est virtus; Primum quid tu dicis breve? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Quae cum essent dicta, discessimus. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse? Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Tu quidem reddes; Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Cur post Tarentum ad Archytam?

Minime vero, inquit ille, consentit. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Moriatur, inquit.

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Sed fac ista esse non inportuna; Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Primum divisit ineleganter; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Memini vero, inquam; Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Hoc simile tandem est? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Quonam, inquit, modo? Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum -nam id facilius paterer-, sed etiam rem unam ex duabus facere conamini, quod fieri nullo modo potest.

Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego. An eiusdem modi? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quonam modo? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Cur, nisi quod turpis oratio est? Cave putes quicquam esse verius. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Certe non potest. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?

At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem.

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Quod iam a me expectare noli. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Sed ego in hoc resisto; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Stoici scilicet.: In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Avaritiamne minuis?: Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?
Numquam facies.: Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Qui convenit?: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Nulla erit controversia.: Quare conare, quaeso.
Optime, inquam.: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere;

Hoc non est positum in nostra actione. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Sed nunc, quod agimus; Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Non semper, inquam; Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quo tandem modo? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Hunc vos beatum; Cur id non ita fit? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Quod equidem non reprehendo;

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et
            reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio
            potest tradere.

            Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Sed fortuna fortis; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Idem adhuc;

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid est virtute divinius?

Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Pauca mutat vel plura sane; Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Sed fac ista esse non inportuna; Laboro autem non sine causa; Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Ut aliquid scire se gaudeant? Idemne, quod iucunde? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Cur, nisi quod turpis oratio est?

Is es profecto tu. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Ego vero isti, inquam, permitto. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Dat enim intervalla et relaxat. Itaque contra est, ac dicitis; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quorum altera prosunt, nocent altera.

Itaque contra est, ac dicitis;
Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Ita prorsus, inquam;

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quis istum dolorem timet? Nemo igitur esse beatus potest. Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Verum ut haec non in posteris et in consequentibus, sed in primis continuo peccata sunt, sic ea, quae proficiscuntur a virtute, susceptione prima, non perfectione recta sunt iudicanda.

Bonum valitudo: miser morbus. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Sed quot homines, tot sententiae; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Memini vero, inquam; Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Prioris generis est docilitas, memoria; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Nulla erit controversia. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere,
            potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est
            sapientia similis;

            Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum
            est, nunc quidem hactenus;

Scrupulum, inquam, abeunti;: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Sullae consulatum?: Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Primum divisit ineleganter;: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Explanetur igitur.: At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Tria genera bonorum; Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Non igitur bene. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Equidem, sed audistine modo de Carneade? In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore? Inquit, dasne adolescenti veniam? A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Si enim ad populum me vocas, eum. Quo tandem modo? Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Quis est tam dissimile homini. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Erat enim Polemonis. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Cyrenaici quidem non recusant;

Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Scaevolam M. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Et nemo nimium beatus est;

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Stoici scilicet. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Iam in altera philosophiae parte.
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Confecta res esset. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Hoc non est positum in nostra actione. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit?

Utram tandem linguam nescio?

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Num quid tale Democritus? Quis istud possit, inquit, negare? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Cui Tubuli nomen odio non est? Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute;

Quo tandem modo?: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Peccata paria.: Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Memini vero, inquam;: Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos
            irridebat: Quid enim?

            Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
            num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
            indolentia?

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico.
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Praeclare hoc quidem. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quid iudicant sensus? Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Iam in altera philosophiae parte. Sed quot homines, tot sententiae;

Quid autem sit, quod ita moveat itaque a natura in primo
            ortu appetatur, non constat deque eo est inter philosophos,
            cum summum bonum exquiritur, omnis dissensio.

            Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam
            dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis
            laetum esse se narrat.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil
            eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem
            laturum fuisse existimas?

            Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Nam interdum nimis etiam novit, quippe qui testificetur ne intellegere quidem se posse ubi sit aut quod sit ullum bonum praeter illud, quod cibo et potione et aurium delectatione et obscena voluptate capiatur.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Age sane, inquam.: An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Poterat autem inpune;: Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Facete M.: Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
Sint ista Graecorum;: Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
An eiusdem modi?: Quod cum dixissent, ille contra.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio
            quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

            Beatus sibi videtur esse moriens.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Quid ergo?
Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Satis est ad hoc responsum. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Est, ut dicis, inquit; Falli igitur possumus. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; De vacuitate doloris eadem sententia erit.

Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus
            tanta praestantia?

            Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Quis enim redargueret? Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Nihil sane.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Immo alio genere; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Sed haec omittamus;

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Minime vero istorum quidem, inquit. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Explanetur igitur. Haeret in salebra. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Falli igitur possumus.: Quid censes in Latino fore?
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Istic sum, inquit.: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere
            didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem
            verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

            Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum
            Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quis Aristidem non mortuum diligit? Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Quae sequuntur igitur? Nihil sane. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quid censes in Latino fore? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Si longus, levis. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam
            a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio
            differatur.

            Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.

Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Quo tandem modo? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam,
            nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

            Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc
            atque illuc necesse est.

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Quo posito et omnium adsensu adprobato illud adsumitur, eum, qui magno sit animo atque forti, omnia, quae cadere in hominem possint, despicere ac pro nihilo putare.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Idem adhuc;: An potest cupiditas finiri?
Quae sequuntur igitur?: Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Cur iustitia laudatur?: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Quibusnam praeteritis?: Reguli reiciendam;

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Summus dolor plures dies manere non potest? Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Proclivi currit oratio. Hoc simile tandem est? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Ut id aliis narrare gestiant? Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; A mene tu?

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Torquatus, is qui consul cum Cn. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Est, ut dicis, inquam. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Torquatus, is qui consul cum Cn.
Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Venit ad extremum;

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Quid enim possumus hoc agere divinius? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit. Illi enim inter se dissentiunt. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quare attende, quaeso.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Quod iam a me expectare noli. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Conferam avum tuum Drusum cum C.

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Que Manilium, ab iisque M. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quo posito et omnium adsensu adprobato illud adsumitur, eum, qui magno sit animo atque forti, omnia, quae cadere in hominem possint, despicere ac pro nihilo putare. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Si longus, levis; At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Ut enim nos ex annalium monimentis testes excitamus eos, quorum omnis vita consumpta est in laboribus gloriosis, qui voluptatis nomen audire non possent, sic in vestris disputationibus historia muta est.

Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Avaritiamne minuis? Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Quonam, inquit, modo? Pollicetur certe. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles.

Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Hoc non est positum in nostra actione. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Explanetur igitur.: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Non semper, inquam;: Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.
Itaque fecimus.: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Sed plane dicit quod intellegit. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Tria genera bonorum; Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Non potes, nisi retexueris illa. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello,
            illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

            Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius
            anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari.
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Quare ad ea primum, si videtur;

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Quamquam enim vereor, ne nimius in hoc genere videar, tamen
            omnes veteres philosophi, maxime nostri, ad incunabula
            accedunt, quod in pueritia facillime se arbitrantur naturae
            voluntatem posse cognoscere.

            Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur
            nec in contrariis.

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Illi enim inter se dissentiunt.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Sed fortuna fortis; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Dicimus aliquem hilare vivere; Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Nulla erit controversia. Erat enim Polemonis. Quid, de quo nulla dissensio est? Tum mihi Piso: Quid ergo? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Nam quid possumus facere melius? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Primum divisit ineleganter;

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Cur post Tarentum ad Archytam? Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. An potest cupiditas finiri?

Quod cum dixissent, ille contra.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; An eiusdem modi? Facillimum id quidem est, inquam. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quid de Pythagora? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

De cetero vellem equidem aut ipse doctrinis fuisset instructior est enim, quod tibi ita videri necesse est, non satis politus iis artibus, quas qui tenent, eruditi appellantur aut ne deterruisset alios a studiis.

Itaque prima illa commendatio, quae a natura nostri facta est nobis, incerta et obscura est, primusque appetitus ille animi tantum agit, ut salvi atque integri esse possimus.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Bonum incolumis acies: misera caecitas. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Restatis igitur vos; Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Tria genera bonorum;

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Haec dicuntur inconstantissime. Primum divisit ineleganter; Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Scaevolam M. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quippe: habes enim a rhetoribus; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Iam contemni non poteris. Ostendit pedes et pectus. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Rationis enim perfectio est virtus; Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Nam quid possumus facere melius? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Omnis enim est natura diligens sui. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quid censes in Latino fore? Tubulo putas dicere? In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Itaque his sapiens semper vacabit. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quaerimus enim finem bonorum. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Suo genere perveniant ad extremum; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Comprehensum, quod cognitum non habet? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Etiam beatissimum?: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Istic sum, inquit.: Ego vero isti, inquam, permitto.

Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Restinguet citius, si ardentem acceperit. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Reguli reiciendam; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quid iudicant sensus? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Haec dicuntur inconstantissime. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Erit enim mecum, si tecum erit.

Quae cum essent dicta, discessimus. Optime, inquam. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. At multis malis affectus. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quid adiuvas?: Hic ambiguo ludimur.
Reguli reiciendam;: Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.

Non igitur bene.: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Perge porro;: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
ALIO MODO.: Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Quis istud, quaeso, nesciebat?: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.
Quid ergo?: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

At certe gravius.: Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.
Non semper, inquam;: Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Stoici scilicet.: Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.
Magna laus.: Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Sed quot homines, tot sententiae; De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Satis est ad hoc responsum. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Quare attende, quaeso.: Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
A mene tu?: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Equidem e Cn.: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Tria genera bonorum;: Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?
An eiusdem modi?: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Sed nimis multa.

Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas.

Quid ergo?: Iam contemni non poteris.
Restatis igitur vos;: Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Urgent tamen et nihil remittunt. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Videsne quam sit magna dissensio?

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Quis hoc dicit? Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Urgent tamen et nihil remittunt. Quod quidem iam fit etiam in Academia. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Cave putes quicquam esse verius. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret?

Falli igitur possumus.: Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Immo videri fortasse.: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Ita credo.: At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Contineo me ab exemplis. De hominibus dici non necesse est. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum
            valet, praetermissum est?

            Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus
            et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia
            dederimus;

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Si quae forte-possumus. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Prioris generis est docilitas, memoria; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Recte dicis;
Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.
Non semper, inquam;

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc;

Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille
            quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per
            se sit tantum inchoata.

            Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Cave putes quicquam esse verius. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Id mihi magnum videtur. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.

Nihil enim est aliud, quam ob rem mihi percipi nihil posse
            videatur, nisi quod percipiendi vis ita definitur a Stoicis,
            ut negent quicquam posse percipi nisi tale verum, quale
            falsum esse non possit.

            Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque
            Epicurei esse voluerunt?

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Tubulo putas dicere?: Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
ALIO MODO.: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit.

Id est enim, de quo quaerimus. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Haeret in salebra. Falli igitur possumus. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.
Si longus, levis dictata sunt.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Si longus, levis. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Immo alio genere; Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Perge porro; Sit sane ista voluptas.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo
            rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

            Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum
            obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.

Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Sed videbimus. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Numquam facies. Si longus, levis dictata sunt. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.

Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Quis est tam dissimile homini. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quibus ego vehementer assentior. Que Manilium, ab iisque M. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Contineo me ab exemplis. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quid de Pythagora? Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Eam stabilem appellas. Si quae forte-possumus. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane
            autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis
            viri.

            Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi
            propter corpus nec dolere.

Idem adhuc;: Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Disserendi artem nullam habuit.: Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Efficiens dici potest.: Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Peccata paria.: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Quid enim?: Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Quae sequuntur igitur?: Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur.

Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum
            sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus,
            in quo inest ordo et moderatio.

            Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius
            aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu
            cogitemus.

An haec ab eo non dicuntur? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Quae cum dixisset, finem ille. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quippe: habes enim a rhetoribus;

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Sed ego in hoc resisto; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Reguli reiciendam; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Suo genere perveniant ad extremum; Murenam te accusante defenderem. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

At certe gravius. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Recte dicis; Respondeat totidem verbis. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Tubulo putas dicere? Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris;

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Esse enim, nisi eris, non potes. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Beatum, inquit. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Non potes, nisi retexueris illa. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Dici enim nihil potest verius. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Ille incendat? Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.
Respondeat totidem verbis.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Si longus, levis. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Tanta vis admonitionis inest in locis;

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Sed haec nihil sane ad rem; Eademne, quae restincta siti?

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Velut ego nunc moveor. Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Negare non possum. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Oratio me istius philosophi non offendit; Cyrenaici quidem non recusant;

Optime, inquam.: Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.
Confecta res esset.: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Non igitur bene.: Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Quis negat?: Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Sed ad illum redeo.

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Ita credo. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Tria genera bonorum; Que Manilium, ab iisque M. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.

Ita multa dicunt, quae vix intellegam.

Si quae forte-possumus. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Erat enim Polemonis. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Odium autem et invidiam facile vitabis.
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Certe non potest.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Quid adiuvas? Quod cum dixissent, ille contra. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quonam, inquit, modo? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

De quibus cupio scire quid sentias.
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quod equidem non reprehendo; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Id mihi magnum videtur. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Nunc vides, quid faciat. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Sed ego in hoc resisto; At multis malis affectus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Est, ut dicis, inquit; Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Immo videri fortasse. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Aliter autem vobis placet. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Hoc est non dividere, sed frangere.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Cur iustitia laudatur? Venit ad extremum; Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Id est enim, de quo quaerimus. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. At certe gravius. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Immo videri fortasse.: Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.
Venit ad extremum;: Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Hunc vos beatum;: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Ut pulsi recurrant?: Magna laus.

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quo modo autem philosophus loquitur? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Quippe: habes enim a rhetoribus; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque appetitu movetur. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Sed residamus, inquit, si placet. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Sedulo, inquam, faciam. Primum quid tu dicis breve?

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Scrupulum, inquam, abeunti; Quo tandem modo? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Nam ante Aristippus, et ille melius. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Itaque his sapiens semper vacabit. Si longus, levis dictata sunt. Nihil illinc huc pervenit. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Sed nunc, quod agimus; Quare attende, quaeso. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Si longus, levis. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quibusnam praeteritis? Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Videsne, ut haec concinant? At iam decimum annum in spelunca iacet. Sed tamen intellego quid velit. Itaque fecimus. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas?

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere.

Conveniret, pluribus praeterea conscripsisset qui esset optimus rei publicae status, hoc amplius Theophrastus: quae essent in re publica rerum inclinationes et momenta temporum, quibus esset moderandum, utcumque res postularet.

Quam multa vero iniuste fieri possunt, quae nemo possit reprehendere! si te amicus tuus moriens rogaverit, ut hereditatem reddas suae filiae, nec usquam id scripserit, ut scripsit Fadius, nec cuiquam dixerit, quid facies?

An eiusdem modi?: Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Quibusnam praeteritis?: Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Primum divisit ineleganter;: Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Non semper, inquam;: Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Quid adiuvas?: Esse enim, nisi eris, non potes.

Quare attende, quaeso.: Rationis enim perfectio est virtus;
Frater et T.: Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
Moriatur, inquit.: Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.
Si quae forte-possumus.: Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Etiam beatissimum?
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Hoc sic expositum dissimile est superiori.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum
            necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae
            sint et molestiae non recusandae.

            Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido
            patria esse cariorem.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed
            esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

            Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt
            a finibus et a summa bonorum;

Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quis est tam dissimile homini. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Sed haec omittamus; Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quae sequuntur igitur? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Polycratem Samium felicem appellabant. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quid nunc honeste dicit? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Nunc agendum est subtilius. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?

Etsi hoc quidem est in vitio, dissolutionem naturae tam
            valde perhorrescere-quod item est reprehendendum in dolore
            -, sed quia fere sic afficiuntur omnes, satis argomenti est
            ab interitu naturam abhorrere;

            Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos,
            quos novisse vis, imitari etiam velis.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
In schola desinis.

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Quare attende, quaeso. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Non est igitur voluptas bonum.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Is es profecto tu. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Pollicetur certe. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.

Igitur ne dolorem quidem. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Si id dicis, vicimus. Pollicetur certe. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Facete M. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Quis hoc dicit? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. At enim hic etiam dolore. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Haeret in salebra. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Itaque contra est, ac dicitis;

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Haec igitur Epicuri non probo, inquam. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Certe non potest.

Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Praeteritis, inquit, gaudeo. Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Hoc tu nunc in illo probas. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. At coluit ipse amicitias. Suo genere perveniant ad extremum; Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.

Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum
            perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque
            facta ipsius oblivione obruentur.

            Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a
            philosophis dicitur.

Nos commodius agimus.: In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
Sint ista Graecorum;: Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Nihil enim hoc differt.: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Primum divisit ineleganter;: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Nos commodius agimus.: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Dat enim intervalla et relaxat. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Omnis enim est natura diligens sui. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Sed hoc sane concedamus. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Et quidem, inquit, vehementer errat; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quonam modo? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Istic sum, inquit.
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Et quidem, inquit, vehementer errat;
Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Nos cum te, M. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Sedulo, inquam, faciam.

Laboro autem non sine causa;
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Ratio quidem vestra sic cogit.

Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Sedulo, inquam, faciam. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum
            sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.

            Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a
            Cyro extructum rogum pertulisset.

Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Non semper, inquam; Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Quod equidem non reprehendo; Praeclare hoc quidem. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Si longus, levis dictata sunt. Quae ista amicitia est? Sed plane dicit quod intellegit. Cur post Tarentum ad Archytam? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Idem adhuc; Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Non semper, inquam; Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Confecta res esset.: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Num quid tale Democritus?: Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Quid ergo?: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Quibus ego vehementer assentior.: Age, inquies, ista parva sunt.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Quae cum dixisset, finem ille.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Restatis igitur vos;
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

            Iam enim adesse poterit.

Utilitatis causa amicitia est quaesita.
Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Odium autem et invidiam facile vitabis. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. In schola desinis. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Eam stabilem appellas. Quae duo sunt, unum facit. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Quid adiuvas?: Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
ALIO MODO.: Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Haec dicuntur inconstantissime.: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nihilo magis. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Memini vero, inquam;

An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis
            compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint?

            Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus
            amicitiis praesidii.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quid est igitur, inquit, quod requiras? Primum divisit ineleganter; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Conferam avum tuum Drusum cum C. Istic sum, inquit. At multis se probavit. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Et quidem, inquit, vehementer errat;

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;
Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Non laboro, inquit, de nomine. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quippe: habes enim a rhetoribus; Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Laboro autem non sine causa; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; An eiusdem modi? Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Sint modo partes vitae beatae. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Hoc est non dividere, sed frangere. Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur, quem scis quam admirer quemque eo delecter. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quorum altera prosunt, nocent altera. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

A mene tu?

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Quid de Platone aut de Democrito loquar? At eum nihili facit; Etiam beatissimum? Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Utram tandem linguam nescio?

Maximus dolor, inquit, brevis est.
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Maximus dolor, inquit, brevis est.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Graccho, eius fere, aequalí?
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;
Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.
Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Reguli reiciendam; Quibusnam praeteritis? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; At enim hic etiam dolore. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Respondeat totidem verbis.: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Respondeat totidem verbis.: Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.
Quis hoc dicit?: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Stoici scilicet.: Suo enim quisque studio maxime ducitur.
Quid iudicant sensus?: Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Tubulo putas dicere? Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
Erat enim Polemonis.
Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Sumenda potius quam expetenda. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Sunt enim levia et perinfirma, quae dicebantur a te, animi conscientia improbos excruciari, tum etiam poenae timore, qua aut afficiantur aut semper sint in metu ne afficiantur aliquando.

At enim, quem ad modum tute dicebas, negat Epicurus
            diuturnitatem quidem temporis ad beate vivendum aliquid
            afferre, nec minorem voluptatem percipi in brevitate
            temporis, quam si illa sit sempiterna.

            In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere
            possit, si nulla cultura adhibeatur.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec
            ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum
            videro.

            At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit,
            etiamne post mortem coletur?

Reguli reiciendam;: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Scrupulum, inquam, abeunti;: His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Quis negat?: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Explanetur igitur.: Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Nihilo magis.: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Pollicetur certe.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Perge porro;: Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
ALIO MODO.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Sed fortuna fortis; At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Dicimus aliquem hilare vivere; Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Omnis enim est natura diligens sui. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Cur, nisi quod turpis oratio est? Oratio me istius philosophi non offendit; Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

            Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem
            esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quae sequuntur igitur? Sed quae tandem ista ratio est? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Immo alio genere; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quae cum essent dicta, discessimus. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Tubulo putas dicere? Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?
Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis.
Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur.
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Rationis enim perfectio est virtus; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Atque in sensibus est sua cuiusque virtus, ut ne quid
            impediat quo minus suo sensus quisque munere fungatur in iis
            rebus celeriter expediteque percipiendis, quae subiectae
            sunt sensibus.

            In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut
            in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est
            et valere;

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Nihilo magis. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Immo alio genere; Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis
            re, non teste moveamur.

            Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc
            nostram comprehensionem summi boni.

Sed ille, ut dixi, vitiose. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Restinguet citius, si ardentem acceperit. Quis istud possit, inquit, negare? An nisi populari fama?

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quorum altera prosunt, nocent altera. Id est enim, de quo quaerimus. Sed fortuna fortis; Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Hic ambiguo ludimur. Quae duo sunt, unum facit. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur.

Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. De quibus cupio scire quid sentias. Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.
Itaque ab his ordiamur.
Nam ante Aristippus, et ille melius.
Sed ille, ut dixi, vitiose.
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Praeteritis, inquit, gaudeo.

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Tu quidem reddes; Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Iam in altera philosophiae parte. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. An hoc usque quaque, aliter in vita? Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Hoc non est positum in nostra actione. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Quem enim deditum voluptatibus, quem cupiditatum incendiis inflammatum in iis potiendis, quae acerrime concupivisset, tanta laetitia perfundi arbitramur, quanta aut superiorem Africanum Hannibale victo aut posteriorem Karthagine eversa?

Certe non potest.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Sullae consulatum? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. At enim hic etiam dolore. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Ad eos igitur converte te, quaeso.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quae cum dixisset, finem ille. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Sed nimis multa.
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?

Equidem e Cn.: Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Age sane, inquam.: Hoc est non dividere, sed frangere.
Age sane, inquam.: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Quid enim?: Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.
Pollicetur certe.: Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Multi enim et magni philosophi haec ultima bonorum iuncta
            fecerunt, ut Aristoteles virtutis usum cum vitae perfectae
            prosperitate coniunxit, Callipho adiunxit ad honestatem
            voluptatem, Diodorus ad eandem honestatem addidit vacuitatem
            doloris.

            Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et
            praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque
            inpendentis torquet timor?

Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. At hoc in eo M. Sed hoc sane concedamus. Nos commodius agimus.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Sedulo, inquam, faciam.
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quod iam a me expectare noli. Et nemo nimium beatus est; Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Quis istum dolorem timet?: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Reguli reiciendam;: Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
Confecta res esset.: Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?
Quis enim redargueret?: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Facete M.: Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Si quae forte-possumus.: Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Peccata paria. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Paria sunt igitur.

Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Quo tandem modo? Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Quis istud possit, inquit, negare?

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Frater et T. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter
            quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus,
            item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil
            nostra arbitrabimur interesse.

            Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam
            proficisci, in alia summum bonum ponere?

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Sin aliud quid voles, postea. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quis hoc dicit?

Non est igitur summum malum dolor.
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Eademne, quae restincta siti?

Quonam, inquit, modo?: Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Quibusnam praeteritis?: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
A mene tu?: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Audeo dicere, inquit.: Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Dat enim intervalla et relaxat. Equidem e Cn. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Praeclare hoc quidem. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Si longus, levis.

Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Sit enim idem caecus, debilis. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quae contraria sunt his, malane? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Facillimum id quidem est, inquam. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Cur iustitia laudatur? Cur haec eadem Democritus? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Omnis enim est natura diligens sui.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Si longus, levis. Recte dicis; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. At iam decimum annum in spelunca iacet. Tria genera bonorum; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; A mene tu? Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Comprehensum, quod cognitum non habet? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Nulla erit controversia. Cur post Tarentum ad Archytam? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Quod iam a me expectare noli.

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Age sane, inquam. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quis est tam dissimile homini.

Quippe: habes enim a rhetoribus;

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. An eiusdem modi? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit?

Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate.

Qui convenit?: Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;
Itaque fecimus.: Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Quid vero?: Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Quid iudicant sensus?: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.
Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Ut aliquid scire se gaudeant? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Frater et T. Scisse enim te quis coarguere possit? Memini vero, inquam; Scaevolam M. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. De hominibus dici non necesse est. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;

Nihil enim est aliud, quam ob rem mihi percipi nihil posse videatur, nisi quod percipiendi vis ita definitur a Stoicis, ut negent quicquam posse percipi nisi tale verum, quale falsum esse non possit.

Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Quod quidem nobis non saepe contingit. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Reguli reiciendam; Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nulla erit controversia. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Quonam modo?: An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Quonam, inquit, modo?: Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

Cur, nisi quod turpis oratio est? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut
            eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti
            ratio reddi possit.

            Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant
            aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Proclivi currit oratio. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Contineo me ab exemplis. Quonam modo? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Facillimum id quidem est, inquam.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Erat enim Polemonis. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quonam, inquit, modo? Quis istud possit, inquit, negare? Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Sed quae tandem ista ratio est?

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Sed haec in pueris; Quis hoc dicit? Ut id aliis narrare gestiant? Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Idemne, quod iucunde? Hunc vos beatum; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quid Zeno?

Ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur.

Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum
            laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset,
            nollem vituperatum.

            Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.

Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Eaedem res maneant alio modo. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Utram tandem linguam nescio? Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Respondeat totidem verbis. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Sed ego in hoc resisto; A mene tu? Ubi ut eam caperet aut quando?

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quae contraria sunt his, malane? Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Sed residamus, inquit, si placet.

Id est enim, de quo quaerimus. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Quod cum dixissent, ille contra. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Sed quae tandem ista ratio est? Et quidem, inquit, vehementer errat; Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Erat enim Polemonis. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Sed tamen intellego quid velit.

Quanti quidque sit aliter docti et indocti, sed cum constiterit inter doctos quanti res quaeque sit-si homines essent, usitate loquerentur -, dum res maneant, verba fingant arbitratu suo.

Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Hic nihil fuit, quod quaereremus. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Simus igitur contenti his. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Poterat autem inpune; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sit enim idem caecus, debilis.

Quonam, inquit, modo?: Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.
Falli igitur possumus.: Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.
Quis hoc dicit?: Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Quid ergo?: Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Perge porro;: At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Sint modo partes vitae beatae. Nos commodius agimus. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. An hoc usque quaque, aliter in vita? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Immo alio genere; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sed quod proximum fuit non vidit. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quid censes in Latino fore? Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

At certe gravius.: Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.
Istic sum, inquit.: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Sed haec omittamus;: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Confecta res esset.: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Nihil sane.: Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur
            quasi concessis;

            Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Beatus sibi videtur esse moriens. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Comprehensum, quod cognitum non habet? Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Cur post Tarentum ad Archytam? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere.

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Satis est ad hoc responsum. Quis istum dolorem timet? Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Haeret in salebra. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi
            partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

            Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Nihil illinc huc pervenit. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem? Ut id aliis narrare gestiant? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

            Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quid, de quo nulla dissensio est? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet
            ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in
            hoc eodem peccat Hieronymus.

            Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a
            nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quod equidem non reprehendo; Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Hoc non est positum in nostra actione. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sed ille, ut dixi, vitiose. An haec ab eo non dicuntur? De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Cur iustitia laudatur? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Sint ista Graecorum; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Quae sequuntur igitur? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quo igitur, inquit, modo? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Poterat autem inpune;

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Tum mihi Piso: Quid ergo? Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Sullae consulatum? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Pollicetur certe.: Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.
Eam stabilem appellas.: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
At certe gravius.: Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Quid adiuvas?: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Immo alio genere;: At enim hic etiam dolore.

Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Cur post Tarentum ad Archytam? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Primum divisit ineleganter; Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Quis hoc dicit? Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.

Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Praeteritis, inquit, gaudeo. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et
            hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad
            corpus, tu totus haeres in corpore.

            Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam
            possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent,
            sapientiam consequi.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris;

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Sed ad illum redeo. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Prioris generis est docilitas, memoria; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quid iudicant sensus? Sint ista Graecorum; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Confecta res esset. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Deprehensus omnem poenam contemnet. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Quis istud possit, inquit, negare? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Et quidem, inquit, vehementer errat;

Easdemne res?: Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Proclivi currit oratio.: Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.
Nos commodius agimus.: Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Non igitur bene.: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non
            necesse est.

            Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Illi enim inter se dissentiunt. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.

Maximus dolor, inquit, brevis est. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quae cum dixisset, finem ille. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quibus ego vehementer assentior. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Easdemne res? Quae cum dixisset, finem ille. Et nemo nimium beatus est; Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Easdemne res? Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Quis enim redargueret? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quid enim? Videsne quam sit magna dissensio? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Quis hoc dicit?

Oratio me istius philosophi non offendit;
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata,
            quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre
            potuerit.

            Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te
            igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quod cum dixissent, ille contra. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a
            sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

            Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum
            gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Istic sum, inquit. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Illi enim inter se dissentiunt. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Quare attende, quaeso. Cur, nisi quod turpis oratio est? Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Ego vero isti, inquam, permitto. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Dat enim intervalla et relaxat. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quid iudicant sensus? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;
Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?
Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis.

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.
Hoc non est positum in nostra actione.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Quid adiuvas?
Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Hunc vos beatum; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Sed videbimus.

Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil
            aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem
            indigerent;

            Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare,
            cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quae duo sunt, unum facit. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Tria genera bonorum; Rationis enim perfectio est virtus; Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. In schola desinis. Reguli reiciendam; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Conferam avum tuum Drusum cum C.

Praeclare hoc quidem. Num quid tale Democritus? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. An eiusdem modi? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Erat enim Polemonis. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quis est tam dissimile homini.

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Oratio me istius philosophi non offendit; Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Quare conare, quaeso. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Sint ista Graecorum;

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum
            voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem
            meminisse tu non potes.

            Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non
            asperner, si non habeat, non admodum flagitem.

Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum,
            secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex
            hominis natura undique perfecta et nihil requirente.

            Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem
            esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Ut aliquid scire se gaudeant? Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quae duo sunt, unum facit. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

At certe gravius.: Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Easdemne res?: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Pollicetur certe.: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Quo modo?: Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Nihilo magis.: Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Etiam beatissimum?: Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.
Confecta res esset.: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Pugnant Stoici cum Peripateticis. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Id Sextilius factum negabat. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Videsne, ut haec concinant? Memini me adesse P. Quis est tam dissimile homini. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quis negat? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Non semper, inquam;
Utram tandem linguam nescio?
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Nihil sane.

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. An tu me de L. Itaque his sapiens semper vacabit. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Ille incendat? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Laboro autem non sine causa; Comprehensum, quod cognitum non habet? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Quonam, inquit, modo? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Frater et T.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Idem adhuc;: Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Magna laus.: Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.
Confecta res esset.: Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Quae sequuntur igitur?: Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Peccata paria.: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
A mene tu?: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Si quae forte-possumus.: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Quid ergo? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Videsne, ut haec concinant? Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Sed haec in pueris; Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra
            convicia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si
            amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus,
            tota amicitia quasi claudicare videatur.

            Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis
            artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora
            veniet paratior.

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Ita nemo beato beatior.

Nos vero, inquit ille;

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Sed quid sentiat, non videtis. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Satis est ad hoc responsum. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Recte, inquit, intellegis.

Et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent?

Res enim concurrent contrariae. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Certe non potest. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Quid censes in Latino fore? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Sed hoc sane concedamus. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

ALIO MODO.: Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Ita prorsus, inquam;: In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Ille incendat?: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Restatis igitur vos;: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Ille incendat?: Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Non est igitur summum malum dolor.

Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Sed ad illum redeo. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio.

Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Dat enim intervalla et relaxat. Ego vero isti, inquam, permitto. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Sed fac ista esse non inportuna; Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Explanetur igitur.: Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?
Ille incendat?: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Verum hoc idem saepe faciamus. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Contineo me ab exemplis. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Falli igitur possumus.: Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Facete M.: At enim hic etiam dolore.
Haec dicuntur inconstantissime.: At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Quae cum essent dicta, discessimus.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Memini me adesse P. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Iam in altera philosophiae parte. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Sed potestne rerum maior esse dissensio? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Res enim concurrent contrariae.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Erat enim Polemonis.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Erat enim Polemonis.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. An hoc usque quaque, aliter in vita? Si longus, levis dictata sunt. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Hoc tu nunc in illo probas. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Si longus, levis.: Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Quid iudicant sensus?: Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Explanetur igitur.: Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Stoici scilicet.: Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
Magna laus.: Hoc non est positum in nostra actione.
Sullae consulatum?: Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a
            superioribus, verbis illi commodius utantur?

            Nam ante Aristippus, et ille melius.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt,
            inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit,
            nihil praeterea desideret.

            Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea
            duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Sed quid sentiat, non videtis. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Nemo igitur esse beatus potest. Quippe: habes enim a rhetoribus; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Si longus, levis dictata sunt. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.

Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Itaque ab his ordiamur. Hic ambiguo ludimur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum
            munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro
            et tibi tam propinquo respondeat.

            Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates
            percipiendas maxime pertinere.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Praeclare hoc quidem. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quare attende, quaeso.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Minime vero istorum quidem, inquit. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Etiam beatissimum?

Torquatus, is qui consul cum Cn.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Sed ego in hoc resisto; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Odium autem et invidiam facile vitabis. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima.

Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Tubulo putas dicere? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Numquam facies. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

At hoc in eo M.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Moriatur, inquit. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Non laboro, inquit, de nomine. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Hoc non est positum in nostra actione. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Haec dicuntur inconstantissime. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. At certe gravius. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?

Quo modo?: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Quae sequuntur igitur?: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Nulla erit controversia.: In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.
Quonam modo?: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Quorum altera prosunt, nocent altera. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Respondeat totidem verbis. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Nihil enim hoc differt. Si longus, levis;

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Quibusnam praeteritis? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quod equidem non reprehendo; Equidem e Cn. Etiam beatissimum? Itaque his sapiens semper vacabit.

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sed ad illum redeo. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Ecce aliud simile dissimile. Tum mihi Piso: Quid ergo? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Explanetur igitur.: Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Hunc vos beatum;: Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.
Haeret in salebra.: Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Frater et T.: Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Quonam modo?: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Si longus, levis.: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Sullae consulatum?: Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se
            acupenserem maenae non anteponere.

            Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Maximus dolor, inquit, brevis est. Facillimum id quidem est, inquam. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit;

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Praeclare hoc quidem. Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quid, de quo nulla dissensio est?

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Deinde dolorem quem maximum? Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur.

Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Quonam modo? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus
            tanta praestantia?

            Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et
            novellan et vetulam et vigere et senescere.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Haeret in salebra. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Ratio quidem vestra sic cogit. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Sed videbimus. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Quare conare, quaeso. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Sed quod proximum fuit non vidit. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quid Zeno? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Oratio me istius philosophi non offendit; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Proclivi currit oratio.

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas, quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis notae sunt.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Refert tamen, quo modo. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; At iste non dolendi status non vocatur voluptas.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Nos beatam vitam non depulsione mali, sed adeptione boni
            iudicemus, nec eam cessando, sive gaudentem, ut Aristippus,
            sive non dolentem, ut hic, sed agendo aliquid considerandove
            quaeramus.

            Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque
            virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Urgent tamen et nihil remittunt. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Nam quid possumus facere melius? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Tenent mordicus. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Quid, de quo nulla dissensio est? Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Ad eos igitur converte te, quaeso.

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Pauca mutat vel plura sane; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Negare non possum. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Eam stabilem appellas. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Sed residamus, inquit, si placet. Quod cum dixissent, ille contra. Murenam te accusante defenderem. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Quo modo autem philosophus loquitur? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Iam contemni non poteris. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Non est igitur summum malum dolor. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Dici enim nihil potest verius. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Beatum, inquit. Restatis igitur vos;

Prioris generis est docilitas, memoria;

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Neque enim in aliqua parte, sed in perpetuitate temporis vita beata dici solet, nec appellatur omnino vita, nisi confecta atque absoluta, nec potest quisquam alias beatus esse, alias miser;

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Primum quid tu dicis breve?

Ratio quidem vestra sic cogit.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto, ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id defendere?

Id mihi magnum videtur.

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Si quae forte-possumus.: Haeret in salebra.
Scaevolam M.: Eaedem res maneant alio modo.
Beatum, inquit.: Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Quis negat?: Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Quid Zeno?: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Itaque his sapiens semper vacabit. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Dicimus aliquem hilare vivere; Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Sensus enim cuiusque et natura rerum atque ipsa veritas clamabat quodam modo non posse adduci, ut inter eas res, quas Zeno exaequaret, nihil interesset. Scrupulum, inquam, abeunti; Quis istud, quaeso, nesciebat? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Sed fac ista esse non inportuna;

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sedulo, inquam, faciam. Ergo, inquit, tibi Q. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. ALIO MODO. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Minime vero, inquit ille, consentit. Quid Zeno? Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Sed quae tandem ista ratio est?

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Respondeat totidem verbis. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Quae cum dixisset, finem ille. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Ita credo.: Sed ad bona praeterita redeamus.
Quare attende, quaeso.: Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.
Tria genera bonorum;: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Avaritiamne minuis?: -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Hunc vos beatum;: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Cur iustitia laudatur? Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Certe non potest. Equidem e Cn. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Numquam facies. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Videsne quam sit magna dissensio? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quod cum dixissent, ille contra. Scrupulum, inquam, abeunti; Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Bonum valitudo: miser morbus. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quid, quod res alia tota est? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.
Bonum liberi: misera orbitas.
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Iam contemni non poteris. Itaque fecimus. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Aliter autem vobis placet. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quae cum essent dicta, discessimus. Iam in altera philosophiae parte.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Si quae forte-possumus.: Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
Idemne, quod iucunde?: Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.
Nihil sane.: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Sed fortuna fortis;: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Quonam, inquit, modo?: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium
            virtutum auctore, de virtutibus disputare?

            Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior,
            philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Velut ego nunc moveor.: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Numquam facies.: Sed hoc sane concedamus.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Quis enim redargueret? Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Scaevolam M. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Ita prorsus, inquam;

Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Non igitur bene.: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Venit ad extremum;: Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Audeo dicere, inquit.: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Explanetur igitur.: Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Res enim concurrent contrariae.: Quis Aristidem non mortuum diligit?
Nos commodius agimus.: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Si quae forte-possumus.: Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.
Prave, nequiter, turpiter cenabat;: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

An eiusdem modi? Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Quod cum dixissent, ille contra. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. A mene tu? Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Ubi ut eam caperet aut quando?

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Tum mihi Piso: Quid ergo?

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Etiam beatissimum? Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Oratio me istius philosophi non offendit;

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; At hoc in eo M. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Nihil enim hoc differt. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Et quod est munus, quod opus sapientiae? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.

Si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit, quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in non dolendo.

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Venit ad extremum; Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Haeret in salebra.: Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.
Optime, inquam.: Itaque contra est, ac dicitis;

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Si longus, levis;

Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Cur haec eadem Democritus? An eiusdem modi? Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Facete M. Sed residamus, inquit, si placet. Ita prorsus, inquam;

Nos vero, inquit ille;

Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Primum divisit ineleganter; Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Cur iustitia laudatur? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quid Zeno? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Nihil enim hoc differt.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Id est enim, de quo quaerimus.
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
            transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

            Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis
            insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota
            Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant,
            quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus;

            Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis
            tamque productae temporibus tamque multae.

Videsne, ut haec concinant?
Ut pulsi recurrant?

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Hunc vos beatum; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Confecta res esset.

Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Haeret in salebra.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Suo genere perveniant ad extremum; Memini vero, inquam; Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. An tu me de L. Id est enim, de quo quaerimus. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Erat enim Polemonis. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Contineo me ab exemplis.

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Cur, nisi quod turpis oratio est? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nemo igitur esse beatus potest. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quae sequuntur igitur? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione
            compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

            Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te
            praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Odium autem et invidiam facile vitabis. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat.

Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani
            significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur
            voluptatibus.

            Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Sed residamus, inquit, si placet. Quae duo sunt, unum facit. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Frater et T. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.

Quid iudicant sensus?: Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Quid de Pythagora?: Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.
Quid de Pythagora?: Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Confecta res esset.: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Efficiens dici potest.: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Hunc vos beatum;: Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Haec dicuntur inconstantissime. Est, ut dicis, inquit; Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.
Certe non potest.

Ea possunt paria non esse.
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Pauca mutat vel plura sane; Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

At iste non dolendi status non vocatur voluptas.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Cur iustitia laudatur? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Primum quid tu dicis breve? Dici enim nihil potest verius. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Haec dicuntur fortasse ieiunius; Quae est igitur causa istarum angustiarum? Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Quare teneamus Aristotelem et eius filium Nicomachum, cuius
            accurate scripti de moribus libri dicuntur illi quidem esse
            Aristoteli, sed non video, cur non potuerit patri similis
            esse filius.

            Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec
            vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu.

Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed
            tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

            Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas,
            ex illis efficere, quod velis?

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quae sequuntur igitur? Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria.

Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis.
Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;
Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Magna laus.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Explanetur igitur. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. An potest cupiditas finiri? Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Sed nimis multa. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Praeteritis, inquit, gaudeo. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Nihil illinc huc pervenit. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Ita prorsus, inquam; Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Rationis enim perfectio est virtus; Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Nihil illinc huc pervenit. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Ostendit pedes et pectus. Verum hoc idem saepe faciamus. Frater et T.

In schola desinis. Quid enim possumus hoc agere divinius? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec
            ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum
            videro.

            Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore
            Darei, in crucem actus est.

Non potes, nisi retexueris illa.

Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Summae mihi videtur inscitiae. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Scaevolam M.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Nam quid possumus facere melius? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Non laboro, inquit, de nomine. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Quo modo? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Prodest, inquit, mihi eo esse animo.
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Quod cum dixissent, ille contra.

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Respondeat totidem verbis. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Tanta vis admonitionis inest in locis; Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Verum hoc idem saepe faciamus. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Dat enim intervalla et relaxat. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Stoici scilicet.: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Idem adhuc;: Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;
Si quae forte-possumus.: Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Easdemne res?: Nos commodius agimus.

Nulla erit controversia.

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Sit sane ista voluptas. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum
            depravata sint, ait optime iudicari.

            Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt
            a finibus et a summa bonorum;

Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam,
            auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla,
            sed ita parva sint, ut nulla esse videantur.

            Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non
            necesse est.

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Perge porro;

Primum quid tu dicis breve? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Est, ut dicis, inquam. Hoc non est positum in nostra actione. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Quae cum dixisset, finem ille. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Haeret in salebra. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Peccata paria. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Quid iudicant sensus? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Cyrenaici quidem non recusant;: Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Quis negat?: Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Non igitur bene.: Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quae ista amicitia est? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Illi enim inter se dissentiunt. Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Conferam avum tuum Drusum cum C.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

            Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne
            minus amicos quam se ipsos diligant.

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.
Ratio quidem vestra sic cogit.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

Lege laudationes, Torquate, non eorum, qui sunt ab Homero
            laudati, non Cyri, non Agesilai, non Aristidi aut
            Themistocli, non Philippi aut Alexandri, lege nostrorum
            hominum, lege vestrae familiae;

            Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium
            consuetudo Latina traduceret.

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa
            familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

            Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem
            natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Nam ceteris in rebus síve praetermissum sive ignoratum est
            quippiam, non plus incommodi est, quam quanti quaeque earum
            rerum est, in quibus neglectum est aliquíd.

            Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit
            illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil
            dolentis.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.
Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Idem adhuc;: Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Pollicetur certe.: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
At eum nihili facit;: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Quae sequuntur igitur?: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Pollicetur certe. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Id est enim, de quo quaerimus.

Nam de isto magna dissensio est. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Non semper, inquam; Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Istic sum, inquit.

Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Frater et T. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Ut id aliis narrare gestiant?

Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Quod quidem iam fit etiam in Academia. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Sed ad bona praeterita redeamus. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Nam quid possumus facere melius? Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Si quae forte-possumus. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur.

Sullae consulatum? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Nos cum te, M. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed quae tandem ista ratio est? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Restatis igitur vos;
Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Summus dolor plures dies manere non potest?

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quae cum essent dicta, discessimus. Sed quot homines, tot sententiae;

Quid iudicant sensus?: Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Istic sum, inquit.: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Quare attende, quaeso.: Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Restatis igitur vos;: Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.

Sed haec nihil sane ad rem;

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere
            possit, si nulla cultura adhibeatur.

            Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo,
            cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Scaevolam M.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Primum divisit ineleganter; Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Efficiens dici potest. Sed ille, ut dixi, vitiose. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene
            cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque
            comprehensam.

            Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid
            est cur pulchritudinem non sequamur?

Videsne, ut haec concinant? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Tenent mordicus. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Et nemo nimium beatus est; Quorum altera prosunt, nocent altera. Moriatur, inquit. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quae contraria sunt his, malane?

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes
            torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam
            causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

            Itaque contra est, ac dicitis;

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Sed tamen intellego quid velit. Quis negat?

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Poterat autem inpune;

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Optime, inquam. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Si longus, levis. Sullae consulatum? Comprehensum, quod cognitum non habet? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Perge porro;

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Inquit, dasne adolescenti veniam? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Quae cum dixisset, Explicavi, inquit, sententiam meam, et eo
            quidem consilio, tuum iudicium ut cognoscerem, quoniam mihi
            ea facultas, ut id meo arbitratu facerem, ante hoc tempus
            numquam est data.

            Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Primum divisit ineleganter; Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Sed fac ista esse non inportuna; Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Tenent mordicus. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.

Laboro autem non sine causa;

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Easdemne res? Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Videsne quam sit magna dissensio? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Sed quae tandem ista ratio est? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quae contraria sunt his, malane? Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Sed quae tandem ista ratio est? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Sit enim idem caecus, debilis. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Illi enim inter se dissentiunt.

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Age sane, inquam.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.

Moriatur, inquit.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Eam stabilem appellas.: Sed quid sentiat, non videtis.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
Vide, quaeso, rectumne sit.: Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.
Quis istum dolorem timet?

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Ne discipulum abducam, times.

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Restatis igitur vos;: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Ille incendat?: Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Quid adiuvas?: Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Quid de Pythagora?: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Sumenda potius quam expetenda. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quae cum dixisset, finem ille.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Sed quae tandem ista ratio est? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quod equidem non reprehendo; Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Non est igitur summum malum dolor.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?
Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Sed ad illum redeo. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Eadem fortitudinis ratio reperietur.: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Optime, inquam.: Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.
Nihilo magis.: Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Quare attende, quaeso.: Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse,
            quam si tua sint Puteolis granaria?

            Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium
            consuetudo Latina traduceret.

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Sed ad bona praeterita redeamus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Quod iam a me expectare noli. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? ALIO MODO. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum
            earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

            Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod
            verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Cur haec eadem Democritus? Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Et quidem, inquit, vehementer errat; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem?

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quid iudicant sensus? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Venit ad extremum; Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Hos contra singulos dici est melius. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Sed ad rem redeamus; Sed quod proximum fuit non vidit. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Tanta vis admonitionis inest in locis; Pauca mutat vel plura sane; Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de
            amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis
            nullam omnino fore.

            Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint,
            vel omnia vel plurima et maxima.

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Cur id non ita fit? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; A mene tu? At certe gravius. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Poterat autem inpune; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Stoicos roga.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed ad bona praeterita redeamus. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Cave putes quicquam esse verius. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Sed fac ista esse non inportuna; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. An potest cupiditas finiri? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere?

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Poterat autem inpune;

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. At enim hic etiam dolore. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Quae cum dixisset, finem ille. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Quid de Pythagora? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Erat enim Polemonis.

Itaque prima illa commendatio, quae a natura nostri facta
            est nobis, incerta et obscura est, primusque appetitus ille
            animi tantum agit, ut salvi atque integri esse possimus.

            Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum
            habeat, abstinet se ab iniuria.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Primum quid tu dicis breve? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Sin aliud quid voles, postea. Summus dolor plures dies manere non potest? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. At certe gravius. Cur haec eadem Democritus? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Ut id aliis narrare gestiant?

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Negare non possum.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Omnium autem eorum commodorum, quibus non illi plus tribuunt, qui illa bona esse dicunt, quam Zeno, qui negat, longe praestantissimum esse, quod honestum esset atque laudabile.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad
            Pericli sepulcrum accederem.

            Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut
            dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si
            illud, hoc;

Audeo dicere, inquit.: Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?

Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?

Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Sed fac ista esse non inportuna;

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Comprehensum, quod cognitum non habet? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Sin aliud quid voles, postea. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Hoc non est positum in nostra actione.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Nam quid possumus facere melius? Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Quae est igitur causa istarum angustiarum? Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

Sed videbimus.: Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.
Eam stabilem appellas.: Non est igitur voluptas bonum.
Memini vero, inquam;: Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.
Disserendi artem nullam habuit.: Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Quid vero?: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Ecce aliud simile dissimile.

Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Quod iam a me expectare noli. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Respondeat totidem verbis. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Quid, de quo nulla dissensio est? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Facete M. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Recte, inquit, intellegis.

Recte, inquit, intellegis.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Si longus, levis.: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Sullae consulatum?: Illi enim inter se dissentiunt.
At certe gravius.: Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Equidem e Cn.: Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.
Immo videri fortasse.: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
At certe gravius.: Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Etiam beatissimum? Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Tubulo putas dicere? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Tum mihi Piso: Quid ergo?

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Non risu potius quam oratione eiciendum? Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Quid enim possumus hoc agere divinius? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Magna laus. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis.

At coluit ipse amicitias. Rationis enim perfectio est virtus; Haec dicuntur inconstantissime. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Si quae forte-possumus. Quis enim redargueret? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Memini vero, inquam; Oratio me istius philosophi non offendit; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Praeclare hoc quidem. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quae sequuntur igitur? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?
Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.
Tum mihi Piso: Quid ergo?

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Beatum, inquit.
Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Et nemo nimium beatus est; Sed haec nihil sane ad rem; Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Quis enim redargueret? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Comprehensum, quod cognitum non habet?

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Haec dicuntur fortasse ieiunius;

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Hunc vos beatum;

Numquam facies.: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
In schola desinis.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Quid vero?: Praeteritis, inquit, gaudeo.
Optime, inquam.: Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quo tandem modo? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Ne discipulum abducam, times. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Tu quidem reddes;

Age sane, inquam. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Est, ut dicis, inquit; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi
            aut unde?

            Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae
            desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit;

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?
Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Age sane, inquam. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Quid adiuvas? Idemne, quod iucunde?

Et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in vita manendum.

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Et quod est munus, quod opus sapientiae?

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Confecta res esset. Sumenda potius quam expetenda. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

Quid enim?: Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Si longus, levis;: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Erat enim Polemonis.: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Falli igitur possumus.: Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?
Cur iustitia laudatur?: Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Equidem e Cn.: Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Moriatur, inquit. Erat enim Polemonis. Cur iustitia laudatur? Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Ut pulsi recurrant?

Praeteritis, inquit, gaudeo.
Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.
At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas?
Quo tandem modo?
Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Que Manilium, ab iisque M. Nam de isto magna dissensio est. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Facillimum id quidem est, inquam. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra
            malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro,
            domi;

            An hoc usque quaque, aliter in vita?

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. At enim sequor utilitatem. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. At iam decimum annum in spelunca iacet. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Suo genere perveniant ad extremum; Summus dolor plures dies manere non potest?

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Nam ante Aristippus, et ille melius. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Quid de Pythagora? Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Murenam te accusante defenderem.

Quo tandem modo?: Pollicetur certe.
Quare attende, quaeso.: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Hic ambiguo ludimur.: Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Ita credo.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Rationis enim perfectio est virtus; Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Et quidem, inquit, vehementer errat; Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Simus igitur contenti his. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Quid enim?: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Falli igitur possumus.: Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Quis enim redargueret?: At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Odium autem et invidiam facile vitabis. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Deprehensus omnem poenam contemnet.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Sed fac ista esse non inportuna; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Sin aliud quid voles, postea. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora
            firma ac vera sint, his autem ea consentanea et
            consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

            Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest
            esse dissensio.

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quare attende, quaeso. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Nam ista vestra: Si gravis, brevis;

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Sed quod proximum fuit non vidit. Frater et T. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? In schola desinis. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Cur iustitia laudatur?
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum
            ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum
            esse virtute agere;

            Quid enim possumus hoc agere divinius?

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Haeret in salebra. Quod vestri non item. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Haec est nec omnia spernentis praeter virtutem et virtutem ipsam suis laudibus amplificantis oratio, denique haec est undique completa et perfecta explicatio summi boni. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Beatus sibi videtur esse moriens. Non potes, nisi retexueris illa. Nunc vides, quid faciat.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Scisse enim te quis coarguere possit?

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Utram tandem linguam nescio? Haeret in salebra. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Cur, nisi quod turpis oratio est? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Haec dicuntur inconstantissime. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quis enim redargueret? Summus dolor plures dies manere non potest?

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Si longus, levis;

Summus dolor plures dies manere non potest?

At hoc in eo M. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed tamen intellego quid velit. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Ut pulsi recurrant? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?
Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.

Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Minime vero istorum quidem, inquit. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Quis enim redargueret? Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. An eiusdem modi?

Ille incendat?: A mene tu?
At certe gravius.: Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Praeclare hoc quidem.: Verum hoc idem saepe faciamus.
Quae sequuntur igitur?: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Quid Zeno?: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
Torquatus, is qui consul cum Cn.

Itaque his sapiens semper vacabit.

            Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes
            omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia
            peccata paria;

            Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem
            eorumve similes, quos tu non probas?

Proclivi currit oratio.: Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Peccata paria.: Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.
Audeo dicere, inquit.: Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
ALIO MODO.: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Explanetur igitur.: Beatum, inquit.
Numquam facies.: Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Nunc vides, quid faciat. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.

Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Summus dolor plures dies manere non potest?

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quod totum contra est.

Tum mihi Piso: Quid ergo?

De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Quid Zeno? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Bonum valitudo: miser morbus.

Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Bonum liberi: misera orbitas. Sint modo partes vitae beatae. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Omnis enim est natura diligens sui. Nulla erit controversia.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Quid ergo? Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Sed hoc sane concedamus. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Itaque ab his ordiamur. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Tu quidem reddes;: Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?
Optime, inquam.: Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Nihil sane.: At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Sed nimis multa.: Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur;

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant;
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Sed tamen intellego quid velit. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere.

Igitur ne dolorem quidem. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Iam contemni non poteris. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Primum divisit ineleganter; Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Non laboro, inquit, de nomine. Quis Aristidem non mortuum diligit? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

An hoc usque quaque, aliter in vita?
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Hoc non est positum in nostra actione.
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Cum autem ad summum bonum volunt pervenire, transiliunt
            omnia et duo nobis opera pro uno relinquunt, ut alia
            sumamus, alia expetamus, potius quam uno fine utrumque
            concluderent.

            Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere
            velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

            Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis,
            ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Ut id aliis narrare gestiant? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Peccata paria.: Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?
Nihilo magis.: An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Quae sequuntur igitur?: Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Ut pulsi recurrant?: Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Recte dicis;: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. A mene tu? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper
            tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

            Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu,
            non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint
            suavissima.

Quid adiuvas?: Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Ille incendat?: Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Pollicetur certe.: Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Quod equidem non reprehendo;: Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Ut id aliis narrare gestiant? Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Odium autem et invidiam facile vitabis. Nulla erit controversia. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Quippe: habes enim a rhetoribus; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Hic ambiguo ludimur.

Non ego iam Epaminondae, non Leonidae mortem huius morti antepono, quorum alter cum vicisset Lacedaemonios apud Mantineam atque ipse gravi vulnere exanimari se videret, ut primum dispexit, quaesivit salvusne esset clipeus.

Qui convenit?: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Equidem e Cn.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Quis enim redargueret?: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Quid Zeno?: Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Itaque fecimus.: Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Ita credo.: Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Explanetur igitur.: Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Quid nunc honeste dicit?: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Hic ambiguo ludimur.: Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Sic, quod est extremum omnium appetendorum atque ductum a prima commendatione naturae, multis gradibus adscendit, ut ad summum perveniret, quod cumulatur ex integritate corporis et ex mentis ratione perfecta.

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Sint ista Graecorum; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Iam in altera philosophiae parte. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt.

At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.

Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. Illi enim inter se dissentiunt. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Sedulo, inquam, faciam.

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Sin aliud quid voles, postea. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Quis est tam dissimile homini.

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Conferam avum tuum Drusum cum C.

Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Rationis enim perfectio est virtus; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quid me istud rogas?

Quaerimus enim finem bonorum. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Cur post Tarentum ad Archytam?

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Rationis enim perfectio est virtus; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quis istud possit, inquit, negare? In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc
            nostram comprehensionem summi boni.

            Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Cur id non ita fit? Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Comprehensum, quod cognitum non habet? An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Itaque contra est, ac dicitis; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quippe: habes enim a rhetoribus; Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Erat enim res aperta. Sed residamus, inquit, si placet. Id est enim, de quo quaerimus. At multis malis affectus. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Sit sane ista voluptas. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Non laboro, inquit, de nomine. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
            num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
            indolentia?

            Sed haec omittamus;

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Prioris generis est docilitas, memoria; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Immo videri fortasse. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Sint modo partes vitae beatae. Quod iam a me expectare noli.

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Memini vero, inquam; Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Cave putes quicquam esse verius.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sit enim idem caecus, debilis. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Haec dicuntur inconstantissime. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Murenam te accusante defenderem. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. ALIO MODO. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate.

Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo
            summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus
            voluptatem.

            Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum
            obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;

Hoc est non dividere, sed frangere. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Easdemne res? Audeo dicere, inquit. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Urgent tamen et nihil remittunt. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quo modo?

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Cyrenaici quidem non recusant; Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Quae cum essent dicta, discessimus. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Tria genera bonorum; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Restinguet citius, si ardentem acceperit. Nam quid possumus facere melius? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Suo genere perveniant ad extremum; Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Proclivi currit oratio. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quae cum dixisset, finem ille. Rationis enim perfectio est virtus; Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Haeret in salebra.

Si longus, levis dictata sunt.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quis enim redargueret? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas?

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Si longus, levis; Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quod totum contra est. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Perge porro;
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Idemne, quod iucunde? Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Comprehensum, quod cognitum non habet? Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Neutrum vero, inquit ille.: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Ergo, inquit, tibi Q.: Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris,
            quam te reprehenderim.

            De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a
            Zenone minus multo quam ab antiquis;

In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Suo genere perveniant ad extremum; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quae duo sunt, unum facit. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Quis est tam dissimile homini. Sed quae tandem ista ratio est? Poterat autem inpune; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Istic sum, inquit. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Graece donan, Latine voluptatem vocant. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

            Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente
            vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Torquatus, is qui consul cum Cn. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Verum ut haec non in posteris et in consequentibus, sed in primis continuo peccata sunt, sic ea, quae proficiscuntur a virtute, susceptione prima, non perfectione recta sunt iudicanda.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. At eum nihili facit; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Et nemo nimium beatus est; An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. At coluit ipse amicitias. An potest cupiditas finiri? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sed nimis multa. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

Idemne, quod iucunde?: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Quid ergo?: At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Efficiens dici potest.: Iam contemni non poteris.
Si longus, levis.: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quae sequuntur igitur? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Non risu potius quam oratione eiciendum? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Sed nunc, quod agimus; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Quid adiuvas? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Quid ergo? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Quaerimus enim finem bonorum. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Stoicos roga. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Quae sequuntur igitur? Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Ubi ut eam caperet aut quando?

Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Confecta res esset. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Praeclare hoc quidem. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Beatus sibi videtur esse moriens.

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis
            animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac
            dolores pertinere?

            Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod
            quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum
            providens, dialecticas captiones.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Nos commodius agimus. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Haec dicuntur inconstantissime. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Restinguet citius, si ardentem acceperit. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Si longus, levis.

Hunc vos beatum; A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Frater et T.: Quis enim redargueret?
Scrupulum, inquam, abeunti;: Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Ita credo.: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.

Nos vero, inquit ille;

Nemo igitur esse beatus potest. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Graece donan, Latine voluptatem vocant. Negare non possum. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura.

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
            num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
            indolentia?

            Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus
            quam ex pretiosissimis.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Bestiarum vero nullum iudicium puto.

At multis malis affectus. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Summae mihi videtur inscitiae. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Sed nimis multa. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Explanetur igitur. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. At enim hic etiam dolore. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Ut id aliis narrare gestiant?
Equidem e Cn.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Hic ambiguo ludimur. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere.

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Graece donan, Latine voluptatem vocant.
Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Hoc est non dividere, sed frangere.

Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac
            antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non
            sit probatum;

            Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Et nemo nimium beatus est; Respondeat totidem verbis. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Facillimum id quidem est, inquam. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Sed nimis multa.

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Facete M. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Cui Tubuli nomen odio non est?

Sed ad bona praeterita redeamus.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quippe: habes enim a rhetoribus; Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?

Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem
            neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit
            Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent.

            In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute
            finis bonorum;

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Nihilo magis. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Ac tamen hic mallet non dolere. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Sit enim idem caecus, debilis. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit,
            illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

            Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -,
            numquam beatus;

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Praeteritis, inquit, gaudeo. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Tum ille: Ain tandem? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Que Manilium, ab iisque M. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Itaque ab his ordiamur. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Ut aliquid scire se gaudeant? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Quid est enim aliud esse versutum? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Deinde dolorem quem maximum? Etiam beatissimum? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Gerendus est mos, modo recte sentiat. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quod equidem non reprehendo; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Tria genera bonorum;
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Iam in altera philosophiae parte. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Perge porro; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Videsne quam sit magna dissensio? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Erat enim res aperta.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Optime, inquam. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quae sequuntur igitur? Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Quis istud, quaeso, nesciebat? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Sed quot homines, tot sententiae; Erit enim mecum, si tecum erit. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Quis istud possit, inquit, negare? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Quid censes in Latino fore? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Quod cum dixissent, ille contra.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Praeteritis, inquit, gaudeo. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Quo igitur, inquit, modo? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima.

Sed fortuna fortis;: Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
At coluit ipse amicitias.: Praeteritis, inquit, gaudeo.
Certe non potest.: Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Idem adhuc;: Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Quibusnam praeteritis?: Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Quo modo?: Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Urgent tamen et nihil remittunt. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum;

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Graccho, eius fere, aequalí? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Videsne, ut haec concinant? Quae est igitur causa istarum angustiarum? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Bonum valitudo: miser morbus. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Summus dolor plures dies manere non potest? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Hoc tu nunc in illo probas.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Sed haec omittamus;
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Quibus ego vehementer assentior. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Refert tamen, quo modo.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Sed ille, ut dixi, vitiose. Id mihi magnum videtur. Cur post Tarentum ad Archytam? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Itaque fecimus. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.

Sed residamus, inquit, si placet. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Hos contra singulos dici est melius. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Frater et T.: Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?
Quonam modo?: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Stoici scilicet.: Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Quid ergo?: Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Praeclare hoc quidem.: Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
Efficiens dici potest.: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Quae sequuntur igitur?: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Si longus, levis.: Quare conare, quaeso.

Quid ergo?: Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Quis enim redargueret?: Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Immo alio genere;: Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus.
Age sane, inquam.: At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Quid adiuvas?: Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Quid Zeno?: Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Venit ad extremum;: Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Quae contraria sunt his, malane? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Sint ista Graecorum;: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Beatum, inquit.: Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.
Restatis igitur vos;: In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.
Optime, inquam.: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Etiam beatissimum?: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Pollicetur certe.: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Cave putes quicquam esse verius. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.
Quis enim redargueret?
Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Scisse enim te quis coarguere possit? Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Comprehensum, quod cognitum non habet?

Quonam, inquit, modo?

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Hoc est non dividere, sed frangere. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Sed ego in hoc resisto; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Qui est in parvis malis. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Sed ille, ut dixi, vitiose. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.

Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus.

Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Verum hoc idem saepe faciamus.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Sed ego in hoc resisto;

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Proclivi currit oratio.: Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Moriatur, inquit.: Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Bonum valitudo: miser morbus.: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Tubulo putas dicere?: Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Negare non possum.: Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Nihil sane.: Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Nunc vides, quid faciat. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Videsne, ut haec concinant? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis.

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Contineo me ab exemplis. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

Quod autem ea, quae ad naturam accommodata et per se
            assumenda esse dicunt, non adiungunt ad finem bonorum,
            desciscunt a natura et quodam modo sunt non dissimiles
            Aristonis.

            Sin aliud quid voles, postea.

Quonam, inquit, modo?: Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Sedulo, inquam, faciam.: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Sed ad illum redeo.: Nemo igitur esse beatus potest.
Equidem e Cn.: Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Tu quidem reddes;: Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Memini vero, inquam; Tum mihi Piso: Quid ergo?

Ad eos igitur converte te, quaeso. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Nos commodius agimus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quid sequatur, quid repugnet, vident. ALIO MODO. Ego vero isti, inquam, permitto. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Tria genera bonorum; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere?

Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam
            uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis
            lucris paulum aliquid damni contraxerit.

            Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa
            commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis
            uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Haec dicuntur inconstantissime. Nos cum te, M. Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Dicimus aliquem hilare vivere; Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Sed haec nihil sane ad rem; Sint modo partes vitae beatae.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Quae contraria sunt his, malane? Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

Nihil illinc huc pervenit. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Sin aliud quid voles, postea. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Deinde dolorem quem maximum? Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.
Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
Sed quid sentiat, non videtis.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Scrupulum, inquam, abeunti;

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Quid enim possumus hoc agere divinius? Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Nihilo magis. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sed haec omittamus; Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Sed ad bona praeterita redeamus.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Neutrum vero, inquit ille. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Ita prorsus, inquam; In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Aliter autem vobis placet.
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Sed residamus, inquit, si placet. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Confecta res esset. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Stoici scilicet. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Verum hoc idem saepe faciamus.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. An tu me de L. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Sed quid sentiat, non videtis. Etiam beatissimum? Summum a vobis bonum voluptas dicitur.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Certe non potest. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Prioris generis est docilitas, memoria;

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt,
            similes sunt illorum;

            Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid
            sequi, quid fugere debeant?

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Nunc agendum est subtilius. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Recte, inquit, intellegis. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus. Sed haec in pueris; Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Nam aut privatim aliquid gerere malunt aut, qui attore animo
            sunt, capessunt rem publicam honoribus imperiisque
            adipiscendis aut totos se ad studia doctrinae conferunt.

            Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid
            quidque sit aperitur, definitio est.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Verum hoc idem saepe faciamus. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Itaque contra est, ac dicitis; Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Ecce aliud simile dissimile. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Contineo me ab exemplis.

Restinguet citius, si ardentem acceperit. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Bonum patria: miserum exilium. At certe gravius. Simus igitur contenti his. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Et quidem, inquit, vehementer errat;
Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Ergo, inquit, tibi Q. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Eam stabilem appellas. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Ergo, inquit, tibi Q. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Haec dicuntur inconstantissime. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Equidem e Cn. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Proclivi currit oratio. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. At certe gravius. At eum nihili facit; Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Numquam facies.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Eadem fortitudinis ratio reperietur.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Facillimum id quidem est, inquam.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Ut pulsi recurrant? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Sed ille, ut dixi, vitiose. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Iam in altera philosophiae parte. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Si quae forte-possumus. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Hoc tu nunc in illo probas. Ut aliquid scire se gaudeant? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam.

At iam decimum annum in spelunca iacet. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Nam de isto magna dissensio est. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Cave putes quicquam esse verius. Restatis igitur vos; Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Suo enim quisque studio maxime ducitur. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Ergo, inquit, tibi Q. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici,
            verba.

            Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini
            pareat?

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; An eiusdem modi? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Erit enim mecum, si tecum erit. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Magna laus. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab
            aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

            Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status
            naturae congruentis tenet;

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Quid nunc honeste dicit? In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quis est tam dissimile homini. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Cyrenaici quidem non recusant; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Nos commodius agimus. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Dicimus aliquem hilare vivere; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quid Zeno? In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Quare conare, quaeso. Sed haec in pueris;

Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Itaque his sapiens semper vacabit. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Hic ambiguo ludimur. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Qui est in parvis malis. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

An quod ita callida est, ut optime possit architectari
            voluptates?

            Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum
            vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem
            sapientibus non sapienter Croesum monuit;

Immo alio genere; Utram tandem linguam nescio? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Esse enim, nisi eris, non potes. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Cave putes quicquam esse verius. An haec ab eo non dicuntur? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Urgent tamen et nihil remittunt. Videsne quam sit magna dissensio? Quonam, inquit, modo? Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Sin autem reliqua appetenda sunt, cur, quod est ultimum rerum appetendarum, id non aut ex omnium earum aut ex plurimarum et maximarum appetitione concluditur?

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Recte, inquit, intellegis.: Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Quid enim?: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Sedulo, inquam, faciam.: Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Quare conare, quaeso.: Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
An eiusdem modi?: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Quanta autem ab illis varietas argumentorum ratione concludentium eorumque cum captiosis interrogationibus dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant, ut neque sensuum fidem sine ratione nec rationis sensibus exquiramus?

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Et nemo nimium beatus est; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Tria genera bonorum; Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Prave, nequiter, turpiter cenabat; Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Illi enim inter se dissentiunt. At iam decimum annum in spelunca iacet. In schola desinis. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Iam enim adesse poterit. Ut pulsi recurrant? Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Poterat autem inpune;

Cur, nisi quod turpis oratio est?

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Summae mihi videtur inscitiae. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Recte dicis;: Urgent tamen et nihil remittunt.
Hunc vos beatum;: Quid, quod res alia tota est?

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Hoc non est positum in nostra actione. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur?

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Satis est ad hoc responsum. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Quid enim? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Quid nunc honeste dicit? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Nihil sane.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Tria genera bonorum; Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quae sequuntur igitur? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quo tandem modo? Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;
Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Hos contra singulos dici est melius.
Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Nam quid possumus facere melius? Paria sunt igitur. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Immo videri fortasse. Tubulo putas dicere? Ubi ut eam caperet aut quando? At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Tum mihi Piso: Quid ergo? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Prioris generis est docilitas, memoria;

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Quae duo sunt, unum facit. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Et nemo nimium beatus est; Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Haeret in salebra. Non est igitur summum malum dolor. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.
Eadem nunc mea adversum te oratio est.

An haec ab eo non dicuntur?

Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur? Tubulo putas dicere? Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

A mene tu? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Oratio me istius philosophi non offendit; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;

Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Idem adhuc; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Sed ille, ut dixi, vitiose. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Minime vero istorum quidem, inquit. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad corpus, tu totus haeres in corpore. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Nos commodius agimus.: Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
ALIO MODO.: Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Certe non potest.: Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.
Nulla erit controversia.: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.
Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam
            cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque
            ipsa relinquenda luce moveatur?

            In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut
            in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est
            et valere;

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Efficiens dici potest.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Hoc tu nunc in illo probas. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? At hoc in eo M. Quis istud possit, inquit, negare? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Id enim natura desiderat. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. An hoc usque quaque, aliter in vita? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Sullae consulatum? Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Facete M.

Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua.

Sed haec nihil sane ad rem;
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Refert tamen, quo modo.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Immo videri fortasse. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Certe non potest.

Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles.
Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.
Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Cur, nisi quod turpis oratio est?
Quo modo autem philosophus loquitur?

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Est, ut dicis, inquit; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Quid Zeno?: Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio.
Praeclare hoc quidem.: Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Hoc non est positum in nostra actione.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Hoc non est positum in nostra actione. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. At iam decimum annum in spelunca iacet. Optime, inquam. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Eam stabilem appellas. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus?

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Nunc de hominis summo bono quaeritur;
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Erit enim mecum, si tecum erit.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Urgent tamen et nihil remittunt. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Negare non possum. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Ea possunt paria non esse. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Dat enim intervalla et relaxat.

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Tanta vis admonitionis inest in locis; Cur, nisi quod turpis oratio est? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Minime vero, inquit ille, consentit.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?
Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quid iudicant sensus? Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis.

Falli igitur possumus.: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Haeret in salebra.: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Tu quidem reddes;: Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.
Magna laus.: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Nam quid possumus facere melius?
Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Pauca mutat vel plura sane;
Est, ut dicis, inquam.
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quorum altera prosunt, nocent altera. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Praeclare hoc quidem. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Non laboro, inquit, de nomine. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Non potes, nisi retexueris illa.

Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Non est igitur voluptas bonum.

A mene tu?: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Quis enim redargueret?: Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Sint ista Graecorum;: Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Primum divisit ineleganter;: Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Quippe: habes enim a rhetoribus;
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Nulla erit controversia. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Non semper, inquam; Utilitatis causa amicitia est quaesita. Si longus, levis dictata sunt. Sin aliud quid voles, postea.

Ea enim vita expetitur, quae sit animi corporisque expleta
            virtutibus, in eoque summum bonum poni necesse est,
            quandoquidem id tale esse debet, ut rerum expetendarum sit
            extremum.

            Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem
            mihi videri potest.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Nulla erit controversia.

Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura.

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Cur, nisi quod turpis oratio est? Sullae consulatum? Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Sint ista Graecorum;
Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Non semper, inquam; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Maximus dolor, inquit, brevis est. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quis est tam dissimile homini. Immo alio genere; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

Utram tandem linguam nescio?: Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem.
Quis negat?: Nulla erit controversia.

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens
            iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas,
            liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis
            eiusdem.

            Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint,
            vel omnia vel plurima et maxima.

Cur haec eadem Democritus?

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Urgent tamen et nihil remittunt. Cur post Tarentum ad Archytam?

Qui est in parvis malis. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Hic ambiguo ludimur. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Rationis enim perfectio est virtus; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quonam, inquit, modo?: Suo genere perveniant ad extremum;
Hic ambiguo ludimur.: Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Quid ergo?: Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.

Quis hoc dicit?

            Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus,
            haerebitis.

Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Nos vero, inquit ille; Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Nihil ad rem! Ne sit sane;

Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum.

Sed nimis multa.: Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;
Quis negat?: Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;
Sedulo, inquam, faciam.: Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Quibusnam praeteritis?: At iam decimum annum in spelunca iacet.

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.
Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Bestiarum vero nullum iudicium puto.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Comprehensum, quod cognitum non habet? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Quibus ego vehementer assentior. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Summae mihi videtur inscitiae.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Efficiens dici potest. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Tum ille: Ain tandem?

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Ecce aliud simile dissimile. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Praeteritis, inquit, gaudeo. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quod quidem nobis non saepe contingit. Quid me istud rogas? Sin aliud quid voles, postea. Velut ego nunc moveor. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Cur id non ita fit? Deprehensus omnem poenam contemnet.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Tum mihi Piso: Quid ergo? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Est, ut dicis, inquam. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Cur deinde Metrodori liberos commendas? At eum nihili facit; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

An tu me de L. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Non est igitur voluptas bonum. Ecce aliud simile dissimile. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;
Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Ita prorsus, inquam;

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Hoc non est positum in nostra actione. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

            Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit
            ille, tibi non vera videantur.

Et nemo nimium beatus est; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur. Quod cum dixissent, ille contra. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Frater et T.: Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Idemne, quod iucunde?: Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Quod autem ea, quae ad naturam accommodata et per se assumenda esse dicunt, non adiungunt ad finem bonorum, desciscunt a natura et quodam modo sunt non dissimiles Aristonis.

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quis est tam dissimile homini. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Deinde dolorem quem maximum? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sed quot homines, tot sententiae; Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Cur haec eadem Democritus? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Sed ad bona praeterita redeamus.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Sed ille, ut dixi, vitiose.

Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Immo alio genere; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Refert tamen, quo modo. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Quo igitur, inquit, modo? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quae cum dixisset, finem ille. Iam contemni non poteris. Scaevolam M. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Sed haec omittamus; Est, ut dicis, inquit; Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Restatis igitur vos;

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Ac tamen hic mallet non dolere. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Stoici scilicet.: Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Primum divisit ineleganter;: Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. At iam decimum annum in spelunca iacet.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Sint modo partes vitae beatae. Quod vestri non item. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt.

Quibusnam praeteritis?: Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
A mene tu?: Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Quonam, inquit, modo?

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Certe non potest. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Non igitur bene. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

An eiusdem modi?

Quod totum contra est. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Laboro autem non sine causa; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Que Manilium, ab iisque M.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.

Refert tamen, quo modo.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Nos commodius agimus. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Non risu potius quam oratione eiciendum? Paria sunt igitur. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Non laboro, inquit, de nomine.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Certe non potest. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Is es profecto tu. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Itaque his sapiens semper vacabit. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ille incendat? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? De illis, cum volemus.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Haec dicuntur inconstantissime. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Magna laus. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Beatus sibi videtur esse moriens. Dicimus aliquem hilare vivere; Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Perge porro;

Hunc vos beatum;: An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Itaque fecimus.: His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Ille incendat?: Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Hoc simile tandem est? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quo modo igitur, inquies, verum esse poterit omnia referri ad summum bonum, si amicítiae, si propinquitates, si reliqua externa summo bono non continentur?

Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut
            omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum
            tempus reversio.

            Hoc non est positum in nostra actione.

Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem
            philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum
            quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba
            corrigi.

            Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae
            praeposita et reiecta diximus;

Scrupulum, inquam, abeunti; Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Restinguet citius, si ardentem acceperit. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Tum mihi Piso: Quid ergo? Scisse enim te quis coarguere possit? Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut
            dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si
            illud, hoc;

            Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem,
            quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil
            dolere.

Quod cum dixissent, ille contra.
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Tollenda est atque extrahenda radicitus.
Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. At hoc in eo M. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Est, ut dicis, inquit;

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Pollicetur certe. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.
Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Nihil sane. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Prioris generis est docilitas, memoria; Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Nemo igitur esse beatus potest. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Ut pulsi recurrant? Ubi ut eam caperet aut quando? An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Itaque his sapiens semper vacabit. Sint ista Graecorum; Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Ego vero isti, inquam, permitto.
Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.
Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.

Quid, quod res alia tota est?
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Polycratem Samium felicem appellabant. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Hos contra singulos dici est melius. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quae contraria sunt his, malane? Paria sunt igitur. Paria sunt igitur. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit, quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in non dolendo.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.
Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Non est igitur voluptas bonum.
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae
            cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae
            prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria.

            Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam
            optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Tamen a proposito, inquam, aberramus.
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Tubulo putas dicere?: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Sed nimis multa.: Ea possunt paria non esse.
Hunc vos beatum;: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Quibusnam praeteritis?: Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Peccata paria.: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Quare conare, quaeso.: Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Magna laus. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Conferam avum tuum Drusum cum C. Ubi ut eam caperet aut quando? A mene tu? Tamen a proposito, inquam, aberramus. Tollenda est atque extrahenda radicitus. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Confecta res esset. Quod cum dixissent, ille contra. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Tanta vis admonitionis inest in locis; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem.

Attulisti aliud humanius horum recentiorum, numquam dictum
            ab ipso illo, quod sciam, primo utilitatis causa amicum
            expeti, cum autem usus accessisset, tum ipsum amari per se
            etiam omissa spe voluptatis.

            Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici,
            verba.

Nunc idem, nisi molestum est, quoniam tibi non omnino displicet definire et id facis, cum vis, velim definias quid sit voluptas, de quo omnis haec quaestio est.

Omne enim animal, simul et ortum est, se ipsum et omnes partes suas diligit duasque, quae maximae sunt, in primis amplectitur, animum et corpus, deinde utriusque partes.

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Idemne, quod iucunde? Non laboro, inquit, de nomine. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Ut pulsi recurrant? Duo enim genera quae erant, fecit tria. At enim hic etiam dolore. At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? ALIO MODO. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Refert tamen, quo modo. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.
Sed ad bona praeterita redeamus.
Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Ecce aliud simile dissimile. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Deprehensus omnem poenam contemnet. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Ac tamen hic mallet non dolere. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit?

Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Quis enim redargueret? Non risu potius quam oratione eiciendum? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Eadem fortitudinis ratio reperietur. Laboro autem non sine causa; Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Illi enim inter se dissentiunt. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Nihil ad rem! Ne sit sane;

Atqui reperiemus asotos primum ita non religiosos, ut edint
            de patella, deinde ita mortem non timentes, ut illud in ore
            habeant ex Hymnide: Mihi sex menses satis sunt vitae,
            septimum Orco spondeo.

            Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Ergo nata est sententia veterum Academicorum et Peripateticorum, ut finem bonorum dicerent secundum naturam vivere, id est virtute adhibita frui primis a natura datis. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quae cum dixisset, finem ille. Quid de Pythagora? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Nihil ad rem! Ne sit sane; At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Frater et T. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad
            beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius
            amicitia, nihil uberius, nihil iucundius.

            Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in
            cena quidem posse videamur?

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Ubi ut eam caperet aut quando? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Polycratem Samium felicem appellabant. Quare ad ea primum, si videtur; Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Primum quid tu dicis breve? Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant.

An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc
            habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

            Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum
            quodam modo et consequens putandum est, quod illi
            §pigennhmatikÒn appellant;

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Ita prorsus, inquam;

Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Quid vero?

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

Sed tamen intellego quid velit. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse
            praestantius, sin emolumento, summas familiaritates
            praediorum fructuosorum mercede superari.

            Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta,
            si opus erit, dimicabit.

Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sed ad bona praeterita redeamus. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Negare non possum. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Ut pulsi recurrant?

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Nihilo magis. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Quod cum dixissent, ille contra. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Itaque his sapiens semper vacabit. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae
            cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae
            prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria.

            Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic
            hi mihi videntur facere melius quam dicere.

Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur,
            unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum,
            quae sunt aut animi aut corporis;

            Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint
            voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo
            voluptatem.

            Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam
            optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Haeret in salebra.

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Sit enim idem caecus, debilis.

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur?

Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Satis est ad hoc responsum. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Hos contra singulos dici est melius. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? At enim hic etiam dolore.

Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Equidem e Cn.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute esse positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Stoicos roga. Nihil enim hoc differt. Verum hoc idem saepe faciamus. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.
Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.
Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Non risu potius quam oratione eiciendum?

Falli igitur possumus.: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Quid vero?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Stoici scilicet.: Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Immo alio genere;: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Etiam beatissimum?: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Deinde dolorem quem maximum?: Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Certe non potest.: An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Audeo dicere, inquit.: Non igitur bene.
Ita prorsus, inquam;: Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Respondeat totidem verbis.: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Qui convenit?: Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere
            possit, si nulla cultura adhibeatur.

            At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper
            tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Murenam te accusante defenderem.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Deinde dolorem quem maximum? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Non risu potius quam oratione eiciendum? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Satis est ad hoc responsum. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Easdemne res?: Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
A mene tu?: Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Qui convenit?: Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
Stoici scilicet.: Itaque ab his ordiamur.
Falli igitur possumus.: Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Itaque fecimus.: Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

At hoc in eo M. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Ita prorsus, inquam; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Itaque contra est, ac dicitis; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quo modo autem philosophus loquitur? Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit?

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quis Aristidem non mortuum diligit? Igitur ne dolorem quidem. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Tria genera bonorum;

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;
Rationis enim perfectio est virtus;

Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo
            commutatis verbis ipsas res conferamus.

            Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute
            contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Nam cum suscepta semel est beata vita, tam permanet quam
            ipsa illa effectrix beatae vitae sapientia neque expectat
            ultimum tempus aetatis, quod Croeso scribit Herodotus
            praeceptum a Solone.

            Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid
            historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid
            tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Si longus, levis; Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Non est igitur voluptas bonum. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Stoici scilicet.

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam
            domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit,
            intus veritas occultetur?

            Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non
            propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se
            expetemus.

Frater et T.: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Simus igitur contenti his.: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Facete M.: Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Etiam beatissimum?: Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Falli igitur possumus.
Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed
            esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

            His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua
            sunt longa esse non debent.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Sed haec omittamus; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Immo videri fortasse.: Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
Immo alio genere;: Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Quonam modo?: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Ita prorsus, inquam;: Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?
ALIO MODO.: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Quis negat?: Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Recte dicis;
Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Age, inquies, ista parva sunt.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere;

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.

At hoc in eo M. An potest cupiditas finiri? Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur.

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quid iudicant sensus? Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.

Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quonam modo? Duo enim genera quae erant, fecit tria. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Inquit, dasne adolescenti veniam? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Tenent mordicus.: Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Explanetur igitur.: Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Optime, inquam.: Sed residamus, inquit, si placet.

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod
            sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra
            omnia.

            Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido
            patria esse cariorem.

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.
Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;

Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Nemo igitur esse beatus potest. Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse? At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Iam enim adesse poterit.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Nam quid possumus facere melius? Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quippe: habes enim a rhetoribus; Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.

Quis est tam dissimile homini.

Rationis enim perfectio est virtus;
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Dici enim nihil potest verius. Dat enim intervalla et relaxat.

In schola desinis. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Tria genera bonorum; Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Quare attende, quaeso. Suo genere perveniant ad extremum; Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Sed ad bona praeterita redeamus. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

An hoc usque quaque, aliter in vita? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quo tandem modo? Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
Ut pulsi recurrant?
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

Quod cum dixissent, ille contra.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere
            possit, si nulla cultura adhibeatur.

            Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis
            re, non teste moveamur.

Et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec
            diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa
            dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in
            vita manendum.

            Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui
            torqueatur.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Sed haec in pueris; Equidem e Cn. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Cur, nisi quod turpis oratio est?

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quid ergo? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Erat enim res aperta. Sed quae tandem ista ratio est? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Sed ille, ut dixi, vitiose. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Proclivi currit oratio.: Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Idemne, quod iucunde?: Hoc non est positum in nostra actione.
Avaritiamne minuis?: Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Ita credo.: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quo modo igitur evenit, ut hominis natura sola esset, quae hominem relinqueret, quali oblivisceretur corporis, quae summum bonum non in toto homine, sed in parte hominis poneret?

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Sint modo partes vitae beatae. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Illi enim inter se dissentiunt. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Equidem e Cn. Prioris generis est docilitas, memoria; Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Itaque contra est, ac dicitis; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Proclivi currit oratio.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Sed quod proximum fuit non vidit. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. At enim sequor utilitatem.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Efficiens dici potest. Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Quae est igitur causa istarum angustiarum? Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Quare conare, quaeso. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Suo enim quisque studio maxime ducitur. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Facillimum id quidem est, inquam. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Id enim natura desiderat. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Comprehensum, quod cognitum non habet? Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Reguli reiciendam;: Prodest, inquit, mihi eo esse animo.
Deprehensus omnem poenam contemnet.: Ubi ut eam caperet aut quando?
Videsne, ut haec concinant?: Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Numquam facies.: Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Quo igitur, inquit, modo? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Maximus dolor, inquit, brevis est. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Efficiens dici potest. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Et quidem, inquit, vehementer errat; Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Non est igitur voluptas bonum. Equidem e Cn. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Vide, quaeso, rectumne sit. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Itaque contra est, ac dicitis;

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. At certe gravius. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Et quidem, inquit, vehementer errat; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Respondeat totidem verbis. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Summus dolor plures dies manere non potest?

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Num quid tale Democritus? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Frater et T. Urgent tamen et nihil remittunt. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Ut aliquid scire se gaudeant?

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Et quidem, inquit, vehementer errat; Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Nemo igitur esse beatus potest. Illi enim inter se dissentiunt.

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem.

Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Omnis enim est natura diligens sui. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Quod iam a me expectare noli. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Et quidem, inquit, vehementer errat;

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.
Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Sed hoc sane concedamus.: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Quonam modo?: Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur.
Falli igitur possumus.: Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.
Haec dicuntur inconstantissime.: Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Laboro autem non sine causa;

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Omnia peccata paria dicitis. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Verum hoc idem saepe faciamus. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Quo modo?: Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.
Ut pulsi recurrant?: Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Ille incendat?: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Frater et T.: Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Iam contemni non poteris. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Tu quidem reddes; Ille incendat? Summus dolor plures dies manere non potest? Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Nemo igitur esse beatus potest. Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Sedulo, inquam, faciam. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Eaedem res maneant alio modo. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Sed ad rem redeamus;

Primum divisit ineleganter;: Illi enim inter se dissentiunt.
Hic ambiguo ludimur.: Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Idem adhuc;: Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?
Perge porro;: Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Itaque fecimus.: Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.
Tenent mordicus.: Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Immo videri fortasse.: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Idemne, quod iucunde?: Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere.

Quis est tam dissimile homini.
Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? At certe gravius. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Minime vero istorum quidem, inquit. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Si quae forte-possumus. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Istic sum, inquit. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Cave putes quicquam esse verius.

Cur post Tarentum ad Archytam? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Sed residamus, inquit, si placet. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Cur iustitia laudatur?
Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quibus ego vehementer assentior. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Beatus sibi videtur esse moriens. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Quanta autem ab illis varietas argumentorum ratione concludentium eorumque cum captiosis interrogationibus dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant, ut neque sensuum fidem sine ratione nec rationis sensibus exquiramus?

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam
            dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis
            laetum esse se narrat.

            Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te
            igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent.

Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis
            ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna
            principibus, digna regibus.

            Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi
            partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Si longus, levis.: Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.
Quid enim?: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Quis enim redargueret?: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Avaritiamne minuis?: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Quid me istud rogas?

Si longus, levis; Quis Aristidem non mortuum diligit? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum;

At coluit ipse amicitias. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Ratio quidem vestra sic cogit. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Cave putes quicquam esse verius. At certe gravius. Ita nemo beato beatior. Falli igitur possumus. Sit enim idem caecus, debilis. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. An hoc usque quaque, aliter in vita? Nos cum te, M. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Quod cum dixissent, ille contra. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? An nisi populari fama?

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Sed haec nihil sane ad rem; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Illi enim inter se dissentiunt. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Sed fac ista esse non inportuna; Rationis enim perfectio est virtus; Quis istum dolorem timet?

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Facillimum id quidem est, inquam. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Optime, inquam. Conferam avum tuum Drusum cum C. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Ita prorsus, inquam; Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Sed quid sentiat, non videtis. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Facete M. Satis est ad hoc responsum. Dat enim intervalla et relaxat. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quid enim possumus hoc agere divinius? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Audeo dicere, inquit. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.

Quae sequuntur igitur?: At, si voluptas esset bonum, desideraret.
Facete M.: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Negare non possum.: Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Poterat autem inpune;: Eademne, quae restincta siti?

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Sed plane dicit quod intellegit.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.
Perge porro;
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
Est, ut dicis, inquam.
Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute;

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Quid enim? Si longus, levis; Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sed quae tandem ista ratio est? Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? De vacuitate doloris eadem sententia erit. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Erat enim Polemonis. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Non laboro, inquit, de nomine. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Ac tamen hic mallet non dolere. Immo alio genere; Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Neutrum vero, inquit ille. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus,
            aliud negotii nihil habemus.

            Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant,
            tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum
            naturam sint, reiecturumque contraria.

Qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilas eum revocavit instituitque ut ii, qui se audire vellent, non de se quaererent, sed ipsi dicerent, quid sentirent;

Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Nihil sane. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. An hoc usque quaque, aliter in vita? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum?

Dicis eadem omnia et bona et mala, quae quidem dicunt ii, qui numquam philosophum pictum, ut dicitur, viderunt: valitudinem, vires, staturam, formam, integritatem unguiculorum omnium bona, deformitatem, morbum, debilitatem mala.

Scaevolam M.: Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Quo modo?: Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Easdemne res?: Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
Sed nimis multa.: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Quare attende, quaeso.: Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Falli igitur possumus. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Et quidem, inquit, vehementer errat;

Negare non possum.: Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Hic ambiguo ludimur.: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Quid vero?: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Quid iudicant sensus?: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Qui convenit?: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Perge porro;: Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Ut id aliis narrare gestiant? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Nemo igitur esse beatus potest. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Ea possunt paria non esse. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Ego vero isti, inquam, permitto. Quonam modo? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? An haec ab eo non dicuntur? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Cur post Tarentum ad Archytam? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Itaque fecimus.: Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Facete M.: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Hunc vos beatum;: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Magna laus.: Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Nos cum te, M. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra.

Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati?

Et tamen vide, ne, si ego non intellegam quid Epicurus loquatur, cum Graece, ut videor, luculenter sciam, sit aliqua culpa eius, qui ita loquatur, ut non intellegatur.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Idemne, quod iucunde? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Istic sum, inquit. Nunc agendum est subtilius. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Certe non potest.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Id est enim, de quo quaerimus. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quis enim redargueret? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Tu quidem reddes;

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Minime vero, inquit ille, consentit. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Odium autem et invidiam facile vitabis.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Itaque fecimus. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Ego vero isti, inquam, permitto. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Negare non possum. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Qualem igitur hominem natura inchoavit? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Sed quod proximum fuit non vidit.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Erat enim Polemonis.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. A mene tu? Quae duo sunt, unum facit. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Minime vero istorum quidem, inquit. Audeo dicere, inquit. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. At enim hic etiam dolore. Facillimum id quidem est, inquam.

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Tum mihi Piso: Quid ergo? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Si longus, levis. Idemne, quod iucunde? Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Quippe: habes enim a rhetoribus;

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat
            necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

            Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales
            et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Quod quidem nobis non saepe contingit. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Hoc simile tandem est? Quae duo sunt, unum facit.

Iam in altera philosophiae parte.

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; An hoc usque quaque, aliter in vita? Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Videsne quam sit magna dissensio? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Haeret in salebra. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Reguli reiciendam; Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. An haec ab eo non dicuntur? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Illud non continuo, ut aeque incontentae. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Quod cum dixissent, ille contra. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Quippe: habes enim a rhetoribus; Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Sed ille, ut dixi, vitiose. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Tenent mordicus. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Qualem igitur hominem natura inchoavit? Scrupulum, inquam, abeunti; Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Hic ambiguo ludimur. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Nemo igitur esse beatus potest. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a
            philosophis dicitur.

            Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla
            concordiae.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Sed hoc sane concedamus.
Id Sextilius factum negabat.
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. At coluit ipse amicitias. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Eam stabilem appellas.

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Itaque contra est, ac dicitis; Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu?

Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. At hoc in eo M.

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.
Beatus sibi videtur esse moriens.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Quid est enim aliud esse versutum?

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Verum hoc idem saepe faciamus. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Stoicos roga. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Facillimum id quidem est, inquam. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Quem quidem locum comit multa venustate et omni sale idem
            Lucilius, apud quem praeclare Scaevola: Graecum te, Albuci,
            quam Romanum atque Sabinum, municipem Ponti, Tritani,
            centurionum, praeclarorum hominum ac primorum signiferumque,
            maluisti dici.

            Eaedem res maneant alio modo.

Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo.

At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Ergo nata est sententia veterum Academicorum et
            Peripateticorum, ut finem bonorum dicerent secundum naturam
            vivere, id est virtute adhibita frui primis a natura datis.

            Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si
            imperes quod facere non possim.

At, si voluptas esset bonum, desideraret. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Sed ad bona praeterita redeamus.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Si longus, levis dictata sunt. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Et nemo nimium beatus est; Quae cum dixisset, finem ille. Non semper, inquam; Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Respondeat totidem verbis. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Sed nunc, quod agimus; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Sint ista Graecorum;

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quis enim redargueret? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Confecta res esset. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Sedulo, inquam, faciam. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Que Manilium, ab iisque M. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia
            quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita
            degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

            Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse
            heredem Q.

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut
            quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

            Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid
            est cur pulchritudinem non sequamur?

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?

Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Est, ut dicis, inquit;

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Quod cum dixissent, ille contra.

Cur, nisi quod turpis oratio est?

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Praeclare hoc quidem. An hoc usque quaque, aliter in vita? Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus;

Ut id aliis narrare gestiant? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata
            per se ipsa rerum scientia;

            Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva
            sint, nos quoque concedimus;

Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Tubulo putas dicere? Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Quod totum contra est. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Hoc sic expositum dissimile est superiori. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quis enim redargueret? Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Itaque his sapiens semper vacabit. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.
Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Que Manilium, ab iisque M.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

Sensus enim cuiusque et natura rerum atque ipsa veritas clamabat quodam modo non posse adduci, ut inter eas res, quas Zeno exaequaret, nihil interesset.

Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quod quidem iam fit etiam in Academia. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Summus dolor plures dies manere non potest? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Non est igitur voluptas bonum.

Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Non igitur bene. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Velut ego nunc moveor. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

Si quae forte-possumus. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Immo videri fortasse.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Stoicos roga.: Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.
Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Qui est in parvis malis.
Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Sed haec omittamus;

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.
Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent.

Ille incendat?: At enim sequor utilitatem.
Proclivi currit oratio.: Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Sed haec in pueris; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Sullae consulatum? Sed ille, ut dixi, vitiose. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Poterat autem inpune; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Scisse enim te quis coarguere possit? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Sed nimis multa. Hoc non est positum in nostra actione. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Eam stabilem appellas. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit,
            quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal
            illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in
            non dolendo.

            Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre
            sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam
            quandam et rerum et verborum tenuitatem.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Sumenda potius quam expetenda. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Sed quot homines, tot sententiae; Quis istud, quaeso, nesciebat? Sed haec in pueris; Tum mihi Piso: Quid ergo? Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Hoc simile tandem est? Nulla erit controversia. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.

Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt
            in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa
            moveor exhedra.

            Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare,
            cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Non potes, nisi retexueris illa. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;
Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Sin aliud quid voles, postea. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Sed quod proximum fuit non vidit. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Cyrenaici quidem non recusant; Non semper, inquam;

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Quae cum essent dicta, discessimus. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Ita credo.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi
            et sententiae suae dicere.

            Minime vero, inquit ille, consentit.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Si longus, levis.
Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Urgent tamen et nihil remittunt.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate;

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Hic ambiguo ludimur.: Si longus, levis dictata sunt.
Stoici scilicet.: Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Stoici scilicet.: Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Quare conare, quaeso.: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.

Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Quare attende, quaeso. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quippe: habes enim a rhetoribus; Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent. Ita credo. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis
            reiciendisque rebus, potest is quoque esse.

            Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Sed fortuna fortis;

Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Sedulo, inquam, faciam. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an
            appellat, id est animum terrore liberum.

            Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut
            tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum
            doctrinae studiis levaverunt.

Ex ea quae sint apta, ea bonesta, ea pulchra, ea laudabilia, illa autem superiora naturale nominantur, quae coniuncta cum honestis vitam beatam perficiunt et absolvunt.

Haec dicuntur inconstantissime.: Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.
Ostendit pedes et pectus.: Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Restatis igitur vos;: Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Eam stabilem appellas.: Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Primum divisit ineleganter;: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Si quae forte-possumus.: Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Equidem e Cn.: Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Etiam beatissimum?: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Ut pulsi recurrant?: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

Et tamen puto concedi nobis oportere ut Graeco verbo utamur, si quando minus occurret Latinum, ne hoc ephippiis et acratophoris potius quam proegmenis et apoproegmenis concedatur;

Praeteritis, inquit, gaudeo. Rationis enim perfectio est virtus; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Paria sunt igitur. Praeclare hoc quidem. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Quid vero? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Tubulo putas dicere? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere?
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Inquit, dasne adolescenti veniam?
Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Sed haec omittamus; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.

Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? At hoc in eo M. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Sed tamen intellego quid velit. Summus dolor plures dies manere non potest? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. An eiusdem modi?

Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Sed ad bona praeterita redeamus. Easdemne res? Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Eaedem res maneant alio modo.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Nunc agendum est subtilius. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Ut aliquid scire se gaudeant? Sed quid sentiat, non videtis. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti.

Eam stabilem appellas.: Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Quid adiuvas?: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Scrupulum, inquam, abeunti;: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Sed fortuna fortis;: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Summus dolor plures dies manere non potest? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Videsne quam sit magna dissensio? Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Nihilo magis. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Hoc tu nunc in illo probas. De hominibus dici non necesse est. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant.

Cui Tubuli nomen odio non est?

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Quid de Pythagora? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Ea possunt paria non esse.

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Primum quid tu dicis breve? Quid Zeno? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Haeret in salebra. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Urgent tamen et nihil remittunt. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Tubulo putas dicere? Ut id aliis narrare gestiant? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Maximus dolor, inquit, brevis est.

Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet
            ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in
            hoc eodem peccat Hieronymus.

            Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod
            dant.

Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse
            fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates
            fugiat, sed quia maiores consequatur.

            Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo
            delectabatur, in mari abiecerat.

Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nam de isto magna dissensio est. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Primum divisit ineleganter; Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Certe non potest.: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Si longus, levis.: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
An eiusdem modi?: Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Quibusnam praeteritis?: Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Easdemne res?: Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Sedulo, inquam, faciam.: Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.

Sint modo partes vitae beatae. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Si enim ad populum me vocas, eum. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Venit ad extremum;: At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Sed videbimus.: Minime vero istorum quidem, inquit.
Tu quidem reddes;: Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Sed fortuna fortis;: Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Quid adiuvas?: Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.
Perge porro;: Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Si longus, levis.: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Optime, inquam.: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Haeret in salebra.: Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Quare conare, quaeso.: Sed plane dicit quod intellegit.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Esse enim, nisi eris, non potes. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Quid adiuvas? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Memini vero, inquam; Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Cur id non ita fit? Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Itaque contra est, ac dicitis; Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Ita credo.

Cur post Tarentum ad Archytam? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Quid me istud rogas? Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Eademne, quae restincta siti?

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quid, de quo nulla dissensio est? Etiam beatissimum? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Quid censes in Latino fore? Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Tum ille: Ain tandem? Quae cum dixisset, finem ille.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Id mihi magnum videtur. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quo igitur, inquit, modo? Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Non risu potius quam oratione eiciendum? An hoc usque quaque, aliter in vita? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Sit enim idem caecus, debilis. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. De quibus cupio scire quid sentias. Eademne, quae restincta siti?

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Sit sane ista voluptas. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Cur, nisi quod turpis oratio est? Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari.

Nos commodius agimus.

Eadem nunc mea adversum te oratio est. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Bonum liberi: misera orbitas. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Praeclare hoc quidem. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Erat enim Polemonis. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere.

Nihilo magis.: Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Perge porro;: Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Immo videri fortasse.: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Tu quidem reddes;: Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Frater et T. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Quis negat?: Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Quo tandem modo?: Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Nulla erit controversia.: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Dat enim intervalla et relaxat.

Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria.

Utilitatis causa amicitia est quaesita.
Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.
O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.
Hoc tu nunc in illo probas.
Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Ac tamen hic mallet non dolere.
Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Dat enim intervalla et relaxat.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quae cum dixisset, finem ille. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Moriatur, inquit. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

In schola desinis.: A mene tu?
Qui convenit?: Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Age sane, inquam.: Erit enim mecum, si tecum erit.
Quis negat?: Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;
Ille incendat?: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Restatis igitur vos;: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret?

Rationis enim perfectio est virtus;

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Cur id non ita fit? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Tubulo putas dicere?

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Nam de isto magna dissensio est. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
Quis Aristidem non mortuum diligit?
Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Et quod est munus, quod opus sapientiae? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Sed ad illum redeo. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Age sane, inquam. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Ne discipulum abducam, times.
Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Videsne quam sit magna dissensio?

Restatis igitur vos;

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Sedulo, inquam, faciam. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?
Restatis igitur vos;

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Maximus dolor, inquit, brevis est.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Haec dicuntur inconstantissime. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Sed haec omittamus; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Verum hoc idem saepe faciamus.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Easdemne res?: Et quidem, inquit, vehementer errat;
Sed videbimus.: Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Quid Zeno?: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Quonam modo?: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Ut pulsi recurrant?: Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?

Easdemne res? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Esse enim, nisi eris, non potes.

Quo modo?: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Haec dicuntur inconstantissime.: Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Proclivi currit oratio.: Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.
Nihilo magis.: Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

An eiusdem modi? Sit enim idem caecus, debilis. Neutrum vero, inquit ille. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Praeclare hoc quidem. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Poterat autem inpune;

Quae sequuntur igitur?: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Respondeat totidem verbis.: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Tria genera bonorum;: Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Reguli reiciendam;: Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere
            curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad
            cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

            Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret,
            numquam putarem me in Academia tamquam philosophum
            disputaturum.

Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi
            velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex
            iis nihil redundet?

            Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata
            mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Tria genera bonorum; Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Nam sunt et in animo praecipua quaedam et in corpore, quae cum leviter agnovit, tum discernere incipit, ut ea, quae prima data sunt natura, appetat asperneturque contraria.

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit;
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Itaque prima illa commendatio, quae a natura nostri facta est nobis, incerta et obscura est, primusque appetitus ille animi tantum agit, ut salvi atque integri esse possimus.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Sin aliud quid voles, postea. Erat enim res aperta. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Tum mihi Piso: Quid ergo? Immo videri fortasse.

Cave putes quicquam esse verius.

Ratio quidem vestra sic cogit. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Pollicetur certe. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? An eiusdem modi?

Quid vero?: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Respondeat totidem verbis.: Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Quod quidem pluris est haud paulo magisque ipsum propter se
            expetendum quam aut sensus aut corporis ea, quae diximus,
            quibus tantum praestat mentis excellens perfectio, ut vix
            cogitari possit quid intersit.

            Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Immo videri fortasse. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Sed quot homines, tot sententiae; Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Nescio quo modo praetervolavit oratio. At iam decimum annum in spelunca iacet. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.

Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Nemo igitur esse beatus potest. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Iam contemni non poteris. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Summus dolor plures dies manere non potest? Haec dicuntur fortasse ieiunius; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque
            regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente
            peragravisset.

            Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut
            voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers
            probabitur.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Quid enim?

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quae sequuntur igitur? Quo modo autem philosophus loquitur? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Polycratem Samium felicem appellabant. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quorum altera prosunt, nocent altera. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quo igitur, inquit, modo? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Nihilo magis. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

An hoc usque quaque, aliter in vita? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.
Cave putes quicquam esse verius.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt;

Equidem, sed audistine modo de Carneade? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quid iudicant sensus? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Pauca mutat vel plura sane;

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.
Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Sint ista Graecorum; Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Paria sunt igitur. Istic sum, inquit. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quid enim possumus hoc agere divinius? Negare non possum. Memini vero, inquam;

Dat enim intervalla et relaxat.

            Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda
            vides.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Avaritiamne minuis? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Sed residamus, inquit, si placet. At hoc in eo M. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Sedulo, inquam, faciam.

Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Sed residamus, inquit, si placet.

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Tantus est igitur innatus in nobis cognitionis amor et scientiae, ut nemo dubitare possit quin ad eas res hominum natura nullo emolumento invitata rapiatur. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sed potestne rerum maior esse dissensio? Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Itaque contra est, ac dicitis; Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quis Aristidem non mortuum diligit? Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Quae contraria sunt his, malane? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Conferam avum tuum Drusum cum C.

At coluit ipse amicitias. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Hoc tu nunc in illo probas. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Paria sunt igitur. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; De quibus cupio scire quid sentias. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab
            Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

            Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se
            privasse;

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Nulla erit controversia. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? An hoc usque quaque, aliter in vita? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Falli igitur possumus. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Scisse enim te quis coarguere possit? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Sed haec in pueris; An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Negare non possum.: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Moriatur, inquit.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Sullae consulatum?: Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
At multis se probavit.: Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Que Manilium, ab iisque M. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sed ille, ut dixi, vitiose. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Quid de Pythagora?: Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.
Nos commodius agimus.: Sed nimis multa.
Paria sunt igitur.: Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Posuisti etiam dicere alios foedus quoddam inter se facere sapientis, ut, quem ad modum sint in se ipsos animati, eodem modo sint erga amicos;

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Sedulo, inquam, faciam.
Hoc sic expositum dissimile est superiori.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Hoc non est positum in nostra actione. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis.

At multis malis affectus.
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Moriatur, inquit.: Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Efficiens dici potest.: Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Quid Zeno?: Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora
            firma ac vera sint, his autem ea consentanea et
            consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

            Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo
            tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non
            propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se
            expetemus.

            Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam,
            qua erat transfixus, hastam.

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe
            faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

            Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est
            praeteritorum memoria.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.
Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Itaque quae sunt eorum consolationes, quae cohortationes,
            quae etiam monita et consilia scripta ad summos viros! Erat
            enim apud eos, ut est rerum ipsarum natura, sic dicendi
            exercitatio duplex.

            Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae
            neglegatur?

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Eademne, quae restincta siti? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Utram tandem linguam nescio?

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Si longus, levis. Praeteritis, inquit, gaudeo. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Tenent mordicus. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Sed quot homines, tot sententiae; Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Respondeat totidem verbis. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Igitur ne dolorem quidem.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Sed haec nihil sane ad rem;
Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.
Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.
Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Quae contraria sunt his, malane? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Frater et T.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Verum hoc idem saepe faciamus. Pauca mutat vel plura sane; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe
            qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona
            esse dicant, laudabilia non dicant.

            Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Is haec loquitur, qui in voluptate nihil ponens negat eum
            bene cenare, qui omnia ponat in voluptate, et tamen non
            negat libenter cenasse umquam Galloniummentiretur enim-, sed
            bene.

            De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum
            depravata sint, ait optime iudicari.

Nam voluptatis causa facere omnia, cum, etiamsi nihil consequamur, tamen ipsum illud consilium ita faciendi per se expetendum et honestum et solum bonum sit, nemo dixit.

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.
Haeret in salebra.
At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Sed quid sentiat, non videtis.
Immo alio genere;

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur; Summae mihi videtur inscitiae. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quid enim? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Itaque contra est, ac dicitis; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. ALIO MODO.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quae sequuntur igitur? Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Tubulo putas dicere? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Immo alio genere; Ad eos igitur converte te, quaeso. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Ne discipulum abducam, times.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Praeteritis, inquit, gaudeo. Que Manilium, ab iisque M. Quare conare, quaeso.

Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Haeret in salebra. Idem adhuc; Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.

Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse.

An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis
            compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint?

            Si autem id non concedatur, non continuo vita beata
            tollitur.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sint ista Graecorum; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Ergo, inquit, tibi Q. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quid iudicant sensus? Si longus, levis;

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; In schola desinis. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Memini me adesse P. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Non potes, nisi retexueris illa. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Num quid tale Democritus? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Cur, nisi quod turpis oratio est? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Oratio me istius philosophi non offendit; Esse enim, nisi eris, non potes. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Satis est ad hoc responsum. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quippe: habes enim a rhetoribus;

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Quid est enim aliud esse versutum? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Sin aliud quid voles, postea. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.

Istic sum, inquit. Que Manilium, ab iisque M. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Itaque fecimus.

Sed nimis multa.: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Erat enim res aperta.: Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Quid iudicant sensus?: Iam in altera philosophiae parte.
Non semper, inquam;: Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt.

Quibusnam praeteritis?: Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?
Hic ambiguo ludimur.: Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.
Numquam facies.: Deinde dolorem quem maximum?

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

            Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis
            ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis
            obscuritas.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Quare conare, quaeso. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Idem adhuc; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Avaritiamne minuis?: Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.
Beatum, inquit.: Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Quid vero?: -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.
Ille incendat?: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat
            et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid
            de voluptatibus suis cogitabat?

            Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse
            cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Quaerimus enim finem bonorum.
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Sed plane dicit quod intellegit.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere
            velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

            Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui
            interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete
            audiendi sunt.

Et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec
            diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa
            dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in
            vita manendum.

            Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime
            dicitur.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.
Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? An potest cupiditas finiri? Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Quis istud possit, inquit, negare? Sed quae tandem ista ratio est? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Facillimum id quidem est, inquam. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Respondeat totidem verbis.: Ita credo.
Equidem e Cn.: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.
ALIO MODO.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Sin aliud quid voles, postea.

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Inquit, dasne adolescenti veniam? Dat enim intervalla et relaxat.

An eiusdem modi?: Haec dicuntur inconstantissime.
Proclivi currit oratio.: Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Explanetur igitur.: Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Magna laus.: Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Bonum integritas corporis: misera debilitas. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Sullae consulatum? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. At hoc in eo M. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Bonum incolumis acies: misera caecitas. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Pollicetur certe. Videsne, ut haec concinant? Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?

Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit.

Primum divisit ineleganter;: Utilitatis causa amicitia est quaesita.
Nihilo magis.: Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque
            ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum
            locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

            Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam
            sapientia.

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Quare conare, quaeso. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Que Manilium, ab iisque M. Peccata paria. Cur deinde Metrodori liberos commendas? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Quo modo? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Summus dolor plures dies manere non potest? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

At eum nihili facit;: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Stoicos roga.: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
Quid de Pythagora?: Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Ille incendat?: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Quonam modo?: Ut aliquid scire se gaudeant?
Quare conare, quaeso.: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. At iam decimum annum in spelunca iacet. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Si id dicis, vicimus. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Sed ad bona praeterita redeamus. Igitur ne dolorem quidem.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Utram tandem linguam nescio?

Ille incendat? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Confecta res esset. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Sed quid sentiat, non videtis. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Quae contraria sunt his, malane?
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Que Manilium, ab iisque M.

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Primum divisit ineleganter; Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Urgent tamen et nihil remittunt.

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Nam ante Aristippus, et ille melius. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

At certe gravius.
Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.

Restatis igitur vos;: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Quid iudicant sensus?: Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Quonam, inquit, modo?: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Non igitur bene.: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Si longus, levis;: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Tria genera bonorum;: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Itaque fecimus.: Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.
Primum divisit ineleganter;: Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?
Eam stabilem appellas.: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Quibusnam praeteritis?: Ubi ut eam caperet aut quando?
Eam stabilem appellas.: Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Sedulo, inquam, faciam. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.

Age sane, inquam.: At hoc in eo M.
Sit sane ista voluptas.: Odium autem et invidiam facile vitabis.
Sed hoc sane concedamus.: Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Magna laus.: Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Hoc simile tandem est? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Tenent mordicus.: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Perge porro;: An eiusdem modi?
In schola desinis.: Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Certe non potest.: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Immo videri fortasse.: Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Quonam, inquit, modo?: Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.

Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis
            usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil
            praeterea est magnopere dicendum.

            Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum,
            quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis
            trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita
            aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus.

            Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui
            dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam
            quidem captam esse senserit?

Is haec loquitur, qui in voluptate nihil ponens negat eum
            bene cenare, qui omnia ponat in voluptate, et tamen non
            negat libenter cenasse umquam Galloniummentiretur enim-, sed
            bene.

            Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus
            verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis
            bonorum videbatur extremum.

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Res enim concurrent contrariae. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Negare non possum. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt.

Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Hoc est non dividere, sed frangere. In schola desinis. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Cave putes quicquam esse verius.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Rationis enim perfectio est virtus;

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quonam, inquit, modo? Age sane, inquam. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Non laboro, inquit, de nomine. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Hoc mihi cum tuo fratre convenit.
Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Recte, inquit, intellegis. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Quonam, inquit, modo? Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Moriatur, inquit.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Nos cum te, M. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere?

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Confecta res esset. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Praeteritis, inquit, gaudeo. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Facillimum id quidem est, inquam. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. At enim hic etiam dolore. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Non igitur bene.

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
At iam decimum annum in spelunca iacet.
Sed nimis multa.
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Immo videri fortasse. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Tum ille: Ain tandem? Pauca mutat vel plura sane; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Eadem nunc mea adversum te oratio est. Nam de isto magna dissensio est. Istic sum, inquit. Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

At multis se probavit. Hoc tu nunc in illo probas. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Ut pulsi recurrant? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Deprehensus omnem poenam contemnet. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Id enim natura desiderat. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Quae cum essent dicta, discessimus. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Sed ego in hoc resisto; Quare conare, quaeso. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quis hoc dicit? Iam in altera philosophiae parte.

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Eam stabilem appellas.

Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.

Paria sunt igitur.: Qualem igitur hominem natura inchoavit?
In schola desinis.: Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Sint ista Graecorum;: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Quis negat?: Dat enim intervalla et relaxat.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

Confecta res esset.: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Magna laus.: Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Age sane, inquam.: Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;
Erat enim res aperta.: Hunc vos beatum;
Negare non possum.: Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Tria genera bonorum;: Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Que Manilium, ab iisque M. Sed hoc sane concedamus. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Quis Aristidem non mortuum diligit?

Ita nemo beato beatior. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Sed nimis multa. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Immo videri fortasse. Bonum patria: miserum exilium. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Sed quot homines, tot sententiae; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Num quid tale Democritus? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Idem adhuc; Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Facillimum id quidem est, inquam. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Sint ista Graecorum; Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.
Eam stabilem appellas.
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Itaque ab his ordiamur. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Memini me adesse P. Quo tandem modo? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Quis enim redargueret? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Sed quid sentiat, non videtis. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; An potest cupiditas finiri? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod
            verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

            Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam
            magis hortatur quam superiora omnia.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Sed fac ista esse non inportuna; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Minime vero istorum quidem, inquit.

Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Id est enim, de quo quaerimus. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quis istum dolorem timet?

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere
            didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem
            verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

            Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Igitur ne dolorem quidem. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Ad eos igitur converte te, quaeso.

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Sed quot homines, tot sententiae; Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Praeclare hoc quidem. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Recte dicis; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Odium autem et invidiam facile vitabis. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quis istud possit, inquit, negare? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Quis Aristidem non mortuum diligit? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Paria sunt igitur.

Ut pulsi recurrant?: Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Quonam modo?: Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
Sint ista Graecorum;: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Stoicos roga.: Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Numquam facies.: Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.
Istic sum, inquit.: Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae
            discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad
            discendum cognoscendumque moveamur.

            Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Ita nemo beato beatior. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Laboro autem non sine causa; Sed fortuna fortis; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate
            proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis
            institutis manet.

            Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed
            quid ille dicat.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Quid iudicant sensus? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Praeclare hoc quidem. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Id est enim, de quo quaerimus. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Inquit, dasne adolescenti veniam? Satis est ad hoc responsum. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Id est enim, de quo quaerimus.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Quippe: habes enim a rhetoribus; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Eaedem res maneant alio modo.

Quis est tam dissimile homini. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Ratio quidem vestra sic cogit. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Igitur ne dolorem quidem. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Neutrum vero, inquit ille. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit.
Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.
Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

Reguli reiciendam; Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Erat enim Polemonis. Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Sed haec omittamus; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Illi enim inter se dissentiunt. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Praeclare hoc quidem. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Falli igitur possumus. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Sed quot homines, tot sententiae;

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Ut pulsi recurrant? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Quod equidem non reprehendo; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Sed ad illum redeo. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Nihil enim hoc differt. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis
            re, non teste moveamur.

            Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae
            leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.

Tum mihi Piso: Quid ergo? Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Sed hoc interest, quod voluptas dicitur etiam in animo-vitiosa res, ut Stoici putant, qui eam sic definiunt: sublationem animi sine ratione opinantis se magno bono frui-, non dicitur laetitia nec gaudium in corpore.

Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent.

Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quare attende, quaeso. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas
            interdum optines.

            Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam
            magis hortatur quam superiora omnia.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Itaque contra est, ac dicitis; Nos cum te, M. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Equidem, sed audistine modo de Carneade? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute esse positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. ALIO MODO. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quis istud, quaeso, nesciebat? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Immo videri fortasse.

Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona
            appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod
            potius novum exquirere,virtutis autem amplitudinem quasi in
            altera librae lance ponere.

            Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem,
            Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Nunc agendum est subtilius. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Quod cum dixissent, ille contra. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Utram tandem linguam nescio? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Satis est ad hoc responsum. Polycratem Samium felicem appellabant. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Cur iustitia laudatur? Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Recte dicis; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Sed nimis multa.: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Tubulo putas dicere?: Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Confecta res esset.: Vide, quaeso, rectumne sit.
Itaque fecimus.: Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.
Audeo dicere, inquit.: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Qui convenit?: Quod totum contra est.

Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur.

Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc
            effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus,
            relinquamus.

            Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non
            potest.

Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Si longus, levis; Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Sin aliud quid voles, postea.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Pollicetur certe. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Istic sum, inquit.: Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Vide, quaeso, rectumne sit.: Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.
Recte, inquit, intellegis.: Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
An potest cupiditas finiri?: Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Quo tandem modo?: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Respondeat totidem verbis.: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Sed videbimus. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Sint ista Graecorum; Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Verum hoc idem saepe faciamus.

Age, inquies, ista parva sunt. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Beatus sibi videtur esse moriens. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.

Qui convenit?: Quid iudicant sensus?
Quis hoc dicit?: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Perge porro;: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Sed ille, ut dixi, vitiose. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Hos contra singulos dici est melius. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Is es profecto tu. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Poterat autem inpune; Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Quid enim interest, divitias, opes, valitudinem bona dicas anne praeposita, cum ille, qui ista bona dicit, nihilo plus iis tribuat quam tu, qui eadem illa praeposita nominas?

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam
            confirmandus, inquam;

            Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Cumque duae sint artes, quibus perfecte ratio et oratio
            compleatur, una inveniendi, altera disserendi, hanc
            posteriorem et Stoici et Peripatetici, priorem autem illi
            egregie tradiderunt, hi omnino ne attigerunt quidem.

            Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum
            adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát
            metu?

Non enim, quod facit in frugibus, ut, cum ad spicam
            perduxerit ab herba, relinquat et pro nihilo habeat herbam,
            idem facit in homine, cum eum ad rationis habitum perduxit.

            Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem,
            Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Sed quae tandem ista ratio est?

Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Quod iam a me expectare noli. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. A mene tu? Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Pauca mutat vel plura sane; Inde igitur, inquit, ordiendum est. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Cur id non ita fit? Ita nemo beato beatior. Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Quod vestri non item.

Torquatus, is qui consul cum Cn. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Beatus sibi videtur esse moriens. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob
            rem a superiorum auctoritate discederet.

            Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici
            denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti
            sunt.

Non igitur bene.: Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Optime, inquam.: Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
At certe gravius.: Cur id non ita fit?
Quibusnam praeteritis?: Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria;

Nihil enim hoc differt.: Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Si quae forte-possumus.: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.
Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Maximus dolor, inquit, brevis est.

Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Ne discipulum abducam, times. Poterat autem inpune; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quid de Pythagora? Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Quid Zeno?: At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Respondeat totidem verbis.: Quo modo autem philosophus loquitur?
Quare conare, quaeso.: Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?
Negare non possum.: Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.

Minime vero istorum quidem, inquit. Si longus, levis dictata sunt. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Paria sunt igitur. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Scaevolam M. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.

Falli igitur possumus.: Itaque his sapiens semper vacabit.
Perge porro;: Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Quis enim redargueret?: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Easdemne res?: Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Haeret in salebra.: Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Falli igitur possumus.: Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Cave putes quicquam esse verius. Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Haeret in salebra. Quo modo autem philosophus loquitur? Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Laboro autem non sine causa; Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet.

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?
Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

Cur id non ita fit? Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Sed quot homines, tot sententiae; Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Res enim concurrent contrariae. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Quid me istud rogas? Sed fortuna fortis;

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? Primum divisit ineleganter;

Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Non risu potius quam oratione eiciendum?

Sed fortuna fortis; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Sed plane dicit quod intellegit. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Sed fortuna fortis; Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Sed fac ista esse non inportuna;

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Sed haec in pueris; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Sed ad bona praeterita redeamus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Sed ad bona praeterita redeamus. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Quod quidem nobis non saepe contingit. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Quid ergo? Haec dicuntur inconstantissime. Proclivi currit oratio. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Esse enim, nisi eris, non potes. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Itaque contra est, ac dicitis; Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Perge porro; Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Quod equidem non reprehendo; An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Laboro autem non sine causa; Sed residamus, inquit, si placet. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Itaque his sapiens semper vacabit.

Idque quo magis quidam ita faciunt, ut iure etiam
            reprehendantur, hoc magis intellegendum est haec ipsa nimia
            in quibusdam futura non fuisse, nisi quaedam essent modica
            natura.

            Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros
            promerem.

Inde igitur, inquit, ordiendum est.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Idemne, quod iucunde?
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Itaque his sapiens semper vacabit. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Deprehensus omnem poenam contemnet. Age sane, inquam. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus
            ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur,
            quem scis quam admirer quemque eo delecter.

            Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Minime vero istorum quidem, inquit.
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.
Inde igitur, inquit, ordiendum est.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Sed ad bona praeterita redeamus. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

Explanetur igitur.: Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?
Paria sunt igitur.: Quorum altera prosunt, nocent altera.

Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Nihil ad rem! Ne sit sane; Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones.

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Quae contraria sunt his, malane? Quonam, inquit, modo? Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; Quae cum essent dicta, discessimus. Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Num quid tale Democritus?

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Dici enim nihil potest verius. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Summae mihi videtur inscitiae.

At eum nihili facit;

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi
            praeclare dici videtur.

            Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim
            existimo-ad corpus refers?

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Ea denique omni vita, quae in una virtute consisteret, illam vitam, quae etiam ceteris rebus, quae essent secundum naturam, abundaret, magis expetendam non esse, sed magis sumendam.

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque
            in omni disputatione id fieri oportere.

            Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea
            principia, quae accepimus.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Quae contraria sunt his, malane? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Sed fortuna fortis; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Illi enim inter se dissentiunt. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis;

Ac tamen hic mallet non dolere.
Dicimus aliquem hilare vivere;
Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere;
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Omnia peccata paria dicitis. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Istic sum, inquit. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Rationis enim perfectio est virtus; In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Et quidem, inquit, vehementer errat; Num quid tale Democritus? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Prioris generis est docilitas, memoria; Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Si id dicis, vicimus. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.
Quare conare, quaeso.
Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
            num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
            indolentia?

            Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Negare non possum. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Cur post Tarentum ad Archytam? Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo
            et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse,
            nisi constitutum sit non esse malum dolorem?

            In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam
            a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio
            differatur.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.
Verum hoc idem saepe faciamus.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Scrupulum, inquam, abeunti; At, si voluptas esset bonum, desideraret. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Immo videri fortasse. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Erat enim Polemonis.

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Efficiens dici potest. Primum quid tu dicis breve? Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quid de Platone aut de Democrito loquar? Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas
            verborumne sit controversia.

            Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum,
            secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex
            hominis natura undique perfecta et nihil requirente.

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Itaque his sapiens semper vacabit. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Beatus sibi videtur esse moriens.

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Id est enim, de quo quaerimus. Falli igitur possumus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum
            munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro
            et tibi tam propinquo respondeat.

            Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis,
            ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; De vacuitate doloris eadem sententia erit. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Itaque his sapiens semper vacabit. Istic sum, inquit. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni?

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Comprehensum, quod cognitum non habet? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Scrupulum, inquam, abeunti;
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Graccho, eius fere, aequalí?
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Pollicetur certe.: Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Magna laus.: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Nihil sane.: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.
Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Deinde dolorem quem maximum?

Quid iudicant sensus?: Laboro autem non sine causa;
Equidem e Cn.: Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Quis hoc dicit?: Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Sed videbimus. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria;

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Recte, inquit, intellegis. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Cui Tubuli nomen odio non est?
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?

Quae est enim, quae se umquam deserat aut partem aliquam sui aut eius partis habitum aut vini aut ullius earum rerum, quae secundum naturam sunt, aut motum aut statum?

Quod quidem nobis non saepe contingit. Quae sequuntur igitur? Cur iustitia laudatur? Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Non est igitur summum malum dolor. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; An tu me de L. Nunc vides, quid faciat. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Restinguet citius, si ardentem acceperit. Nulla erit controversia. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Primum divisit ineleganter; Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem
            neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit
            Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent.

            Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus
            expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.

Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Stoicos roga. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Scrupulum, inquam, abeunti; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Falli igitur possumus. Immo videri fortasse.

Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Cur post Tarentum ad Archytam?
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Numquam facies. Torquatus, is qui consul cum Cn. Cave putes quicquam esse verius. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Oratio me istius philosophi non offendit; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Haeret in salebra. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Non semper, inquam; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Nos cum te, M. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Non est igitur voluptas bonum. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Illa tamen simplicia, vestra versuta. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod
            quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum
            providens, dialecticas captiones.

            Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine
            virtute sunt, mors est oppetenda.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Qui est in parvis malis. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Frater et T.: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Easdemne res?: Sed nunc, quod agimus;
Velut ego nunc moveor.: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Quid Zeno?: Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quid, de quo nulla dissensio est? Nunc agendum est subtilius. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Sed ego in hoc resisto; Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Disserendi artem nullam habuit. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quo tandem modo? Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Quid censes in Latino fore?
Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare?
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Utram tandem linguam nescio?

Praeteritis, inquit, gaudeo. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Si longus, levis dictata sunt. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. At hoc in eo M.

Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Ut, inquit, in fidibus pluribus, nisi nulla earum non ita contenta nervis sit, ut concentum servare possit, omnes aeque incontentae sint, sic peccata, quia discrepant, aeque discrepant;

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Videsne quam sit magna dissensio? Si enim ad populum me vocas, eum. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quae cum dixisset, finem ille. In schola desinis. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Summus dolor plures dies manere non potest? Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Cur post Tarentum ad Archytam? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Age sane, inquam. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Quonam, inquit, modo?

Eaedem res maneant alio modo.

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quis hoc dicit? Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Explanetur igitur.: Quibusnam praeteritis?
Si quae forte-possumus.: Ubi ut eam caperet aut quando?
Sed fortuna fortis;: Igitur ne dolorem quidem.
Memini vero, inquam;: Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Beatus sibi videtur esse moriens. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Tubulo putas dicere? Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Sed ad illum redeo. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

Explanetur igitur.

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Explanetur igitur.

Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Paria sunt igitur. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Satis est ad hoc responsum. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Quid me istud rogas?

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Si longus, levis. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Immo alio genere; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Mihi quidem etiam lautius videtur, quod eligitur, et ad quod dilectus adhibetur -, sed, cum ego ista omnia bona dixero, tantum refert quam magna dicam, cum expetenda, quam valde.

In schola desinis.: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Ita credo.: At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Audeo dicere, inquit.: Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Etiam beatissimum?: Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum
            excitabantur partim profectae a contemplatione rerum
            occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo
            etiam rationis explicandae disserendique cupiditas
            consequebatur;

            Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper
            utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.

Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Nihil illinc huc pervenit.

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Haeret in salebra. Cur post Tarentum ad Archytam?

Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur?

Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sint ista Graecorum; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Sed ille, ut dixi, vitiose. Tubulo putas dicere? Confecta res esset. Nunc vides, quid faciat. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Et nemo nimium beatus est; Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.

Quis istud, quaeso, nesciebat?

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Graccho, eius fere, aequalí? Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Restatis igitur vos;

Si quae forte-possumus.: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
In schola desinis.: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Ita nemo beato beatior.: Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter
            quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus,
            item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil
            nostra arbitrabimur interesse.

            Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut
            iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut
            probari.

Itaque fecimus.: Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
Ita credo.: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Immo alio genere;: Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Sed ille, ut dixi, vitiose. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Numquam facies. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Dici enim nihil potest verius. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Quid ergo?: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Si longus, levis.: Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.
Nihil sane.: Quo igitur, inquit, modo?
Sed nimis multa.: Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Ne discipulum abducam, times.: Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Tu quidem reddes;: Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;
Graccho, eius fere, aequalí?

Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Que Manilium, ab iisque M. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Iam enim adesse poterit. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Gerendus est mos, modo recte sentiat.

Brutus dissentiet quod et acutum genus est et ad usus civium non inutile, nosque ea scripta reliquaque eiusdem generis et legimus libenter et legemus, haec, quae vitam omnem continent, neglegentur?

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Ergo, inquit, tibi Q. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Facillimum id quidem est, inquam. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Ita credo. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Equidem e Cn. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Si longus, levis;

Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quid nunc honeste dicit? An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Primum quid tu dicis breve? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quae ista amicitia est? Optime, inquam. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. An haec ab eo non dicuntur? Quid censes in Latino fore? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Refert tamen, quo modo. Sed ad illum redeo. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Et quidem, inquit, vehementer errat; In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Quis negat? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Odium autem et invidiam facile vitabis. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Perge porro;: Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Idemne, quod iucunde?: Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
At certe gravius.: In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
At coluit ipse amicitias.: Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Hoc simile tandem est? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quorum altera prosunt, nocent altera.

Dici enim nihil potest verius. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Torquatus, is qui consul cum Cn. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Scrupulum, inquam, abeunti;
Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

At hoc in eo M. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ut pulsi recurrant? Cur id non ita fit?

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Hoc tu nunc in illo probas.
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Nam quid possumus facere melius? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Haeret in salebra. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Sed quid sentiat, non videtis.

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Quis negat?: Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Nihilo magis.: Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Quid adiuvas?: Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Nihilo magis.: Certe non potest.
Ita credo.: Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Quae contraria sunt his, malane? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Pauca mutat vel plura sane;
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Restatis igitur vos; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quae contraria sunt his, malane? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Sed ille, ut dixi, vitiose. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Sed nimis multa. Si id dicis, vicimus. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

A mene tu? Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Simus igitur contenti his. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Non igitur bene.: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Frater et T.: Laboro autem non sine causa;
Eam stabilem appellas.: Quae cum essent dicta, discessimus.
Quis negat?: Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Polycratem Samium felicem appellabant. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Pauca mutat vel plura sane;

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Sed nunc, quod agimus; Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Omnia peccata paria dicitis. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Id mihi magnum videtur. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere.

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Quo modo? Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Suo enim quisque studio maxime ducitur. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Ut id aliis narrare gestiant?

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Hoc tu nunc in illo probas.

Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Tria genera bonorum; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt.

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Scisse enim te quis coarguere possit? Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Sed quod proximum fuit non vidit. Quid adiuvas?

Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto
            virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad
            voluptatem conquiruntur?

            Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod potius novum exquirere,virtutis autem amplitudinem quasi in altera librae lance ponere.

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Non semper, inquam; Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Respondeat totidem verbis.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

            Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut
            mala, quae sint paria necesse est.

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Deprehensus omnem poenam contemnet. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Hos contra singulos dici est melius. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Quaerimus enim finem bonorum. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Praeclare hoc quidem. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum?

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Si longus, levis. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Qualem igitur hominem natura inchoavit? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. At enim hic etiam dolore. Proclivi currit oratio. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Ratio quidem vestra sic cogit. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ita credo. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Iam in altera philosophiae parte. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Immo alio genere; Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Sed ad illum redeo. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate.

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Si id dicis, vicimus. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus.

Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri;

Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas?

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Si quae forte-possumus. Velut ego nunc moveor. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Cur, nisi quod turpis oratio est? Frater et T. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Satis est ad hoc responsum. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Eaedem res maneant alio modo. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Quare attende, quaeso. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.
Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Hunc vos beatum; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Cur iustitia laudatur? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Ecce aliud simile dissimile. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Sic, quod est extremum omnium appetendorum atque ductum a prima commendatione naturae, multis gradibus adscendit, ut ad summum perveniret, quod cumulatur ex integritate corporis et ex mentis ratione perfecta.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Sed ad illum redeo. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Cur iustitia laudatur?

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Si longus, levis;
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Ratio quidem vestra sic cogit. Quonam, inquit, modo? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Tria genera bonorum; Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? An haec ab eo non dicuntur? Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute esse positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Ecce aliud simile dissimile. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Quae cum dixisset, finem ille.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Ita prorsus, inquam; Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Maximus dolor, inquit, brevis est. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Certe non potest. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Sint ista Graecorum; Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. In schola desinis. At multis se probavit.

Proclivi currit oratio.: Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Itaque fecimus.: Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Immo videri fortasse.: Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Quonam, inquit, modo?: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Eadem fortitudinis ratio reperietur.: Quod cum dixissent, ille contra.
Stoicos roga.: Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Numquam facies.: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Neutrum vero, inquit ille. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Quid de Pythagora? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Summae mihi videtur inscitiae. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Nam quid possumus facere melius? Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Haec dicuntur inconstantissime. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Cur iustitia laudatur? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Cur post Tarentum ad Archytam? Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quae contraria sunt his, malane? Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quorum altera prosunt, nocent altera.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quo tandem modo? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Praeteritis, inquit, gaudeo. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Quid, de quo nulla dissensio est?

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Tria genera bonorum; Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Posuisti etiam dicere alios foedus quoddam inter se facere sapientis, ut, quem ad modum sint in se ipsos animati, eodem modo sint erga amicos;

Easdemne res? Est, ut dicis, inquit; Et quidem, inquit, vehementer errat; Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Quid Zeno?: Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;
Sedulo, inquam, faciam.: Illi enim inter se dissentiunt.
Qui convenit?: Tum mihi Piso: Quid ergo?
Explanetur igitur.: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Itaque his sapiens semper vacabit. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Quibus expositis facilis est coniectura ea maxime esse
            expetenda ex nostris, quae plurimum habent dignitatis, ut
            optimae cuiusque partis, quae per se expetatur, virtus sit
            expetenda maxime.

            Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Quasi vero hoc didicisset a Zenone, non dolere, cum doleret!
            Illud audierat nec tamen didicerat, malum illud non esse,
            quia turpe non esset, et esse ferendum viro.

            Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt
            a finibus et a summa bonorum;

Tenent mordicus.: Eaedem res maneant alio modo.
Beatum, inquit.: Sed nimis multa.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Pollicetur certe.: Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Perge porro;: Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Stoici scilicet.: Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;
Quo modo?: At enim sequor utilitatem.
Quae sequuntur igitur?: Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Qui et definierunt plurima et definiendi artes reliquerunt,
            quodque est definitioni adiunctum, ut res in partes
            dividatur, id et fit ab illis et quem ad modum fieri
            oporteat traditur;

            Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis
            videre soleat quae res agatur.

Easdemne res?

Quae duo sunt, unum facit. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quae cum essent dicta, discessimus.

Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Verum hoc idem saepe faciamus. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Sedulo, inquam, faciam. Beatum, inquit. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Eaedem res maneant alio modo. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Hoc simile tandem est? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. De quibus cupio scire quid sentias.

Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Bonum patria: miserum exilium. Ne discipulum abducam, times.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Hoc non est positum in nostra actione. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Primum divisit ineleganter; Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Nihil sane. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Quis enim redargueret? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Non est igitur voluptas bonum. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est.

Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Deinde dolorem quem maximum? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Peccata paria. Bonum patria: miserum exilium. Igitur ne dolorem quidem. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos
            nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile
            persuadeam.

            Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non
            fugiam ista popularia.

Hoc est non dividere, sed frangere.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; At enim hic etiam dolore. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Certe non potest. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Ecce aliud simile dissimile.
Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe
            qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona
            esse dicant, laudabilia non dicant.

            Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se
            fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter
            se formae dignitatem sequamur?

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quibusnam praeteritis? Venit ad extremum; Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Est, ut dicis, inquam. Prioris generis est docilitas, memoria; Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Reguli reiciendam;: Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?
Quid Zeno?: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Sed haec in pueris; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe.

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.

Etiam beatissimum?: Maximus dolor, inquit, brevis est.
Restatis igitur vos;: Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Sint ista Graecorum;: Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

De hominibus dici non necesse est.
Quare attende, quaeso.
Quid enim possumus hoc agere divinius?
Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Magna laus.: Sedulo, inquam, faciam.
Dicimus aliquem hilare vivere;: Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Res enim concurrent contrariae.: Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Poterat autem inpune;: Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Restatis igitur vos;: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Reguli reiciendam;: Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.

Hunc vos beatum;: Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;
Primum divisit ineleganter;: Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Quid de Pythagora?: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Ita prorsus, inquam;

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Non est igitur voluptas bonum. Omnis enim est natura diligens sui. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius.

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae
            a te dicta sunt refellentem.

            Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
            gaudium, quod non referatur ad corpus.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Igitur ne dolorem quidem. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Cur iustitia laudatur? Illud enim rectum est quod katortwma dicebas contingitque sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest. Quorum altera prosunt, nocent altera. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
De vacuitate doloris eadem sententia erit.
Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.
Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret
            etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque,
            sibi constitueret secundum naturam vivere.

            Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec
            quaesita voluptate.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere?

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Sint ista Graecorum; At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Tum mihi Piso: Quid ergo? Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Itaque contra est, ac dicitis; Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Eam stabilem appellas. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Bonum valitudo: miser morbus.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Haec dicuntur inconstantissime. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Itaque his sapiens semper vacabit.

Ratio quidem vestra sic cogit.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Inquit, dasne adolescenti veniam? Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Praeteritis, inquit, gaudeo. Videsne quam sit magna dissensio? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Hic ambiguo ludimur.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Sed ille, ut dixi, vitiose. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Quod totum contra est.

Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Sed tamen intellego quid velit.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Sed ad rem redeamus; Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant;

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Beatum, inquit.: Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Haeret in salebra.: Itaque contra est, ac dicitis;
Scrupulum, inquam, abeunti;: Sed hoc sane concedamus.
Tria genera bonorum;: Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in
            eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere.

            Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum
            Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Ita nemo beato beatior. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.
Num quid tale Democritus?
Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque
            laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

            Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo
            credo, quod praeponatur aliis.

Tu quidem reddes;: Prodest, inquit, mihi eo esse animo.
Quis negat?: Ut aliquid scire se gaudeant?
Reguli reiciendam;: Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Quid censes in Latino fore?
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit;
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Esse enim, nisi eris, non potes. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Avaritiamne minuis?: Minime vero, inquit ille, consentit.
Nihilo magis.: Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.
Eam stabilem appellas.: Hoc est non dividere, sed frangere.
Tenent mordicus.: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Quo igitur, inquit, modo? Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Confecta res esset. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Avaritiamne minuis?

Maximus dolor, inquit, brevis est.

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Sed plane dicit quod intellegit. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Age sane, inquam. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Polycratem Samium felicem appellabant. Contineo me ab exemplis.

Sed ad illum redeo.: Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Audeo dicere, inquit.: Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Sedulo, inquam, faciam.: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Non igitur bene.: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Audeo dicere, inquit. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Age sane, inquam. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
At multis se probavit.

Sed ad bona praeterita redeamus.
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Quae contraria sunt his, malane?
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Eam stabilem appellas.

Quod cum dixissent, ille contra.
Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Quod equidem non reprehendo;

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Venit ad extremum; Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Praeclare hoc quidem. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; At hoc in eo M. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quod quidem nobis non saepe contingit.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Invidiosum nomen est, infame, suspectum. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nulla erit controversia. Que Manilium, ab iisque M.

In schola desinis.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Si quae forte-possumus.: Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Quid Zeno?: Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Equidem e Cn.: Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Quid enim?: Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
At certe gravius.: Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Quare attende, quaeso.: An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Falli igitur possumus.: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

            Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Sed residamus, inquit, si placet. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Illa tamen simplicia, vestra versuta. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Summae mihi videtur inscitiae.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Inde igitur, inquit, ordiendum est. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Et quidem, inquit, vehementer errat; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Refert tamen, quo modo. Istic sum, inquit. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Facete M. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Rationis enim perfectio est virtus;

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Quis istum dolorem timet?
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Stoici scilicet. De quibus cupio scire quid sentias. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Sed plane dicit quod intellegit. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Sed tamen intellego quid velit. Hic ambiguo ludimur. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

Primum divisit ineleganter; Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quid, quod res alia tota est? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quae cum dixisset, finem ille. Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Nunc de hominis summo bono quaeritur;
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quo igitur, inquit, modo? Rationis enim perfectio est virtus; Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec
            ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum
            videro.

            Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium
            horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Sed quae tandem ista ratio est?

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Hoc sic expositum dissimile est superiori.

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Disserendi artem nullam habuit. Non semper, inquam; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes.

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Id mihi magnum videtur. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Quis est tam dissimile homini. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Quis negat?: Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.
Quonam modo?: Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Quare attende, quaeso.: Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?
Omnia peccata paria dicitis.: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Quid, de quo nulla dissensio est? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Igitur ne dolorem quidem. Hoc simile tandem est?

Quonam modo?: Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Idemne, quod iucunde?: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum
            esse et suis voluptatibus?

            Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi
            afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.

Ea enim vita expetitur, quae sit animi corporisque expleta virtutibus, in eoque summum bonum poni necesse est, quandoquidem id tale esse debet, ut rerum expetendarum sit extremum.

Velut ego nunc moveor.: Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
Beatum, inquit.: Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.
Facete M.: Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Recte dicis;: Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Cur post Tarentum ad Archytam?

Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Cur iustitia laudatur? Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Praeteritis, inquit, gaudeo. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Istic sum, inquit. Sint ista Graecorum; Cur id non ita fit? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quis istum dolorem timet? Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt.

Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
An hoc usque quaque, aliter in vita?
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Frater et T. Erit enim mecum, si tecum erit. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Moriatur, inquit.: De hominibus dici non necesse est.
ALIO MODO.: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Paria sunt igitur.: Non laboro, inquit, de nomine.
Memini vero, inquam;: Dici enim nihil potest verius.
Quid ergo?: Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Sed videbimus.: Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Quonam modo?: Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Scrupulum, inquam, abeunti;: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Confecta res esset.

Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque
            officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum
            rerum, quae secundum naturam sunt.

            Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est
            aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;

Laboro autem non sine causa;

Murenam te accusante defenderem. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quonam, inquit, modo? Illi enim inter se dissentiunt. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Neutrum vero, inquit ille.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Immo videri fortasse. Laboro autem non sine causa; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sint ista Graecorum; Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Ostendit pedes et pectus. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Prioris generis est docilitas, memoria; Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?

Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.

In schola desinis. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum,
            ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in
            virtutum splendore ne cernantur quidem.

            Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone
            pendere?

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Cur haec eadem Democritus? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quis Aristidem non mortuum diligit? Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Tum ille: Ain tandem? Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est.

Quo modo igitur evenit, ut hominis natura sola esset, quae
            hominem relinqueret, quali oblivisceretur corporis, quae
            summum bonum non in toto homine, sed in parte hominis
            poneret?

            Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum,
            tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Istic sum, inquit. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. At enim hic etiam dolore. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quis est tam dissimile homini. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Avaritiamne minuis?

Facete M.: Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Itaque fecimus.: Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Confecta res esset.: Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.
At certe gravius.: Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
In schola desinis.: Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Idemne, quod iucunde?: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Recte, inquit, intellegis.: Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Et quidem, inquit, vehementer errat; Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quare conare, quaeso. Sed quid sentiat, non videtis. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Si longus, levis; Verum hoc idem saepe faciamus. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Sed tamen intellego quid velit. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quae contraria sunt his, malane? Cui Tubuli nomen odio non est? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Quare ad ea primum, si videtur; Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Recte dicis;: Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.
Sed haec omittamus;: Quid vero?
Equidem e Cn.: Sed ego in hoc resisto;
Quid Zeno?: Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda.

Reguli reiciendam;: Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Est, ut dicis, inquam.: Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?
Velut ego nunc moveor.: Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Quonam modo?: Non potes, nisi retexueris illa.

Odium autem et invidiam facile vitabis.
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?
Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Sed ego in hoc resisto; Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Primum divisit ineleganter; Summus dolor plures dies manere non potest? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Poterat autem inpune; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Quonam modo? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Ostendit pedes et pectus.
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Cynicorum autem rationem atque vitam alii cadere in sapientem dicunt, si qui eius modi forte casus inciderit, ut id faciendum sit, alii nullo modo. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Minime vero istorum quidem, inquit. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sed quid sentiat, non videtis. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum
            vidit, deinde hoc quoque alienum;

            Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri
            putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Cyrenaici quidem non recusant; Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Sit enim idem caecus, debilis. A mene tu? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Sullae consulatum? Etiam beatissimum? Quis hoc dicit? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Dicimus aliquem hilare vivere; Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Iam enim adesse poterit. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Sed tamen intellego quid velit. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Hunc vos beatum;

Sed plane dicit quod intellegit. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Satis est ad hoc responsum. Sed ad bona praeterita redeamus. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Itaque his sapiens semper vacabit. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Haeret in salebra. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Quicquid enim praeter id, quod honestum sit, expetendum esse dixeris in bonisque numeraveris, et honestum ipsum quasi virtutis lumen extinxeris et virtutem penitus everteris. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Age, inquies, ista parva sunt. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Sed fortuna fortis; Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?

Age sane, inquam. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Nos commodius agimus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Minime vero istorum quidem, inquit. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Inquit, dasne adolescenti veniam? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Quis est tam dissimile homini.
Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?
Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.
Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Age sane, inquam. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Quis enim redargueret? Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. At certe gravius. Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Hoc non est positum in nostra actione. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Sed quid sentiat, non videtis.

Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.
Tria genera bonorum;
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Stoicos roga. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Hic nihil fuit, quod quaereremus. Sed ad bona praeterita redeamus. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Easdemne res? Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Ac tamen hic mallet non dolere. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Confecta res esset. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas?

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Quibusnam praeteritis? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

An tu me de L. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. At hoc in eo M.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Nam quid possumus facere melius? Nunc agendum est subtilius.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Laboro autem non sine causa; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Qui convenit? Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum
            disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo
            ante dictum.

            In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut
            nec res videre optimas nec agere possint.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Hunc vos beatum; Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Nam quid possumus facere melius? Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Tu quidem reddes; Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Efficiens dici potest. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nos commodius agimus. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? An nisi populari fama? Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
An hoc usque quaque, aliter in vita?
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura
            mundum universum et eius maxima partis administrari.

            Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat,
            ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut
            dolore omni liberetur?

Prioris generis est docilitas, memoria; Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Ut pulsi recurrant? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Nemo igitur esse beatus potest. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis
            usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil
            praeterea est magnopere dicendum.

            Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si
            imperes quod facere non possim.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Hoc simile tandem est? Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Recte, inquit, intellegis. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Laboro autem non sine causa; Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Haeret in salebra. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Quare attende, quaeso.: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Istic sum, inquit.: Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Ut pulsi recurrant?: Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Quare attende, quaeso.: Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.
Moriatur, inquit.: Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Idemne, quod iucunde?: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

Tantaque est vis talibus in studiis, ut eos etiam, qui sibi
            alios proposuerunt fines bonorum, quos utilitate aut
            voluptate dirigunt, tamen in rebus quaerendis explicandisque
            naturis aetates contenere videamus.

            Verum hoc idem saepe faciamus.

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Ita credo. Audeo dicere, inquit. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.

Ut pulsi recurrant?
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Hoc sic expositum dissimile est superiori. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Primum quid tu dicis breve? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Summus dolor plures dies manere non potest? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret
            inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

            Satis est ad hoc responsum.

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo
            voluptatem.

            Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui,
            similiora.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Quid est enim aliud esse versutum? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Nam quid possumus facere melius? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quis enim redargueret? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Ea possunt paria non esse.
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
In schola desinis.

Quae contraria sunt his, malane? Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset.

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas, quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis notae sunt.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Suo genere perveniant ad extremum; Quonam, inquit, modo? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Tenent mordicus. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sullae consulatum? Sit enim idem caecus, debilis. Bonum incolumis acies: misera caecitas.

O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.
Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Sed residamus, inquit, si placet. Iam enim adesse poterit. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Esse enim, nisi eris, non potes. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Tria genera bonorum; Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. Quod cum dixissent, ille contra. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Sed ille, ut dixi, vitiose. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Tu quidem reddes;: Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.
Non semper, inquam;: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Erit enim mecum, si tecum erit. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Audeo dicere, inquit. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is
            medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus
            datum;

            Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite
            levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt
            beati.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Oratio me istius philosophi non offendit; Refert tamen, quo modo. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Iam enim adesse poterit. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.

Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Quare ad ea primum, si videtur; Minime vero, inquit ille, consentit. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Praeclare hoc quidem. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Num quid tale Democritus?

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Tria genera bonorum;: Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Ut pulsi recurrant?: Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Quid adiuvas?
Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Ea possunt paria non esse.

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Ego vero isti, inquam, permitto. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Nos vero, inquit ille;

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Ea possunt paria non esse.

Sed tamen intellego quid velit.

Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Itaque quae sunt eorum consolationes, quae cohortationes, quae etiam monita et consilia scripta ad summos viros! Erat enim apud eos, ut est rerum ipsarum natura, sic dicendi exercitatio duplex.

Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Qui est in parvis malis.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Pollicetur certe. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-;

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Itaque ab his ordiamur. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere?

Haeret in salebra.: Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;
Bonum patria: miserum exilium.: Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.
Respondeat totidem verbis.: Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.
Quid adiuvas?: Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.
Venit ad extremum;: Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Non igitur bene.: Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Satis est ad hoc responsum. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

A mene tu?: Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Equidem e Cn.: Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Contineo me ab exemplis.: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Audeo dicere, inquit.: Si enim ad populum me vocas, eum.

Frater et T. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Ita prorsus, inquam; Sed ego in hoc resisto; Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nihil ad rem! Ne sit sane;

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Tenent mordicus.
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. De illis, cum volemus. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Idem adhuc; Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Scaevolam M. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Ac tamen hic mallet non dolere. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Minime vero istorum quidem, inquit. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Quicquid enim praeter id, quod honestum sit, expetendum esse
            dixeris in bonisque numeraveris, et honestum ipsum quasi
            virtutis lumen extinxeris et virtutem penitus everteris.

            Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod
            honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum
            virtute, vivere.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Sed ille, ut dixi, vitiose. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere.

Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Itaque his sapiens semper vacabit. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Memini vero, inquam; Audeo dicere, inquit. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Itaque fecimus.: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Si id dicis, vicimus.: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Primum divisit ineleganter;: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Nihil sane.: Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;
Certe non potest.: Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Ita prorsus, inquam;: Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam.

Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit;

Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Que Manilium, ab iisque M. Non potes, nisi retexueris illa. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Prioris generis est docilitas, memoria; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quid iudicant sensus? Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Nec tamen argumentum hoc Epicurus a parvis petivit aut etiam a bestiis, quae putat esse specula naturae, ut diceret ab iis duce natura hanc voluptatem expeti nihil dolendi.

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Ut id aliis narrare gestiant? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Sed nimis multa. Cyrenaici quidem non recusant; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Simus igitur contenti his. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Quis enim redargueret? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Restatis igitur vos; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

In schola desinis. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur?

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Sed ad illum redeo. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Eadem fortitudinis ratio reperietur. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Venit ad extremum; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Prioris generis est docilitas, memoria; Quare ad ea primum, si videtur; Maximus dolor, inquit, brevis est.

Confecta res esset.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Bonum integritas corporis: misera debilitas. Praeclare hoc quidem. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate; Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Cave putes quicquam esse verius. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Magna laus.: Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.
Cur iustitia laudatur?: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Quid enim?: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Poterat autem inpune;: Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Qui convenit?: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

At hoc in eo M.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Qui est in parvis malis.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Summus dolor plures dies manere non potest? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Comprehensum, quod cognitum non habet?

Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quae cum essent dicta, discessimus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ostendit pedes et pectus. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Confecta res esset. Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Idemne, quod iucunde? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Sedulo, inquam, faciam. Sed haec omittamus; Ut pulsi recurrant? Quod iam a me expectare noli.

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;
Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

In schola desinis.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.
Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?
At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.

Ut pulsi recurrant?: Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?
Certe non potest.: Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.
Sed fortuna fortis;: Illi enim inter se dissentiunt.
Erat enim Polemonis.: Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Quid me istud rogas? An haec ab eo non dicuntur? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;
Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Itaque contra est, ac dicitis; A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Nihil ad rem! Ne sit sane; Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Ut id aliis narrare gestiant? An hoc usque quaque, aliter in vita?

At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Ac tamen hic mallet non dolere. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Primum divisit ineleganter; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam
            dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis
            laetum esse se narrat.

            Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum
            velit esse in genere isto voluptatis?

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;
Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.
Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.
Sed fac ista esse non inportuna;
Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Quis istum dolorem timet?

Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Itaque his sapiens semper vacabit. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Inquit, dasne adolescenti veniam?

Erat enim Polemonis.: Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
In schola desinis.: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Collatio igitur ista te nihil iuvat. Sed haec nihil sane ad rem; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Nihil ad rem! Ne sit sane; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis?

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Itaque fecimus. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Beatus sibi videtur esse moriens. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Haeret in salebra. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Immo alio genere; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Sedulo, inquam, faciam.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Odium autem et invidiam facile vitabis. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Videsne, ut haec concinant?

De illis, cum volemus. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Illud enim rectum est quod katortwma dicebas contingitque sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest.

Hoc simile tandem est?
Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Id Sextilius factum negabat.: Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Ille incendat?: Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Sullae consulatum?: Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Sed haec omittamus; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Efficiens dici potest.: Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Quid enim?: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Negare non possum.: Quonam, inquit, modo?
Nos vero, inquit ille;: Zenonis est, inquam, hoc Stoici.
Recte, inquit, intellegis.: Si enim ad populum me vocas, eum.

Quaerimus enim finem bonorum.

Quaerimus enim finem bonorum. Sed haec omittamus; Bestiarum vero nullum iudicium puto. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Optime, inquam. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Sed residamus, inquit, si placet.

Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Erit enim mecum, si tecum erit. Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Haec dicuntur inconstantissime. Etiam beatissimum? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;

Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Ratio quidem vestra sic cogit. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Nunc vides, quid faciat. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Sed quae tandem ista ratio est?
An hoc usque quaque, aliter in vita?
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.

Ita prorsus, inquam; Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Rationis enim perfectio est virtus;

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Itaque his sapiens semper vacabit.
Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. A mene tu? Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Negare non possum. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Et ille, cum erubuisset: Noli, inquit, ex me quaerere, qui in Phalericum etiam descenderim, quo in loco ad fluctum alunt declamare solitum Demosthenem, ut fremitum assuesceret voce vincere.

Frater et T.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Cur iustitia laudatur?: Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
ALIO MODO.: Ratio quidem vestra sic cogit.
Magna laus.: Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.
Avaritiamne minuis?: Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.

O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. At hoc in eo M. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Quibusnam praeteritis? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Certe non potest. Recte, inquit, intellegis.

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.

Simus igitur contenti his. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Memini vero, inquam; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Dat enim intervalla et relaxat. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Nihil sane.: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Frater et T.: Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Quare conare, quaeso.: Sed quae tandem ista ratio est?
Peccata paria.: Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Age, inquies, ista parva sunt. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

Quid vero?: Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.
Qui convenit?: Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
ALIO MODO.: De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Proclivi currit oratio. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Nos commodius agimus. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Comprehensum, quod cognitum non habet? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. At hoc in eo M. Velut ego nunc moveor. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Quid me istud rogas? Quod vestri non item. Audeo dicere, inquit. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Quis istud possit, inquit, negare? Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Comprehensum, quod cognitum non habet?

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.

Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut
            tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum
            doctrinae studiis levaverunt.

            Ut id aliis narrare gestiant?

Beatus sibi videtur esse moriens.

Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Venit ad extremum; Qualem igitur hominem natura inchoavit? Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Hoc est non dividere, sed frangere. Quae sequuntur igitur? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Simus igitur contenti his. Etiam beatissimum?

Quid, de quo nulla dissensio est? Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Ad hanc rem aiunt artis quoque requisitas, quae naturam adiuvarent in quibus ea numeretur in primis, quae est est vivendi ars, ut tueatur, quod a natura datum sit, quod desit, adquirat.

Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Verum hoc idem saepe faciamus.
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.
Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret?
Sed quot homines, tot sententiae;
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur;

Iam in altera philosophiae parte.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Si longus, levis.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Qui est in parvis malis. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

De quibus cupio scire quid sentias. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. An tu me de L. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Quis enim redargueret?
Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;
Vide, quaeso, rectumne sit.
Quae cum essent dicta, discessimus.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata,
            praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera,
            status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores
            civitatum perscripsimus.

            An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa
            curabit?

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Id mihi magnum videtur. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Age sane, inquam. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Quis negat?: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Poterat autem inpune;: Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Moriatur, inquit.: Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?
Disserendi artem nullam habuit.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur.

Quid ergo?: Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Quibusnam praeteritis?: Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Sed nimis multa.: Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Magna laus.: Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Certe non potest.: Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

Stoici scilicet.: Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Restatis igitur vos;: Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Magna laus.: Ubi ut eam caperet aut quando?

Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Suo genere perveniant ad extremum; Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Graccho, eius fere, aequalí? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Que Manilium, ab iisque M. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Sed nimis multa.
Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Recte, inquit, intellegis. Sint ista Graecorum; Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Quibusnam praeteritis? Sed haec nihil sane ad rem; Quid de Platone aut de Democrito loquar? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo.

Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Nulla erit controversia. Quid de Platone aut de Democrito loquar? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Utram tandem linguam nescio? Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Sumenda potius quam expetenda. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Tenent mordicus. Pollicetur certe.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Quid est igitur, inquit, quod requiras? Nemo igitur esse beatus potest. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Memini vero, inquam; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes;

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Summus dolor plures dies manere non potest? Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Nunc de hominis summo bono quaeritur; In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Ita credo. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Id est enim, de quo quaerimus.

Murenam te accusante defenderem. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. At eum nihili facit; Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Age, inquies, ista parva sunt. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Iam in altera philosophiae parte. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere.

Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;
Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Contineo me ab exemplis. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Scisse enim te quis coarguere possit?

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Que Manilium, ab iisque M. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Quae ista amicitia est? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Quare ad ea primum, si videtur; Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Rationis enim perfectio est virtus;

Erat enim res aperta.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Itaque contra est, ac dicitis; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Avaritiamne minuis? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Id mihi magnum videtur. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Primum quid tu dicis breve? Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Minime vero, inquit ille, consentit. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. An nisi populari fama?

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quid censes in Latino fore? Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Quis istud, quaeso, nesciebat? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Efficiens dici potest. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Qui est in parvis malis. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Nulla erit controversia. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.

Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.
Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Tu quidem reddes; Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Laboro autem non sine causa;
Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.
Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria.

Tamen a proposito, inquam, aberramus. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Sed tamen intellego quid velit. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura.

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant.

Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Ne discipulum abducam, times. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Sed haec omittamus; Age, inquies, ista parva sunt. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Laboro autem non sine causa; Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

At, si voluptas esset bonum, desideraret. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Quae cum essent dicta, discessimus. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Ostendit pedes et pectus.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Dat enim intervalla et relaxat. At iam decimum annum in spelunca iacet. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Bonum valitudo: miser morbus. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Polycratem Samium felicem appellabant. Age sane, inquam. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Erat enim Polemonis. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Quis istud, quaeso, nesciebat? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Erat enim Polemonis.

Confecta res esset.

Quod totum contra est. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Pauca mutat vel plura sane; Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Quae ista amicitia est? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu?
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
An haec ab eo non dicuntur?
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Cur iustitia laudatur? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Et hercule mihi vir optimus nostrique amantissimus, Aulus Torquatus, versatur ante oculos, cuius quantum studium et quam insigne fuerit erga me temporibus illis, quae nota sunt omnibus, scire necesse est utrumque vestrum.

Quis hoc dicit?: Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Idem adhuc;: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Quid Zeno?: Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Non est igitur summum malum dolor. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Neutrum vero, inquit ille.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Quare conare, quaeso. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. At certe gravius. Sed ille, ut dixi, vitiose. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Numquam facies.

In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Quid censes in Latino fore? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Non potes, nisi retexueris illa. Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Sed nimis multa. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Ac tamen hic mallet non dolere. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Nos cum te, M. Itaque fecimus. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Si longus, levis; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Age sane, inquam. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.

Non igitur bene.: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
An potest cupiditas finiri?: Hunc vos beatum;
Efficiens dici potest.: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
At certe gravius.: Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.

Negare non possum. Dicimus aliquem hilare vivere; Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Equidem e Cn. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Nihil enim hoc differt. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Video enim et magnos et eosdem bene longinquos dolores,
            quorum alia toleratio est verior, qua uti vos non potestis,
            qui honestatem ipsam per se non amatis.

            Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi
            afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.

Si id dicis, vicimus. Facillimum id quidem est, inquam. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Illi enim inter se dissentiunt. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Nos commodius agimus. Primum divisit ineleganter; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Hoc non est positum in nostra actione. At, si voluptas esset bonum, desideraret. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Quae sequuntur igitur? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Graccho, eius fere, aequalí?

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Oratio me istius philosophi non offendit;

Ne discipulum abducam, times.
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum,
            quod.

            Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates
            repellant.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Age sane, inquam. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Tu quidem reddes;

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Quae duo sunt, unum facit. Reguli reiciendam; An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur? Quis est tam dissimile homini. Quo tandem modo? Non risu potius quam oratione eiciendum?

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Erat enim Polemonis.
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a
            philosophis ratione quadam distinguitur.

            Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a
            superioribus, verbis illi commodius utantur?

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Quo modo autem philosophus loquitur?

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Sedulo, inquam, faciam. Sed residamus, inquit, si placet. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Audeo dicere, inquit. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Sin aliud quid voles, postea.

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quid nunc honeste dicit?

Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Praeclare hoc quidem. Et nemo nimium beatus est; Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. At enim sequor utilitatem. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

            Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo,
            cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Hic ambiguo ludimur. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Efficiens dici potest. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Certe non potest. Beatum, inquit. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Sint ista Graecorum;

Quis hoc dicit?: Hoc non est positum in nostra actione.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Nulla erit controversia.: Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.
Peccata paria.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Est, ut dicis, inquam. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Nos cum te, M. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Sed ad rem redeamus; Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Rationis enim perfectio est virtus; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Frater et T. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

Idemne, quod iucunde?
Que Manilium, ab iisque M.
Haeret in salebra.
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Qualem igitur hominem natura inchoavit? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Necesseque est, si quis sibi ipsi inimicus est, eum quae bona sunt mala putare, bona contra quae mala, et quae appetenda fugere, quae fugienda appetere, quae sine dubio vitae est eversio.

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;
Prioris generis est docilitas, memoria;

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Sed ego in hoc resisto; Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quis Aristidem non mortuum diligit? An hoc usque quaque, aliter in vita?

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Ita prorsus, inquam; Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Qui est in parvis malis. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Si longus, levis;

Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Ubi ut eam caperet aut quando?
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.

Pollicetur certe.: Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Non semper, inquam;: Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Si quae forte-possumus.: Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Quonam modo?: Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum
            necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae
            sint et molestiae non recusandae.

            Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos,
            quos novisse vis, imitari etiam velis.

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Tanta vis admonitionis inest in locis; At iam decimum annum in spelunca iacet. In schola desinis. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Quippe: habes enim a rhetoribus;

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Scrupulum, inquam, abeunti; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Quo igitur, inquit, modo?

Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an
            appellat, id est animum terrore liberum.

            Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio
            voluptatis, quid de dolore dicemus?

Primum divisit ineleganter;: Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Quid iudicant sensus?: Cui Tubuli nomen odio non est?
Quare attende, quaeso.: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium
            consuetudo Latina traduceret.

            Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Reguli reiciendam;

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Deinde dolorem quem maximum? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Non igitur bene.: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Efficiens dici potest.: Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;
Falli igitur possumus.: Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Immo alio genere;: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; At enim hic etiam dolore. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. De hominibus dici non necesse est. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Tamen a proposito, inquam, aberramus. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Certe non potest. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?

Quid autem sit, quod ita moveat itaque a natura in primo ortu appetatur, non constat deque eo est inter philosophos, cum summum bonum exquiritur, omnis dissensio.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum
            depravata sint, ait optime iudicari.

            Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit
            modum, et luxuriosus eodem modo.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Pugnant Stoici cum Peripateticis. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Hoc non est positum in nostra actione. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Falli igitur possumus. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. At multis se probavit. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem
            beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

            Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate
            dominante.

Haeret in salebra.: Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Recte dicis;: Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
Nihil sane.: Deinde dolorem quem maximum?
ALIO MODO.: Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum bonum voluptas est, rectissime non putat.

Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?
Hoc tu nunc in illo probas.
Dat enim intervalla et relaxat.
Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quo modo autem philosophus loquitur? Hic ambiguo ludimur. Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Cyrenaici quidem non recusant; Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Ut pulsi recurrant? Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc;

Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim.

Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quo modo? Age, inquies, ista parva sunt. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Ea possunt paria non esse. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Pugnant Stoici cum Peripateticis. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? At multis se probavit. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non
            putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum
            bonum voluptas est, rectissime non putat.

            Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae
            discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad
            discendum cognoscendumque moveamur.

Que Manilium, ab iisque M.

Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. At eum nihili facit; Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur,
            vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio
            et via tradiderunt.

            Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura
            profectae subito a sapientia relictae sint.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Prioris generis est docilitas, memoria;
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nam quid possumus facere melius? Num quid tale Democritus? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Sed quid sentiat, non videtis.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Quare conare, quaeso. Sin aliud quid voles, postea. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quonam, inquit, modo? Itaque contra est, ac dicitis; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Cur iustitia laudatur? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis.

Si longus, levis dictata sunt. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim.

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio
            consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum,
            quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta
            virtute;

            Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea
            principia, quae accepimus.

Quam quidem certationem homo et acutus et diligens,
            Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in
            earum comparatione positum putat.

            Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum
            facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est
            litibus-;

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Ut id aliis narrare gestiant? Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Si longus, levis;

Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Restatis igitur vos; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Id Sextilius factum negabat. Is es profecto tu. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Sin aliud quid voles, postea. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Memini vero, inquam;

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quae duo sunt, unum facit. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Si ad prudentes, alterum fortasse dubitabunt, sitne tantum
            in virtute, ut ea praediti vel in Phalaridis tauro beati
            sint, alterum non dubitabunt, quin et Stoici conveniente
            sibi dicant et vos repugnantia.

            Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum
            fuisse?

Negare non possum. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Sed tamen intellego quid velit. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Reguli reiciendam; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quid censes in Latino fore?

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Non risu potius quam oratione eiciendum? Quare attende, quaeso. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.

Immo alio genere;

Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Quod vestri non item. Id Sextilius factum negabat. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda.
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Stoicos roga.: Murenam te accusante defenderem.
Tria genera bonorum;: Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Stoicos roga.: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Iam contemni non poteris. Quorum altera prosunt, nocent altera. At multis se probavit. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Tanta vis admonitionis inest in locis; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quae duo sunt, unum facit. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Sint ista Graecorum; Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Quae cum dixisset, finem ille. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. An nisi populari fama? Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Praeteritis, inquit, gaudeo. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Est, ut dicis, inquam. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?
Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

Si longus, levis.: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
ALIO MODO.: Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Erat enim Polemonis.: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Magna laus.: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quod quidem iam fit etiam in Academia. Idemne, quod iucunde? Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.

Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Bonum patria: miserum exilium. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Sit enim idem caecus, debilis. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Murenam te accusante defenderem. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Quo tandem modo? Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.
Id est enim, de quo quaerimus.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Beatus sibi videtur esse moriens. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Frater et T. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Prioris generis est docilitas, memoria;

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quid iudicant sensus?

Aliter autem vobis placet. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Quae contraria sunt his, malane? Negare non possum. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Quae sequuntur igitur?

Sed haec in pueris; Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine sensu, id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit dissolutum. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Graccho, eius fere, aequalí? Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Bonum patria: miserum exilium. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur;

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Tum mihi Piso: Quid ergo? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Ita nemo beato beatior. Perge porro; Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones.

Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum
            ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

            Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam,
            qua erat transfixus, hastam.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;
Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Memini me adesse P. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Praeteritis, inquit, gaudeo. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Satis est ad hoc responsum.

Cave putes quicquam esse verius. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Sed residamus, inquit, si placet. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quibusnam praeteritis? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Recte, inquit, intellegis. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute; Sed haec in pueris; Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.

Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Graccho, eius fere, aequalí? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Prioris generis est docilitas, memoria; An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Cur post Tarentum ad Archytam?

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Cave putes quicquam esse verius. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

A mene tu?: Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?
Frater et T.: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Eam stabilem appellas.: Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Nulla erit controversia.: Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
ALIO MODO.: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Sed quod proximum fuit non vidit. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Quae contraria sunt his, malane? Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Iam in altera philosophiae parte. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Attica pubes reliquique Graeci, qui hoc anapaesto citantur,
            hoc non dolere solum voluptatis nomine appellaret, illud
            Aristippeum contemneret, aut, si utrumque probaret, ut
            probat, coniungeret doloris vacuitatem cum voluptate et
            duobus ultimis uteretur.

            Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice
            disputare?

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Nos commodius agimus. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Etiam beatissimum? Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Polycratem Samium felicem appellabant.: Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Magna laus.: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Aequam igitur pronuntiabit sententiam ratio adhibita primum
            divinarum humanarumque rerum scientia, quae potest appellari
            rite sapientia, deinde adiunctis virtutibus, quas ratio
            rerum omnium dominas, tu voluptatum satellites et ministras
            esse voluisti.

            An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla
            comitetur infamia?

Quid autem dici poterit, si turpitudinem non ipsam per se
            fugiendam esse statuemus, quo minus homines tenebras et
            solitudinem nacti nullo dedecore se abstineant, nisi eos per
            se foeditate sua turpitudo ipsa deterreat?

            Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque
            tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque
            instrui posses.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quis enim redargueret? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Et quidem, inquit, vehementer errat; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Sed fac ista esse non inportuna; Sed potestne rerum maior esse dissensio? Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

An nisi populari fama?
Quid de Pythagora?
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Ratio quidem vestra sic cogit. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Hoc est non dividere, sed frangere. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

In schola desinis.: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Quid de Pythagora?: Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Quare attende, quaeso.: Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Haeret in salebra.: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Et quidem, inquit, vehementer errat;

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Facillimum id quidem est, inquam. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quod totum contra est. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Si quae forte-possumus.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Efficiens dici potest.: Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
In schola desinis.: Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Immo alio genere;: Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Ita prorsus, inquam; Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Bonum patria: miserum exilium. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Istic sum, inquit. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori
            responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus
            dilaturum putas?

            In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere
            possit, si nulla cultura adhibeatur.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Tum mihi Piso: Quid ergo? Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Sit enim idem caecus, debilis. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quis Aristidem non mortuum diligit? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Esse enim, nisi eris, non potes. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Cur iustitia laudatur?

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Si quae forte-possumus. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quid, de quo nulla dissensio est?

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Quo tandem modo? Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Beatus sibi videtur esse moriens. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Conferam avum tuum Drusum cum C. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Age, inquies, ista parva sunt. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Tum mihi Piso: Quid ergo? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Falli igitur possumus. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Frater et T. Erit enim mecum, si tecum erit. Quis hoc dicit? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Ut pulsi recurrant? Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit
            rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.

            Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod
            a te dictum est, convenienter naturae vivere.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Quis hoc dicit?: Primum quid tu dicis breve?
Age sane, inquam.: At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Peccata paria.: Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Quid vero?: An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Qui autem ita frui volunt voluptatibus, ut nulli propter eas
            consequantur dolores, et qui suum iudicium retinent, ne
            voluptate victi faciant id, quod sentiant non esse
            faciendum, ii voluptatem maximam adipiscuntur
            praetermittenda voluptate.

            Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Sumenda potius quam expetenda. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Sed quot homines, tot sententiae; Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Nunc agendum est subtilius. Iam in altera philosophiae parte. Haec dicuntur inconstantissime. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua. Verum hoc idem saepe faciamus. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Quae contraria sunt his, malane? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Est, ut dicis, inquit; Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Illi enim inter se dissentiunt.

Sed haec omittamus;: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Ita prorsus, inquam;: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
A mene tu?: Quis Aristidem non mortuum diligit?
Moriatur, inquit.: Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Tria genera bonorum;: Quae cum dixisset, finem ille.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Hunc vos beatum;: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Sed haec omittamus;: An hoc usque quaque, aliter in vita?
Sed nunc, quod agimus;: Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Quo tandem modo?: Si longus, levis;
Quis hoc dicit?: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil
            eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem
            laturum fuisse existimas?

            Habent enim et bene longam et satis litigiosam
            disputationem.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Itaque his sapiens semper vacabit. Quid iudicant sensus? Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quo modo autem philosophus loquitur? Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?

Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Tu quidem reddes; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Que Manilium, ab iisque M. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant;

Vos autem, Cato, quia virtus, ut omnes fatemur, altissimum
            locum in homine et maxime excellentem tenet, et quod eos,
            qui sapientes sunt, absolutos et perfectos putamus, aciem
            animorum nostrorum virtutis splendore praestringitis.

            Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me
            aberrare;

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Graccho, eius fere, aequalí? Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Memini vero, inquam; Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Erat enim Polemonis. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Sed haec omittamus; Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Sit enim idem caecus, debilis. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Minime vero istorum quidem, inquit. Id est enim, de quo quaerimus. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Dat enim intervalla et relaxat. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Itaque fecimus. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Laboro autem non sine causa; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Refert tamen, quo modo.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. In schola desinis. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; An tu me de L.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.

Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Quae sequuntur igitur? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Non est igitur voluptas bonum. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Illi enim inter se dissentiunt. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Erat enim res aperta. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Haec dicuntur inconstantissime. Sensus enim cuiusque et natura rerum atque ipsa veritas clamabat quodam modo non posse adduci, ut inter eas res, quas Zeno exaequaret, nihil interesset. Quo igitur, inquit, modo? In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Sunt enim levia et perinfirma, quae dicebantur a te, animi
            conscientia improbos excruciari, tum etiam poenae timore,
            qua aut afficiantur aut semper sint in metu ne afficiantur
            aliquando.

            Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura
            vellet.

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quae cum dixisset, finem ille. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Sed fortuna fortis; Pauca mutat vel plura sane; Refert tamen, quo modo. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quae cum essent dicta, discessimus. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati?

Sed ille, ut dixi, vitiose.
Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.
Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Sin aliud quid voles, postea. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor.

Age, inquies, ista parva sunt. Sed haec nihil sane ad rem; Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Bonum patria: miserum exilium. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Eam stabilem appellas. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Nam quid possumus facere melius? Falli igitur possumus. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Negare non possum. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.
An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Prioris generis est docilitas, memoria;
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur
            appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam
            eam solam, quae cum virtute degatur.

            Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer
            utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Vide, quaeso, rectumne sit. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Quorum altera prosunt, nocent altera. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. At iam decimum annum in spelunca iacet. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Tum ille: Ain tandem? Que Manilium, ab iisque M. Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Nulla erit controversia.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Graccho, eius fere, aequalí? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Omnia peccata paria dicitis. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Quare attende, quaeso. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Sed ille, ut dixi, vitiose. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Est, ut dicis, inquit; Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Nam ante Aristippus, et ille melius. Cur, nisi quod turpis oratio est?

Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Itaque his sapiens semper vacabit. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Deinde dolorem quem maximum? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses. Num quid tale Democritus? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur
            persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et
            Polemonis docet.

            Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates
            percipiendas maxime pertinere.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum;

Quid de Pythagora? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Peccata paria. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Nos commodius agimus. Sin aliud quid voles, postea. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Facillimum id quidem est, inquam.

In homine autem summa omnis animi est et in animo rationis,
            ex qua virtus est, quae rationis absolutio definitur, quam
            etiam atque etiam explicandam putant.

            Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum
            perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque
            facta ipsius oblivione obruentur.

Facillimum id quidem est, inquam. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Confecta res esset. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quod iam a me expectare noli. Ita nemo beato beatior. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quonam modo? Non risu potius quam oratione eiciendum? Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Immo alio genere; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Tum ille: Ain tandem?

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Dicimus aliquem hilare vivere; Hoc tu nunc in illo probas. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Stoici scilicet.: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Ut pulsi recurrant?: Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Avaritiamne minuis?: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Sullae consulatum?: Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Sed ad illum redeo.: Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.

Quonam, inquit, modo?: Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.
Primum divisit ineleganter;: Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Quonam, inquit, modo?: Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac
            praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et
            conveniens decretis eius reperietis.

            Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul
            atque arripuit, interficit.

Praeteritis, inquit, gaudeo.
Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Praeteritis, inquit, gaudeo.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Pauca mutat vel plura sane; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Nihil ad rem! Ne sit sane;
Sed ille, ut dixi, vitiose.

Nam ante Aristippus, et ille melius. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Comprehensum, quod cognitum non habet? Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Scisse enim te quis coarguere possit? Est, ut dicis, inquit; Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Ut aliquid scire se gaudeant?
Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.
Ea possunt paria non esse.
Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam,
            nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

            Quid censes in Latino fore?

Sed plane dicit quod intellegit. Quid vero? Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Stoici scilicet. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Recte dicis;: Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Praeclare hoc quidem.: Illa tamen simplicia, vestra versuta.
Itaque fecimus.: Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?
Paria sunt igitur.: Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Itaque ab his ordiamur. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Gerendus est mos, modo recte sentiat. Hoc non est positum in nostra actione. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Nam quid possumus facere melius? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

At coluit ipse amicitias. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? An eiusdem modi? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Frater et T.

An eiusdem modi?: Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Scrupulum, inquam, abeunti;: Sint ista Graecorum;
Quibusnam praeteritis?: Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.
Sed haec omittamus;: Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Reguli reiciendam; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Sit enim idem caecus, debilis. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Eam stabilem appellas.

Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Velut ego nunc moveor. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Tu quidem reddes; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Non igitur bene.

Quo modo?: Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Non semper, inquam;: Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.
Sed haec omittamus;: Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Nos commodius agimus.: Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Quid adiuvas? Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Sed ego in hoc resisto; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Idem adhuc; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Sint modo partes vitae beatae.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Satis est ad hoc responsum. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Quae duo sunt, unum facit. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Haeret in salebra. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Nos commodius agimus.

Velut ego nunc moveor.
Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Dici enim nihil potest verius. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quod cum dixissent, ille contra. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. At hoc in eo M. Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima.

Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare.

Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista
            referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire
            malo paratiores.

            At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum!
            Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Restinguet citius, si ardentem acceperit. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Rationis enim perfectio est virtus;

Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Pollicetur certe.: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Eam stabilem appellas.: Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Idem adhuc; Cur id non ita fit? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Recte, inquit, intellegis. Quo modo autem philosophus loquitur? Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Si longus, levis dictata sunt. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Summus dolor plures dies manere non potest?

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Falli igitur possumus. Quae cum essent dicta, discessimus. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Quorum altera prosunt, nocent altera. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Ego vero isti, inquam, permitto. In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Illi enim inter se dissentiunt. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Ergo nata est sententia veterum Academicorum et Peripateticorum, ut finem bonorum dicerent secundum naturam vivere, id est virtute adhibita frui primis a natura datis.

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Erit enim mecum, si tecum erit.

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Eademne, quae restincta siti? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Eam stabilem appellas. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quare attende, quaeso.

Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Et quidem, inquit, vehementer errat; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Negare non possum. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Posuisti etiam dicere alios foedus quoddam inter se facere sapientis, ut, quem ad modum sint in se ipsos animati, eodem modo sint erga amicos; Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Illa tamen simplicia, vestra versuta. Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Eaedem res maneant alio modo. Quid censes in Latino fore? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.
Sed plane dicit quod intellegit.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Memini vero, inquam; Quare attende, quaeso. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Sed haec omittamus; Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quorum altera prosunt, nocent altera. Id Sextilius factum negabat. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Cumque eorum utrumque per se expetendum esse dixissent, virtutes quoque utriusque eorum per se expetendas esse dicebant, et cum animum infinita quadam laude anteponerent corpori, virtutes quoque animi bonis corporis anteponebant.

Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. De hominibus dici non necesse est. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Sed haec in pueris; Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Ut id aliis narrare gestiant? Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Haeret in salebra. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Paria sunt igitur. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Hoc tu nunc in illo probas. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Sed fortuna fortis; Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Magna laus. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Quis istud possit, inquit, negare?

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura
            mundum universum et eius maxima partis administrari.

            Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute
            contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et
            praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque
            inpendentis torquet timor?

            Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique
            causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed
            quid ille dicat.

            Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo
            sustinebit?

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Poterat autem inpune;

Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Prioris generis est docilitas, memoria;
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Hoc non est positum in nostra actione.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.

Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Non potes, nisi retexueris illa. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Sed quae tandem ista ratio est? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Facete M. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? At certe gravius. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Si longus, levis dictata sunt.

Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Igitur ne dolorem quidem. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Praeteritis, inquit, gaudeo. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quid, de quo nulla dissensio est? Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Restinguet citius, si ardentem acceperit.

O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Beatus sibi videtur esse moriens. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Age, inquies, ista parva sunt. Conferam avum tuum Drusum cum C.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Esse enim, nisi eris, non potes. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Ego vero isti, inquam, permitto. Quo modo autem philosophus loquitur? Ut aliquid scire se gaudeant? Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Sit enim idem caecus, debilis. Si enim ad populum me vocas, eum. Respondeat totidem verbis. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? At enim hic etiam dolore. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. At eum nihili facit; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Nos cum te, M. Primum divisit ineleganter; Nihil illinc huc pervenit. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Urgent tamen et nihil remittunt.

Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.
Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Certe non potest.
Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?
Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Quae cum dixisset, finem ille. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Ut pulsi recurrant? Hoc non est positum in nostra actione. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Sed ad bona praeterita redeamus.

Tenere autem virtutes eas ipsas, quarum modo feci mentionem,
            nemo poterit, nisi statuerit nihil esse, quod intersit aut
            differat aliud ab alio, praeter honesta et turpia.

            Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum,
            idem pluribus verbis exponere.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.
Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
At enim hic etiam dolore.

Quae sequuntur igitur?

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. An eiusdem modi? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Cave putes quicquam esse verius. Quorum altera prosunt, nocent altera. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam eam solam, quae cum virtute degatur. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Non potes, nisi retexueris illa.

Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

Sed quid sentiat, non videtis.

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Pauca mutat vel plura sane; Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Nihilo magis.: Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Numquam facies.: Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Restinguet citius, si ardentem acceperit. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Deprehensus omnem poenam contemnet. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Tubulo putas dicere?

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Quae contraria sunt his, malane? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quid de Pythagora? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Erit enim mecum, si tecum erit. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Iam in altera philosophiae parte. Quod cum dixissent, ille contra. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Ut aliquid scire se gaudeant? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Ille incendat?: Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Certe non potest.: Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Tubulo putas dicere?: Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Sed tamen intellego quid velit. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Quare attende, quaeso. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Minime vero, inquit ille, consentit. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Itaque his sapiens semper vacabit. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci.

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus
            et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia
            dederimus;

            Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio
            difficilius quiddam et obscurius.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Age sane, inquam. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Sed ille, ut dixi, vitiose. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Nos cum te, M. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Quo igitur, inquit, modo? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Quae sequuntur igitur? Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Dat enim intervalla et relaxat.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quod iam a me expectare noli. Quibus ego vehementer assentior. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc;

Quo modo?: Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Non semper, inquam;: Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.
Memini vero, inquam;: Facete M.
Non igitur bene.: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Praeteritis, inquit, gaudeo. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Nemo igitur esse beatus potest. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Primum quid tu dicis breve?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Ad eos igitur converte te, quaeso. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. Comprehensum, quod cognitum non habet? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Age, inquies, ista parva sunt. At multis malis affectus. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et
            hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad
            corpus, tu totus haeres in corpore.

            Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum
            dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut
            Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Respondeat totidem verbis. Sed haec nihil sane ad rem;

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Cyrenaici quidem non recusant;

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Et quidem, inquit, vehementer errat; Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Ut aliquid scire se gaudeant? Minime vero istorum quidem, inquit. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Sumenda potius quam expetenda.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

At iam decimum annum in spelunca iacet. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Si enim ad populum me vocas, eum. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Eadem fortitudinis ratio reperietur. At iam decimum annum in spelunca iacet. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Nam quid possumus facere melius? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Sed fortuna fortis; Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Pauca mutat vel plura sane; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Pauca mutat vel plura sane; Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Ut aliquid scire se gaudeant?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Praeclare hoc quidem. Sit sane ista voluptas. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Perge porro;

De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad
            beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius
            amicitia, nihil uberius, nihil iucundius.

            Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni
            ipsi nescio quem illum anteponebas?

Et quidem, inquit, vehementer errat; Perge porro; Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Illi enim inter se dissentiunt. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Eam stabilem appellas. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Idem adhuc; Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Nam quid possumus facere melius? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quod iam a me expectare noli. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci.

Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Non semper, inquam; Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Conferam avum tuum Drusum cum C.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Sedulo, inquam, faciam.: Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Quo tandem modo?: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Si quae forte-possumus.: Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Numquam facies.: At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non
            potest.

            Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam
            gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam
            putem.

Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet.

Scilicet vocabulis rerum mutatis inconstantiae crimen ille
            effugit, nos effugere non possumus! Ille Metelli vitam negat
            beatiorem quam Reguli, praeponendam tamen, nec magis
            expetendam, sed magis sumendam et, si optio esset, eligendam
            Metelli.

            Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

Etsi dedit talem mentem, quae omnem virtutem accipere
            posset, ingenuitque sine doctrina notitias parvas rerum
            maximarum et quasi instituit docere et induxit in ea, quae
            inerant, tamquam elementa virtutis.

            Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra
            iudicare.

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Sed plane dicit quod intellegit. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Certe non potest. Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Sed haec nihil sane ad rem; Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Et quidem, inquit, vehementer errat; Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Proclivi currit oratio.: Summus dolor plures dies manere non potest?
Facete M.: Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
An potest cupiditas finiri?: Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Perge porro;: Ita credo.

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Etiam beatissimum? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Audeo dicere, inquit. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Iam enim adesse poterit. Proclivi currit oratio. Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse
            dicimus, in vita beata;

            Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non
            contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.

Ac tamen hic mallet non dolere.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? At iam decimum annum in spelunca iacet. Sed quae tandem ista ratio est? Quo modo? Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Quid, quod res alia tota est? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Falli igitur possumus.

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nulla erit controversia. Quod iam a me expectare noli. Proclivi currit oratio. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Esse enim, nisi eris, non potes. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine sensu, id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit dissolutum. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.
Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.
Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem.

Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod
            bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum,
            quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

            Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri
            voluptas, qua non abundaret.

Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis; Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Quid enim possumus hoc agere divinius?

Immo videri fortasse.: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Stoici scilicet.: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Recte dicis;: Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.
Peccata paria.: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Ita credo.: Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Ut, inquit, in fidibus pluribus, nisi nulla earum non ita contenta nervis sit, ut concentum servare possit, omnes aeque incontentae sint, sic peccata, quia discrepant, aeque discrepant;

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;
Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?
Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Quorum altera prosunt, nocent altera.
Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?
Sed fortuna fortis;
Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.
Et quidem, inquit, vehementer errat;
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Quod quidem nobis non saepe contingit. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Laboro autem non sine causa;

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Primum divisit ineleganter; Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Nescio quo modo praetervolavit oratio.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Quod cum dixissent, ille contra. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Erat enim Polemonis. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Simus igitur contenti his.

Hic ambiguo ludimur.: Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Memini me adesse P.: Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;
Quo modo?: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Nos vero, inquit ille;: Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Quis hoc dicit?: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Quid ergo?: Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Avaritiamne minuis?: Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;
Non igitur bene.: Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Erat enim res aperta. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. De illis, cum volemus. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Ita prorsus, inquam; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. An eiusdem modi? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Sit enim idem caecus, debilis. At coluit ipse amicitias. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Tum mihi Piso: Quid ergo? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum;

Moriatur, inquit.: Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Moriatur, inquit.: Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.
ALIO MODO.: Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Proclivi currit oratio.: Tanta vis admonitionis inest in locis;

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo
            editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et
            Quare?

            Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Cave putes quicquam esse verius. Ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quis Aristidem non mortuum diligit? Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Quae cum dixisset, finem ille. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Ita credo. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Hos contra singulos dici est melius.

Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Sed ego in hoc resisto; Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Quid iudicant sensus? Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Nam quid possumus facere melius? Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Videsne quam sit magna dissensio? Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Si longus, levis. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Sit enim idem caecus, debilis. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Confecta res esset. Nam quid possumus facere melius? Qui convenit? Summus dolor plures dies manere non potest? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum
            excitabantur partim profectae a contemplatione rerum
            occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo
            etiam rationis explicandae disserendique cupiditas
            consequebatur;

            Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus,
            affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Nos vero, inquit ille;

Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. At certe gravius. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Iam enim adesse poterit.

Haec est nec omnia spernentis praeter virtutem et virtutem ipsam suis laudibus amplificantis oratio, denique haec est undique completa et perfecta explicatio summi boni. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Falli igitur possumus. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Nemo igitur esse beatus potest.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Velut ego nunc moveor. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Sed quod proximum fuit non vidit. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Igitur ne dolorem quidem. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Sed haec nihil sane ad rem; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Moriatur, inquit. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Ratio quidem vestra sic cogit. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Sint ista Graecorum; Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Ecce aliud simile dissimile. Ut aliquid scire se gaudeant? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Iam enim adesse poterit.
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse
            arbitrantur.

            Peccata paria.

Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Sed fortuna fortis; Quae cum essent dicta, discessimus. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Comprehensum, quod cognitum non habet? Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Sullae consulatum? Ita credo. Que Manilium, ab iisque M. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Haeret in salebra. Quaerimus enim finem bonorum. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas.

Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quis Aristidem non mortuum diligit?

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.
Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem
            veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad
            naturam revertemini.

            Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium
            voluptatis repudiandum.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Inquit, dasne adolescenti veniam? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Nos commodius agimus.

Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.
Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.
Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

At multis se probavit.: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Quid enim?: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Sed nimis multa.: Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Haec dicuntur inconstantissime.: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Ille incendat?: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Si id dicis, vicimus.: Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Sed nimis multa.: Tollenda est atque extrahenda radicitus.
Negare non possum.: Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

Urgent tamen et nihil remittunt.

            Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur
            sine explicatione naturae intellegi potest.

Torquatus, is qui consul cum Cn.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Sit enim idem caecus, debilis. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Hunc vos beatum; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Memini vero, inquam; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Memini me adesse P. Memini me adesse P. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse
            debilitari dolore, frangi, succumbere.

            Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene
            noris.

Quo modo?: Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Perge porro;: Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.
Quis enim redargueret?: Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
Quare attende, quaeso.: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Nos commodius agimus.: Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit.
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur.

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Tamen a proposito, inquam, aberramus. In schola desinis.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Quid, de quo nulla dissensio est?
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

Obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero, rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse interdum paulo hebetiorem.

Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Ostendit pedes et pectus. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Beatus sibi videtur esse moriens. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Mihi quidem etiam lautius videtur, quod eligitur, et ad quod
            dilectus adhibetur -, sed, cum ego ista omnia bona dixero,
            tantum refert quam magna dicam, cum expetenda, quam valde.

            Ut aliquid scire se gaudeant?

Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem?

Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Paria sunt igitur. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Primum divisit ineleganter; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Tenent mordicus. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Si longus, levis dictata sunt. Ut id aliis narrare gestiant?

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. At multis malis affectus. Non semper, inquam; Tanta vis admonitionis inest in locis; Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Recte, inquit, intellegis. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Cur iustitia laudatur?

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Non laboro, inquit, de nomine. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? In schola desinis. Si longus, levis; An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Quae cum dixisset, finem ille.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere.

Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

Negare non possum.
An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Pollicetur certe.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Haec dicuntur inconstantissime.: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Erat enim Polemonis.: Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;
Paria sunt igitur.: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Haec dicuntur inconstantissime.: Etiam beatissimum?
Hunc vos beatum;: Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.
Quonam modo?: Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.
Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Nam ante Aristippus, et ille melius. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Id est enim, de quo quaerimus. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Laboro autem non sine causa; Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Proclivi currit oratio. Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Quis Aristidem non mortuum diligit? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Quibusnam praeteritis?: Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.
Optime, inquam.: Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Si longus, levis;: Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

De vacuitate doloris eadem sententia erit.
Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Hoc non est positum in nostra actione.

Quid vero?: Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.
Sed videbimus.: Quare ad ea primum, si videtur;
Numquam facies.: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Sullae consulatum?: Sit sane ista voluptas.
Cur iustitia laudatur?: Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Equidem e Cn.: Quonam, inquit, modo?

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Gerendus est mos, modo recte sentiat.
Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Refert tamen, quo modo. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae
            probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus,
            ut facit, in caelum efferat laudibus.

            Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis
            tamque productae temporibus tamque multae.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Hos contra singulos dici est melius. Tum mihi Piso: Quid ergo? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Beatus sibi videtur esse moriens. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.
Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Qualem igitur hominem natura inchoavit? Prioris generis est docilitas, memoria; Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Ille incendat? Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Eam stabilem appellas. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Proclivi currit oratio. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Si longus, levis. Nam aut privatim aliquid gerere malunt aut, qui attore animo sunt, capessunt rem publicam honoribus imperiisque adipiscendis aut totos se ad studia doctrinae conferunt.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Duo enim genera quae erant, fecit tria. In schola desinis. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Sed residamus, inquit, si placet. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Sed fortuna fortis;

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Ac tamen hic mallet non dolere. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Nemo igitur esse beatus potest. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Si quae forte-possumus. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Deinde dolorem quem maximum?
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur?

Quo modo igitur evenit, ut hominis natura sola esset, quae
            hominem relinqueret, quali oblivisceretur corporis, quae
            summum bonum non in toto homine, sed in parte hominis
            poneret?

            Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges,
            sed etiam legibus partam.

Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Ut aliquid scire se gaudeant? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Erit enim mecum, si tecum erit. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Moriatur, inquit.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a
            Cyro extructum rogum pertulisset.

            Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit
            beatissimus, si id oportune facere possit, quod est
            convenienter naturae.

Praeclare hoc quidem.: Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.
Optime, inquam.: Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.
Utram tandem linguam nescio?: Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Primum divisit ineleganter;: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Si longus, levis dictata sunt. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quo modo? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Ut pulsi recurrant? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

Tum ille: Ain tandem?: Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?
Si longus, levis;: Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Nos commodius agimus.: Nemo igitur esse beatus potest.
Quid vero?: Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Moriatur, inquit.: Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quibus ego vehementer assentior. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Ut pulsi recurrant? Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia
            aut pertinacia recte disputari potest.

            Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod
            falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse
            verum.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Stoicos roga. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. At enim hic etiam dolore. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter
            nos agemusque communiter.

            Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda
            vides.

Avaritiamne minuis?: An hoc usque quaque, aliter in vita?
Numquam facies.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Quis negat?: Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Age sane, inquam.: Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
Sed nimis multa.: Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;
Sedulo, inquam, faciam.: Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Quod equidem non reprehendo; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Ac tamen hic mallet non dolere.

Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

Bonum patria: miserum exilium.: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Hunc vos beatum;: Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Stoicos roga.: Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.

Paria sunt igitur.: Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
Ille incendat?: Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Hoc tu nunc in illo probas.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Beatus sibi videtur esse moriens. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. At iam decimum annum in spelunca iacet. Nos commodius agimus. Rationis enim perfectio est virtus; Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Sed residamus, inquit, si placet. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Nos cum te, M.

In schola desinis.: Non risu potius quam oratione eiciendum?
Hic ambiguo ludimur.: Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.
Quis enim redargueret?: Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Sullae consulatum?: Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Tria genera bonorum; Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Graccho, eius fere, aequalí? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Ita credo. Quare attende, quaeso.

At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis
            summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque
            corporis partem vacuam tutela reliquerunt.

            Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura
            profectae subito a sapientia relictae sint.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum
            simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum
            rerum appetendarum.

            Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit
            admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Tum mihi Piso: Quid ergo? Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Qui est in parvis malis.

Vide, quaeso, rectumne sit.: At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Recte, inquit, intellegis.: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Nam libero tempore, cum soluta nobis est eligendi optio, cumque nihil impedit, quo minus id, quod maxime placeat, facere possimus, omnis voluptas assumenda est, omnis dolor repellendus.

Beatum, inquit. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Optime, inquam. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Est, ut dicis, inquam. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Contineo me ab exemplis. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Laboro autem non sine causa; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. De quibus cupio scire quid sentias. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Iam vero animus non esse solum, sed etiam cuiusdam modi debet esse, ut et omnis partis suas habeat incolumis et de virtutibus nulla desit. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Si enim ad populum me vocas, eum. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Nam ante Aristippus, et ille melius. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Odium autem et invidiam facile vitabis. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici.

Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet.

Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses.

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Cyrenaici quidem non recusant; Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quis istum dolorem timet? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quippe: habes enim a rhetoribus; Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quo igitur, inquit, modo?

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Nam ante Aristippus, et ille melius. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus, consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in bonis ponamus nec in malis.

Comprehensum, quod cognitum non habet? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Erat enim res aperta. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quo igitur, inquit, modo? Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Cur post Tarentum ad Archytam? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quis est tam dissimile homini.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Hic ambiguo ludimur. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Nam quid possumus facere melius? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Ita nemo beato beatior. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Pugnant Stoici cum Peripateticis. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Quibus ego vehementer assentior. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu
            videntur naturae legem et modum contempsisse?

            Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
            transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Peccata paria. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Si quae forte-possumus. Si quae forte-possumus. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere.

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Non laboro, inquit, de nomine.

Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Ea possunt paria non esse. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem.

Qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilas
            eum revocavit instituitque ut ii, qui se audire vellent, non
            de se quaererent, sed ipsi dicerent, quid sentirent;

            Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae
            probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus,
            ut facit, in caelum efferat laudibus.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Quid adiuvas? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Sed hoc sane concedamus. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Ac tamen hic mallet non dolere. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Hoc non est positum in nostra actione.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Primum divisit ineleganter; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Respondeat totidem verbis. Cyrenaici quidem non recusant; Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Id est enim, de quo quaerimus. Id est enim, de quo quaerimus.

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Pollicetur certe. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Bonum valitudo: miser morbus.

Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum?
Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Quare attende, quaeso. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quid iudicant sensus?

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

            Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Proclivi currit oratio. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus.

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quonam, inquit, modo? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Id Sextilius factum negabat. Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Paria sunt igitur.

Deinde dolorem quem maximum? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quid, de quo nulla dissensio est? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Eam stabilem appellas.: Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Praeclare hoc quidem.: Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.
Scaevolam M.: Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Primum divisit ineleganter;: Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Memini me adesse P. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Negare non possum. At enim hic etiam dolore. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Quis enim redargueret? Nam quid possumus facere melius? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur.

Frater et T.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

            Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit,
            quem in adoptionem D.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere?

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Rationis enim perfectio est virtus; Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Is es profecto tu. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Sed haec omittamus;

Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Laboro autem non sine causa; Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Cur post Tarentum ad Archytam?
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Satis est ad hoc responsum. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Tum mihi Piso: Quid ergo? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Sit enim idem caecus, debilis. Recte dicis; Cur haec eadem Democritus? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Confecta res esset.

Sint modo partes vitae beatae. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Inquit, dasne adolescenti veniam? Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Tenent mordicus.: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Venit ad extremum;: Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Quis negat?: Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?
Primum divisit ineleganter;: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque
            laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra
            utilitatem etiam conservatur fides.

            Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen
            utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant.

Non semper, inquam;: Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.
Scaevolam M.: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Quonam modo?: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
An nisi populari fama?: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Quibusnam praeteritis? Quorum altera prosunt, nocent altera. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Easdemne res?

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Refert tamen, quo modo. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Sed quid sentiat, non videtis.

Si longus, levis. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Quare conare, quaeso. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. A mene tu? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Immo alio genere; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Itaque fecimus.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quis hoc dicit? Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quis hoc dicit? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Non est igitur summum malum dolor. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine,
            alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura
            nos ipsa deductura sit.

            Summus dolor plures dies manere non potest?

Hic ambiguo ludimur.: Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.
Quis enim redargueret?: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Explanetur igitur.: Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.
Negare non possum.: Dat enim intervalla et relaxat.
Immo videri fortasse.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Confecta res esset.: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Num quid tale Democritus?

Tanta vis admonitionis inest in locis;

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Ostendit pedes et pectus. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a, sed, si libet, r e i e c t a n e a. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Id Sextilius factum negabat. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Videsne, ut haec concinant?

Nihil enim est aliud, quam ob rem mihi percipi nihil posse
            videatur, nisi quod percipiendi vis ita definitur a Stoicis,
            ut negent quicquam posse percipi nisi tale verum, quale
            falsum esse non possit.

            Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Cur, nisi quod turpis oratio est? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo,
            quod naturae est accommodatum.

            Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut
            eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti
            ratio reddi possit.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Istic sum, inquit. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Hoc est non dividere, sed frangere. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Pollicetur certe.: Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Beatum, inquit.: Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Stoici scilicet.: Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Si longus, levis;: Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.

Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Tum mihi Piso: Quid ergo? Proclivi currit oratio. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Venit ad extremum; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Si quae forte-possumus. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Maximus dolor, inquit, brevis est. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Contineo me ab exemplis.

Quare conare, quaeso. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Ut id aliis narrare gestiant? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Summus dolor plures dies manere non potest? Quae cum dixisset, finem ille. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Sedulo, inquam, faciam.: Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.
Quare attende, quaeso.: Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?
Si longus, levis;: Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Si longus, levis;: Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa
            iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae
            pariuntur iniuria.

            Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Sumenda potius quam expetenda. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Idem adhuc; Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Equidem e Cn. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Sint ista Graecorum; Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Maximus dolor, inquit, brevis est. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Quid censes in Latino fore? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quis hoc dicit? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Si longus, levis. Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Eademne, quae restincta siti? Quo tandem modo?

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est
            noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

            Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit
            re, neque tamen dividit verbis.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid est virtute divinius? Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Quibus ego vehementer assentior. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Utram tandem linguam nescio? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Ad eos igitur converte te, quaeso. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. An eiusdem modi? Id Sextilius factum negabat.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Haeret in salebra. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Sed haec in pueris; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Videsne, ut haec concinant? Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Ubi ut eam caperet aut quando? Omnia peccata paria dicitis.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

            Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed
            etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quonam modo? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Quae cum essent dicta, discessimus. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Si longus, levis.

Quo modo autem philosophus loquitur? Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Quid iudicant sensus? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Sit sane ista voluptas. Vide, quaeso, rectumne sit. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Equidem etiam curiam nostram-Hostiliam dico, non hanc novam,
            quae minor mihi esse videtur, posteaquam est maior-solebam
            intuens Scipionem, Catonem, Laelium, nostrum vero in primis
            avum cogitare;

            At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore,
            tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in
            dolore nec in voluptate;

            Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc
            atque illuc necesse est.

Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam
            appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt,
            appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

            Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est
            testimonium multitudinis.

Quod cum dixissent, ille contra.
Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis
            progressionibus usa augentur nec sine causa;

            Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene
            cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque
            comprehensam.

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Quippe: habes enim a rhetoribus; At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Ego vero isti, inquam, permitto.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Suo genere perveniant ad extremum; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Qui est in parvis malis. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Sed videbimus.: Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Sed haec omittamus;: Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Frater et T.: Quae ista amicitia est?
Quo modo?: Quis negat?

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe
            qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona
            esse dicant, laudabilia non dicant.

            An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto
            modo loquar?

Sumenda potius quam expetenda. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quid enim possumus hoc agere divinius? Falli igitur possumus. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quae duo sunt, unum facit. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.

Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam?

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Dicimus aliquem hilare vivere; Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quis hoc dicit? Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati?

Simus igitur contenti his.: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
A mene tu?: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Quare conare, quaeso.: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Sed nimis multa.: Sed quid sentiat, non videtis.
Non semper, inquam;: Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Sed nimis multa.
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Ut id aliis narrare gestiant? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

ALIO MODO.: Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.
Ita prorsus, inquam;: Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Quid Zeno?: Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Quo tandem modo?: Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Summae mihi videtur inscitiae. Avaritiamne minuis? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris
            sunt dicta a Laelio.

            An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla
            comitetur infamia?

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas
            cupiditates habere.

            Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus
            expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?
Quae contraria sunt his, malane?
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Prioris generis est docilitas, memoria; Tamen a proposito, inquam, aberramus. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Quae si a vobis talia dicerentur, qualibus Caius Marius uti poterat, ut expulsus, egens, in palude demersus tropaeorum recordatione levaret dolorem suum, audirem et plane probarem.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Ac tamen hic mallet non dolere. Tubulo putas dicere? Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Quo tandem modo? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Odium autem et invidiam facile vitabis. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Rationis enim perfectio est virtus; Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Sed ego in hoc resisto; Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. An hoc usque quaque, aliter in vita? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Quae duo sunt, unum facit. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Quod vestri non item. Quorum altera prosunt, nocent altera. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Hoc sic expositum dissimile est superiori.

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.
Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; In homine autem summa omnis animi est et in animo rationis, ex qua virtus est, quae rationis absolutio definitur, quam etiam atque etiam explicandam putant. Polycratem Samium felicem appellabant. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Omnis enim est natura diligens sui. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Ita prorsus, inquam; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Stoicos roga. Non semper, inquam;

Sed ille, ut dixi, vitiose.

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Stoici scilicet.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

            In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur,
            cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus.
Velut ego nunc moveor.
Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Etiam beatissimum?

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Comprehensum, quod cognitum non habet?

Et nemo nimium beatus est;

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Scrupulum, inquam, abeunti; Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Tum ille: Ain tandem?

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quod quidem nobis non saepe contingit. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Bonum incolumis acies: misera caecitas. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Illud vero minime consectarium, sed in primis hebes, illorum scilicet, non tuum, gloriatione dignam esse beatam vitam, quod non possit sine honestate contingere, ut iure quisquam glorietur.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Bonum patria: miserum exilium. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Illi enim inter se dissentiunt. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac
            praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et
            conveniens decretis eius reperietis.

            Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed
            quid disciplinae.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quis enim redargueret? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Nihil enim hoc differt. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Non risu potius quam oratione eiciendum?

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Quod iam a me expectare noli. Sed residamus, inquit, si placet.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Sed fac ista esse non inportuna; Nos vero, inquit ille; Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Quid iudicant sensus? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? A mene tu? Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.

Quis Aristidem non mortuum diligit? Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Memini vero, inquam; Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

Sedulo, inquam, faciam.: Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Cur iustitia laudatur?: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Quis enim redargueret?: Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Quibusnam praeteritis?: Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Quid iudicant sensus?: Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Facete M.: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Tubulo putas dicere?: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Sed videbimus.: Sed plane dicit quod intellegit.
Sed fortuna fortis;: Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

De quibus cupio scire quid sentias. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Sumenda potius quam expetenda.

Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quid de Platone aut de Democrito loquar? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Sed hoc sane concedamus. Ut aliquid scire se gaudeant? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Quae duo sunt, unum facit.
An hoc usque quaque, aliter in vita?
Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Sed fortuna fortis;: Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.
Numquam facies.: Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Immo videri fortasse.: Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Sed ego in hoc resisto; Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Nihil illinc huc pervenit. Nemo igitur esse beatus potest. Quid iudicant sensus? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Memini vero, inquam; Summus dolor plures dies manere non potest? Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit.

Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Quae contraria sunt his, malane? Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Inquit, dasne adolescenti veniam? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?
Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur.
Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Equidem e Cn.
Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Prioris generis est docilitas, memoria;
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Proclivi currit oratio. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Haec dicuntur inconstantissime.

Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Cur id non ita fit? Illi enim inter se dissentiunt. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Quis istud, quaeso, nesciebat? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Quis negat?: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
ALIO MODO.: Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.
Idem adhuc;: Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Erat enim Polemonis. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Quid de Pythagora? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quis istud possit, inquit, negare? Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Nihil illinc huc pervenit.

Sed residamus, inquit, si placet. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Si longus, levis. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Summus dolor plures dies manere non potest? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Magna laus.: An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
At certe gravius.: Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Equidem e Cn.: Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Quo modo autem philosophus loquitur? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Itaque fecimus.: Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.
Venit ad extremum;: Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Neutrum vero, inquit ille.: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Quid Zeno?: Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Haec dicuntur fortasse ieiunius;
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Quanta autem ab illis varietas argumentorum ratione
            concludentium eorumque cum captiosis interrogationibus
            dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant,
            ut neque sensuum fidem sine ratione nec rationis sensibus
            exquiramus?

            Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute
            contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus
            amicitiis praesidii.

            Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item
            fratri puto.

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Illa tamen simplicia, vestra versuta.
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Graccho, eius fere, aequalí?
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito
            tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque
            modico.

            Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea
            postulet pervidendum;

Hoc sic expositum dissimile est superiori.

Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

A mene tu?
Torquatus, is qui consul cum Cn.
Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam, et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris ne assidat, sed inpunite tamen;

Summus dolor plures dies manere non potest?

Primum quid tu dicis breve? Sed ad bona praeterita redeamus. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. At enim hic etiam dolore. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Qui convenit?: Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Cur iustitia laudatur?: Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;
Stoici scilicet.: Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.

Non laboro, inquit, de nomine. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Istic sum, inquit. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Immo videri fortasse.: An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Stoici scilicet.: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Quid adiuvas?: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Scaevolam M.: Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.
Quonam modo?: Si quae forte-possumus.
Quid ergo?: Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Qui est in parvis malis. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Quae sequuntur igitur? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Omnis enim est natura diligens sui. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Ad eos igitur converte te, quaeso. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Utram tandem linguam nescio? Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Satis est ad hoc responsum.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Quis est tam dissimile homini. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quis istud possit, inquit, negare? Si longus, levis. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Bonum valitudo: miser morbus. Tu quidem reddes;

Nunc de hominis summo bono quaeritur; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Si longus, levis dictata sunt.

Ut pulsi recurrant?: Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Quis negat?: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Numquam facies.: Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Magna laus.: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quo igitur, inquit, modo? Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quae duo sunt, unum facit. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Quae ista amicitia est?
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; Graece donan, Latine voluptatem vocant. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Hos contra singulos dici est melius. Si longus, levis; Verum hoc idem saepe faciamus.

Obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero,
            rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa
            forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse
            interdum paulo hebetiorem.

            Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina
            liberalis, omnis historia.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Hic ambiguo ludimur. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Sed quod proximum fuit non vidit. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Sed quot homines, tot sententiae; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Nihil illinc huc pervenit. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Erit enim mecum, si tecum erit. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Non semper, inquam; Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Idemne, quod iucunde? Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori
            responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus
            dilaturum putas?

            Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate
            et timore.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Quis negat? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Eaedem res maneant alio modo. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Comprehensum, quod cognitum non habet? Quae duo sunt, unum facit. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Cur haec eadem Democritus? Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Falli igitur possumus. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. At multis se probavit.

Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere
            dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere
            non potes.

            Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu,
            inquit, huc?

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Iam in altera philosophiae parte. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Itaque contra est, ac dicitis; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Sumenda potius quam expetenda.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Simus igitur contenti his. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Ego vero isti, inquam, permitto. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Ratio quidem vestra sic cogit.

Easdemne res?

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Refert tamen, quo modo. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Proclivi currit oratio. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Haeret in salebra. An tu me de L. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Quae cum dixisset, finem ille. Tubulo putas dicere?

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Explanetur igitur.: Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Numquam facies.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Quid adiuvas?: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Restatis igitur vos;: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Quid enim possumus hoc agere divinius? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Si quae forte-possumus.

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Hic ambiguo ludimur.: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Quid vero?: Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.
Cur iustitia laudatur?: Laboro autem non sine causa;
Proclivi currit oratio.: Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Hic ambiguo ludimur. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Ad eos igitur converte te, quaeso. Quis est tam dissimile homini. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? ALIO MODO. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Sed fortuna fortis; Que Manilium, ab iisque M. Nunc agendum est subtilius. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quid censes in Latino fore? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Bestiarum vero nullum iudicium puto. Eadem nunc mea adversum te oratio est. In schola desinis. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Haeret in salebra. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Igitur ne dolorem quidem.: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Ut pulsi recurrant?: Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Hunc vos beatum; Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Nam quid possumus facere melius?

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.
Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Si enim ad populum me vocas, eum. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Optime, inquam.: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Tum ille: Ain tandem?: Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.
Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria.
Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quare attende, quaeso. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Nihil ad rem! Ne sit sane; Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Erat enim Polemonis. Primum quid tu dicis breve? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Poterat autem inpune; Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e
            Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

            Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet
            alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de
            maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

Sed nimis multa. Nescio quo modo praetervolavit oratio. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Si enim ad populum me vocas, eum. Sed quod proximum fuit non vidit. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Praeclare hoc quidem. Quorum altera prosunt, nocent altera. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Velut ego nunc moveor. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Primum divisit ineleganter;: Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.
Quid de Pythagora?: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Audeo dicere, inquit.: Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Quid Zeno?: Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

            Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis
            progressionibus usa augentur nec sine causa;

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quare conare, quaeso. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ille incendat? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Quis Aristidem non mortuum diligit? Cur, nisi quod turpis oratio est? Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt.

Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quae sequuntur igitur? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Poterat autem inpune; Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Non igitur bene. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Quid, quod res alia tota est? Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Quodsi esset in voluptate summum bonum, ut dicitis, optabile
            esset maxima in voluptate nullo intervallo interiecto dies
            noctesque versari, cum omnes sensus dulcedine omni quasi
            perfusi moverentur.

            Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea
            principia, quae accepimus.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quod totum contra est. Que Manilium, ab iisque M. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Nos commodius agimus. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Est, ut dicis, inquit; Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Inquit, dasne adolescenti veniam? Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Sed quod proximum fuit non vidit. Peccata paria. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Quibus ego vehementer assentior. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Utram tandem linguam nescio? Efficiens dici potest. Sed haec in pueris; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Restatis igitur vos;

Tum ille: Ain tandem? Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Ratio quidem vestra sic cogit. Suo genere perveniant ad extremum; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;
Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Itaque contra est, ac dicitis; Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Ne discipulum abducam, times. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Prioris generis est docilitas, memoria; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Videsne quam sit magna dissensio? Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quid adiuvas? Reguli reiciendam; Minime vero, inquit ille, consentit. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse.

Venit ad extremum;
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.

Cur iustitia laudatur? Satis est ad hoc responsum. Quid censes in Latino fore? Praeclare hoc quidem. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Perge porro; Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Cur iustitia laudatur? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant;

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Non laboro, inquit, de nomine. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Hos contra singulos dici est melius. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.

Est, ut dicis, inquit;

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Sed plane dicit quod intellegit. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Sed fortuna fortis; Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Ego vero isti, inquam, permitto. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

Hoc tu nunc in illo probas. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Videsne quam sit magna dissensio? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Easdemne res?: Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Eam stabilem appellas.: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Haec dicuntur inconstantissime.: Nihilo magis.
Sed videbimus.: Graccho, eius fere, aequalí?
Praeclare hoc quidem.: Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Num quid tale Democritus?

Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. An potest cupiditas finiri? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Cur iustitia laudatur? Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Age, inquies, ista parva sunt. Contineo me ab exemplis.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. A mene tu? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Quis Aristidem non mortuum diligit? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Ecce aliud simile dissimile.

At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime.

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Igitur ne dolorem quidem. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Hunc vos beatum; Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Quis istud possit, inquit, negare?
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Sed residamus, inquit, si placet. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Audeo dicere, inquit. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque
            tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque
            instrui posses.

            Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid
            quidque sit aperitur, definitio est.

Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Neutrum vero, inquit ille. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Simus igitur contenti his.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur.

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Nihilo magis.: Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?
ALIO MODO.: Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.
Easdemne res?: Id enim natura desiderat.
Age sane, inquam.: Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Reguli reiciendam;: Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Efficiens dici potest.: Quo modo autem philosophus loquitur?
Inquit, dasne adolescenti veniam?: Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Si longus, levis.: Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Certe non potest. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Tum mihi Piso: Quid ergo? Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Res enim concurrent contrariae. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos
            quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

            Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Quae cum dixisset, finem ille. Ille incendat?

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Bonum liberi: misera orbitas. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Pauca mutat vel plura sane; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit.

Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex iis nihil redundet? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Haec est nec omnia spernentis praeter virtutem et virtutem ipsam suis laudibus amplificantis oratio, denique haec est undique completa et perfecta explicatio summi boni. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Si longus, levis; Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?

Immo videri fortasse. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Ita multa dicunt, quae vix intellegam. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Cur iustitia laudatur? Cur haec eadem Democritus? Sed ille, ut dixi, vitiose. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Hoc est non dividere, sed frangere. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Cyrenaici quidem non recusant; Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Nihil enim hoc differt. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Conferam avum tuum Drusum cum C.

Quis negat?: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Itaque fecimus.: Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Etiam beatissimum?: Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.

Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Scrupulum, inquam, abeunti; Quid nunc honeste dicit? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret.

Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto, ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id defendere? Aliter autem vobis placet. Hunc vos beatum; Sed hoc sane concedamus. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

Si enim ad populum me vocas, eum. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Cave putes quicquam esse verius. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Si ad prudentes, alterum fortasse dubitabunt, sitne tantum
            in virtute, ut ea praediti vel in Phalaridis tauro beati
            sint, alterum non dubitabunt, quin et Stoici conveniente
            sibi dicant et vos repugnantia.

            Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri
            voluptas, qua non abundaret.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Nemo igitur esse beatus potest.

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Iam in altera philosophiae parte. Summae mihi videtur inscitiae. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. At iam decimum annum in spelunca iacet. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Comprehensum, quod cognitum non habet? Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Haec dicuntur inconstantissime. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? De quibus cupio scire quid sentias. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta
            artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem
            illustriorem satis ornatus possit accedere.

            Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo
            delectabatur, in mari abiecerat.

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Praeclare hoc quidem. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Stoici scilicet. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. An tu me de L. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Bonum liberi: misera orbitas. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.

Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Id enim natura desiderat. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Cur post Tarentum ad Archytam?

Quonam modo?: Cur post Tarentum ad Archytam?
Hunc vos beatum;: Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;
Beatum, inquit.: Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Efficiens dici potest.: Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.
Reguli reiciendam;: Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Avaritiamne minuis?: Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum
            fuisse?

            Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum
            quodam modo et consequens putandum est, quod illi
            §pigennhmatikÒn appellant;

Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si
            omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono
            continerentur.

            Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque
            extrerno bonorum.

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset
            inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non
            liceat Catoni?

            Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis
            progressionibus usa augentur nec sine causa;

Videsne quam sit magna dissensio?

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Num quid tale Democritus? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Sed fortuna fortis;

Quis hoc dicit?

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit;

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Ita credo. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Quis istud possit, inquit, negare?

            Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi
            nos censes oportere?

Ut iam liceat una comprehensione omnia complecti non
            dubitantemque dicere omnem naturam esse servatricem sui
            idque habere propositum quasi finem et extremum, se ut
            custodiat quam in optimo sui generis statu;

            Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non
            dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit
            turpe.

Immo alio genere;: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Quonam, inquit, modo?: Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Etiam beatissimum?: Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Quonam modo?: Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Etenim, si et sapere expetendum sit et valere, coniunctum utrumque magis expetendum sit quam sapere solum, neque tamen, si utrumque sit aestimatione dignum, pluris sit coniunctum quam sapere ipsum separatim.

A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.
Sed haec nihil sane ad rem;
Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.
Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Summus dolor plures dies manere non potest? Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Sit enim idem caecus, debilis. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Age, inquies, ista parva sunt. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Hoc tu nunc in illo probas.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Nemo igitur esse beatus potest. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Si enim ad populum me vocas, eum. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

De bona autem fama-quam enim appellant eÈdoj¤an, aptius
            est bonam famam hoc loco appellare quam gloriam-Chrysippus
            quidem et Diogenes detracta utilitate ne digitum quidem eius
            causa porrigendum esse dicebant;

            Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane
            autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis
            viri.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur.

Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Id mihi magnum videtur. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Bonum liberi: misera orbitas. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. An hoc usque quaque, aliter in vita? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute esse positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Immo alio genere; Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Sit sane ista voluptas.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Quae duo sunt, unum facit.
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.

Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo.

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.
Hic nihil fuit, quod quaereremus.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Quae cum dixisset, finem ille.
Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?
Beatum, inquit.

Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Res enim concurrent contrariae. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas
            verborumne sit controversia.

            Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus,
            aliud negotii nihil habemus.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Quod iam a me expectare noli. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Minime vero, inquit ille, consentit. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Equidem e Cn. Tu quidem reddes; Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse
            et tuas cogitationes et studia perspexeris;

            Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum
            quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Quare conare, quaeso. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Summus dolor plures dies manere non potest? Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.

Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Prodest, inquit, mihi eo esse animo.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Sed tamen intellego quid velit.
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Et quidem, inquit, vehementer errat; Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Rationis enim perfectio est virtus;

Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Illi enim inter se dissentiunt. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Ita nemo beato beatior. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.

Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Cur id non ita fit? An nisi populari fama? Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit;

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Verum hoc idem saepe faciamus. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Haec dicuntur inconstantissime. Que Manilium, ab iisque M. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Si longus, levis.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Bonum liberi: misera orbitas. Sed residamus, inquit, si placet. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Ut pulsi recurrant?: Frater et T.
Efficiens dici potest.: Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Itaque Epicurus semper hoc utitur, ut probet voluptatem natura expeti, quod ea voluptas, quae in motu sit, et parvos ad se alliciat et bestias, non illa stabilis, in qua tantum inest nihil dolere.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Sed ad bona praeterita redeamus.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Non igitur bene. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Non est igitur voluptas bonum. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Omnem vim loquendi, ut iam ante Aristoteles, in duas tributam esse partes, rhetoricam palmae, dialecticam pugni similem esse dicebat, quod latius loquerentur rhetores, dialectici autem compressius. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Minime vero istorum quidem, inquit.

Scaevolam M.: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Perge porro;: Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
A mene tu?: Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Tria genera bonorum;: Urgent tamen et nihil remittunt.
Disserendi artem nullam habuit.: Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Non igitur bene.: Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Sed fortuna fortis;: Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Nulla erit controversia.: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Hic ambiguo ludimur.: Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Prave, nequiter, turpiter cenabat;

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura
            mundum universum et eius maxima partis administrari.

            Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a
            sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Itaque fecimus.: Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Sedulo, inquam, faciam.: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Si longus, levis.: An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Quid de Pythagora?: Quid est enim aliud esse versutum?
Sed videbimus.: Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Quis negat?: Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?
Quare attende, quaeso.: Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?
Nos commodius agimus.
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Odium autem et invidiam facile vitabis. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Tenent mordicus. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit?

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Sed haec omittamus; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Quare conare, quaeso. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Aliter autem vobis placet. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere
            censeo.

            Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur,
            rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Tum mihi Piso: Quid ergo?
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.

Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Maximus dolor, inquit, brevis est.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. An hoc usque quaque, aliter in vita? Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret,
            primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se
            conservaret in ea natura, in qua ortus esset.

            Cur post Tarentum ad Archytam?

Qui convenit?: Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Hic ambiguo ludimur.: Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Praeclare hoc quidem.: An eiusdem modi?
Sed haec omittamus;: Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Ecce aliud simile dissimile.
Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.
De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse,
            dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges
            permittunt, cum privatarum litium iudices sumus.

            Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu
            venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic
            Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.

Quare attende, quaeso.: Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Tubulo putas dicere?: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Tubulo putas dicere? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Idemne, quod iucunde? Cur iustitia laudatur? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Ostendit pedes et pectus.

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quo tandem modo? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.
Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Age, inquies, ista parva sunt.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Utram tandem linguam nescio? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. At multis se probavit. Non potes, nisi retexueris illa. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Haeret in salebra.: Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?
Respondeat totidem verbis.: Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Tu quidem reddes;: Sint modo partes vitae beatae.
Quonam modo?: Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Tu quidem reddes;: Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Memini vero, inquam;: Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.
Optime, inquam.: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Haec dicuntur inconstantissime.: Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Frater et T.: Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset. Avaritiamne minuis? Is es profecto tu.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

            Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Hoc simile tandem est? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.

Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quis negat? Quo modo autem philosophus loquitur? Eadem nunc mea adversum te oratio est. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Hoc sic expositum dissimile est superiori.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Dat enim intervalla et relaxat.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. In schola desinis. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Paria sunt igitur. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Omnia peccata paria dicitis. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Easdemne res? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Reguli reiciendam; Gerendus est mos, modo recte sentiat. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Primum quid tu dicis breve? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.

Tanta vis admonitionis inest in locis; Simus igitur contenti his. Ita nemo beato beatior. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quid de Pythagora? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

At certe gravius.: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Deprehensus omnem poenam contemnet.: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Hoc est non dividere, sed frangere. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Cave putes quicquam esse verius. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab
            aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

            Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen
            nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Minime vero istorum quidem, inquit. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quid nunc honeste dicit? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.
Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Itaque fecimus.: Bonum valitudo: miser morbus.
Quis hoc dicit?: Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet.
Frater et T.: Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Tubulo putas dicere?: Cur, nisi quod turpis oratio est?

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Qui est in parvis malis. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua. Equidem etiam curiam nostram-Hostiliam dico, non hanc novam, quae minor mihi esse videtur, posteaquam est maior-solebam intuens Scipionem, Catonem, Laelium, nostrum vero in primis avum cogitare; Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Videsne, ut haec concinant? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Sed ille, ut dixi, vitiose. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Sed haec omittamus; Quod quidem iam fit etiam in Academia. Idemne, quod iucunde? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quid nunc honeste dicit? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Hoc simile tandem est? Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Dicis eadem omnia et bona et mala, quae quidem dicunt ii, qui numquam philosophum pictum, ut dicitur, viderunt: valitudinem, vires, staturam, formam, integritatem unguiculorum omnium bona, deformitatem, morbum, debilitatem mala.

Sed fortuna fortis;: Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Recte, inquit, intellegis.: Quis istud, quaeso, nesciebat?
Magna laus.: Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;
Sint ista Graecorum;: Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Simus igitur contenti his.: Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Quare conare, quaeso.: Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Immo alio genere;: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Equidem e Cn.: Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Nos commodius agimus.: Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Venit ad extremum;: Non risu potius quam oratione eiciendum?
Age sane, inquam.: Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quae contraria sunt his, malane? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Neutrum vero, inquit ille. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quibus ego vehementer assentior. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Est, ut dicis, inquit; Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur?

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Quibusnam praeteritis?
Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Pauca mutat vel plura sane; Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum?

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Sed quid sentiat, non videtis. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Summus dolor plures dies manere non potest? Illi enim inter se dissentiunt. Summus dolor plures dies manere non potest?

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Si quae forte-possumus. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

At iam decimum annum in spelunca iacet. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Non est igitur voluptas bonum. Suo genere perveniant ad extremum;

Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? At certe gravius. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent.

Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Torquatus, is qui consul cum Cn. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Quod vestri non item. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

            Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis
            Epicurum nosse quam ceteros.

Atque in sensibus est sua cuiusque virtus, ut ne quid impediat quo minus suo sensus quisque munere fungatur in iis rebus celeriter expediteque percipiendis, quae subiectae sunt sensibus.

Comprehensum, quod cognitum non habet? An eiusdem modi? An hoc usque quaque, aliter in vita? Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Immo videri fortasse. Gerendus est mos, modo recte sentiat.

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Quae contraria sunt his, malane? Quid censes in Latino fore? At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Iam in altera philosophiae parte. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. De hominibus dici non necesse est. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Nos cum te, M. An ne hoc quidem Peripateticis concedis, ut dicant omnium bonorum virorum, id est sapientium omnibusque virtutibus ornatorum, vitam omnibus partibus plus habere semper boni quam mali? Quid iudicant sensus? Prave, nequiter, turpiter cenabat; Id est enim, de quo quaerimus. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Dici enim nihil potest verius. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Si longus, levis; Id mihi magnum videtur. Sed ille, ut dixi, vitiose.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Summae mihi videtur inscitiae. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Hoc est non dividere, sed frangere. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam?

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Sed ego in hoc resisto; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quo modo autem philosophus loquitur? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Videsne quam sit magna dissensio? Sed videbimus. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Cur id non ita fit? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Dici enim nihil potest verius. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Bonum valitudo: miser morbus. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Verum hoc idem saepe faciamus. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Iam in altera philosophiae parte. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Quo igitur, inquit, modo? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Age sane, inquam.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Quis istud, quaeso, nesciebat? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis.

Hunc vos beatum;

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Itaque his sapiens semper vacabit. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Hoc non est positum in nostra actione. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Id enim natura desiderat. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Si longus, levis dictata sunt. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.
Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant;

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque
            caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper
            essent.

            Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se
            acupenserem maenae non anteponere.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Age sane, inquam. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quorum altera prosunt, nocent altera.

Non igitur bene.: Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Easdemne res?: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Praeclare hoc quidem.: Iam enim adesse poterit.
Si longus, levis;: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Erat enim Polemonis.: Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur.
Egone quaeris, inquit, quid sentiam?
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Memini vero, inquam;

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Satis est ad hoc responsum. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Nihil ad rem! Ne sit sane; Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Cur id non ita fit? Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Confecta res esset. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Quare conare, quaeso. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Si id dicis, vicimus. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Quid iudicant sensus? Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Sed hoc sane concedamus. Utram tandem linguam nescio? Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Scrupulum, inquam, abeunti; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?

Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Conferam avum tuum Drusum cum C. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Dicimus aliquem hilare vivere; Quis istud possit, inquit, negare? Et nemo nimium beatus est; Esse enim, nisi eris, non potes. Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Respondeat totidem verbis.: Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?
Si longus, levis;: Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Quam multa vero iniuste fieri possunt, quae nemo possit reprehendere! si te amicus tuus moriens rogaverit, ut hereditatem reddas suae filiae, nec usquam id scripserit, ut scripsit Fadius, nec cuiquam dixerit, quid facies?

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Num quid tale Democritus?
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam
            optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

            Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non
            potest.

Sed fortuna fortis;: Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Idem adhuc;: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Ille incendat?: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Haeret in salebra.: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Sullae consulatum?: Dat enim intervalla et relaxat.
Certe non potest.: Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Quid adiuvas?: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Stoicos roga.: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
A mene tu?: Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Certe non potest. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Sed ad bona praeterita redeamus. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Poterat autem inpune; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Pomponius Luciusque Cicero, frater noster cognatione
            patruelis, amore germanus, constituimus inter nos ut
            ambulationem postmeridianam conficeremus in Academia, maxime
            quod is locus ab omni turba id temporis vacuus esset.

            Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Non est igitur voluptas bonum. Primum quid tu dicis breve? Ut aliquid scire se gaudeant? Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Equidem e Cn. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Non potes, nisi retexueris illa. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

At hoc in eo M.

Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Nos commodius agimus. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Quo modo autem philosophus loquitur? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.

Idque quo magis quidam ita faciunt, ut iure etiam
            reprehendantur, hoc magis intellegendum est haec ipsa nimia
            in quibusdam futura non fuisse, nisi quaedam essent modica
            natura.

            Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit,
            sapiens ut relinquat.

Ut enim qui mortem in malis ponit non potest eam non timere, sic nemo ulla in re potest id, quod malum esse decreverit, non curare idque contemnere.

Quod totum contra est. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Sed potestne rerum maior esse dissensio? Scrupulum, inquam, abeunti; Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Ubi ut eam caperet aut quando?
Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Sed ille, ut dixi, vitiose. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Maximus dolor, inquit, brevis est. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Quid de Pythagora?: Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Optime, inquam.: Cui Tubuli nomen odio non est?

Quid censes in Latino fore? Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quo posito et omnium adsensu adprobato illud adsumitur, eum, qui magno sit animo atque forti, omnia, quae cadere in hominem possint, despicere ac pro nihilo putare. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Nam de isto magna dissensio est. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Nihilo magis.

ALIO MODO. Sed haec omittamus; Quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid est virtute divinius? Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Dat enim intervalla et relaxat. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Sed fortuna fortis; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Dat enim intervalla et relaxat. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Beatum, inquit. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Illi enim inter se dissentiunt. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Hoc non est positum in nostra actione. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Hunc vos beatum;: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Peccata paria.: Prave, nequiter, turpiter cenabat;
Poterat autem inpune;: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Eam stabilem appellas.: An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Nihil illinc huc pervenit.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
At certe gravius.
Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;
Quae duo sunt, unum facit.

Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; ALIO MODO.

Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Quis istud, quaeso, nesciebat? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?

Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Nos vero, inquit ille;

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
De quibus cupio scire quid sentias.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quae cum dixisset, finem ille. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est.

Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci.

Cum autem hominem in eo genere posuisset, ut ei tribueret animi excellentiam, summum bonum id constituit, non ut excelleret animus, sed ut nihil esse praeter animum videretur.

Sedulo, inquam, faciam. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad
            bene vivendum.

            Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi
            nos censes oportere?

Sedulo, inquam, faciam.: Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Neutrum vero, inquit ille.: Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Quid vero?: Erit enim mecum, si tecum erit.
Avaritiamne minuis?: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Nunc vides, quid faciat.: Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.
Ita prorsus, inquam;: Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

At enim hic etiam dolore.

An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Sin aliud quid voles, postea. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur.

Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.
Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
Non est igitur voluptas bonum.

Easdemne res?: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Etiam beatissimum?: Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Quid iudicant sensus?: Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Quid vero?: Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Tum mihi Piso: Quid ergo? Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Que Manilium, ab iisque M. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut
            eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti
            ratio reddi possit.

            Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut
            mala, quae sint paria necesse est.

Quis negat?: Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Peccata paria.: An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Facete M.: De quibus cupio scire quid sentias.
ALIO MODO.: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Scaevolam M.: Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
In schola desinis.: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et
            praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque
            inpendentis torquet timor?

            In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam
            sempiternam?

Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Venit ad extremum; Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Nos vero, inquit ille; -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. At hoc in eo M. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quae duo sunt, unum facit. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quid, quod res alia tota est? At multis se probavit.

Sint ista Graecorum;
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quis Aristidem non mortuum diligit? Nos commodius agimus. Urgent tamen et nihil remittunt. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?

Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; An hoc usque quaque, aliter in vita? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Non risu potius quam oratione eiciendum? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Sed haec nihil sane ad rem; Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. At multis malis affectus. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit.

Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.

De quibus cupio scire quid sentias. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Pauca mutat vel plura sane; Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Hoc non est positum in nostra actione. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Et nemo nimium beatus est; Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Sed ego in hoc resisto; Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Nescio quo modo praetervolavit oratio. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Sed hoc sane concedamus.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Si enim ad populum me vocas, eum. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Illud enim rectum est quod katortwma dicebas contingitque sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur.

Refert tamen, quo modo. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui
            dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam
            quidem captam esse senserit?

            Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta
            sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta
            officia morientis?

Praeclare hoc quidem. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.

Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Sed fortuna fortis; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Dici enim nihil potest verius. Cave putes quicquam esse verius.

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Sed tamen intellego quid velit. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Nos commodius agimus. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Efficiens dici potest. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Videsne quam sit magna dissensio? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Erat enim Polemonis. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Maximus dolor, inquit, brevis est.

Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.
Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Beatus sibi videtur esse moriens. Non laboro, inquit, de nomine. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quod quidem iam fit etiam in Academia. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. At certe gravius. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Tu quidem reddes; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Hoc sic expositum dissimile est superiori. Est, ut dicis, inquam. Si id dicis, vicimus. Quis est tam dissimile homini. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Non semper, inquam; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nos commodius agimus. Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Quo tandem modo? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Urgent tamen et nihil remittunt. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Quae si a vobis talia dicerentur, qualibus Caius Marius uti
            poterat, ut expulsus, egens, in palude demersus tropaeorum
            recordatione levaret dolorem suum, audirem et plane
            probarem.

            Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata,
            complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis
            possit beata vita existere.

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute
            processerat.

            Et nemo nimium beatus est;

Nihil sane.: Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Venit ad extremum;: In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
An eiusdem modi?: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Quid Zeno?: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Negare non possum. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. A mene tu? His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant.

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. An nisi populari fama? Nunc vides, quid faciat. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Falli igitur possumus.

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Disserendi artem nullam habuit. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.

In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Quae cum dixisset, finem ille.
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Sed plane dicit quod intellegit.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Quonam modo?: Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Non igitur bene.: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Moriatur, inquit.: Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Quod quidem iam fit etiam in Academia. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Quo tandem modo? At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Si longus, levis. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quod totum contra est.

Rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis
            et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse,
            intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a
            nobis intellegi non potest?

            Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam
            videntes;

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quare conare, quaeso. Venit ad extremum; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Sed ego in hoc resisto; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Dici enim nihil potest verius. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Primum divisit ineleganter; Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.

Quonam modo? Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Cave putes quicquam esse verius. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate; Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Prioris generis est docilitas, memoria; Respondeat totidem verbis. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?
Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Esse enim, nisi eris, non potes.
Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Cum enim superiores, e quibus planissime Polemo, secundum naturam vivere summum bonum esse dixissent, his verbis tria significari Stoici dicunt, unum eius modi, vivere adhibentem scientiam earum rerum, quae natura evenirent.

Qui convenit?: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Recte dicis;: Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Tenent mordicus.: Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Si quae forte-possumus. Comprehensum, quod cognitum non habet? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Sed plane dicit quod intellegit. Ad eos igitur converte te, quaeso. Inquit, dasne adolescenti veniam? At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Equidem e Cn.

Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?
Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Hos contra singulos dici est melius. Primum divisit ineleganter; Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Idem adhuc; Tanta vis admonitionis inest in locis;

Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Ut id aliis narrare gestiant? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Nihil sane. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Eaedem res maneant alio modo. Sin aliud quid voles, postea. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Stoici scilicet.: Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Restatis igitur vos;
Restatis igitur vos;: Sed quid sentiat, non videtis.
Stoicos roga.: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Paria sunt igitur.: Facillimum id quidem est, inquam.
Nihil sane.: Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Hoc simile tandem est? Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quonam, inquit, modo? Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Cur id non ita fit? Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quid de Pythagora?

Et ille, cum erubuisset: Noli, inquit, ex me quaerere, qui
            in Phalericum etiam descenderim, quo in loco ad fluctum
            alunt declamare solitum Demosthenem, ut fremitum assuesceret
            voce vincere.

            Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod
            est optimum, id est in virtute, laudatur.

Mihi quidem etiam lautius videtur, quod eligitur, et ad quod dilectus adhibetur -, sed, cum ego ista omnia bona dixero, tantum refert quam magna dicam, cum expetenda, quam valde.

Si movente, quod tamen dicitis, nulla turpis voluptas erit,
            quae praetermittenda sit, et simul non proficiscitur animal
            illud modo natum a summa voluptate, quae est a te posita in
            non dolendo.

            Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in
            potestate sapientis.

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Ita nemo beato beatior.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quae cum dixisset, finem ille. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Pauca mutat vel plura sane; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Duo enim genera quae erant, fecit tria. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Ego vero isti, inquam, permitto. Sed ille, ut dixi, vitiose. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Non risu potius quam oratione eiciendum?

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Nemo igitur esse beatus potest.

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Oratio me istius philosophi non offendit; Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Tanta vis admonitionis inest in locis; Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Sed quot homines, tot sententiae; Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.
Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Nihil enim hoc differt.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Tantus est igitur innatus in nobis cognitionis amor et scientiae, ut nemo dubitare possit quin ad eas res hominum natura nullo emolumento invitata rapiatur. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Quare conare, quaeso.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam
            magis hortatur quam superiora omnia.

            Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum
            vidit, deinde hoc quoque alienum;

Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

De quibus cupio scire quid sentias. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Videsne quam sit magna dissensio? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quid iudicant sensus? Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Cur id non ita fit? Nam ante Aristippus, et ille melius. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Non ego iam Epaminondae, non Leonidae mortem huius morti
            antepono, quorum alter cum vicisset Lacedaemonios apud
            Mantineam atque ipse gravi vulnere exanimari se videret, ut
            primum dispexit, quaesivit salvusne esset clipeus.

            Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed
            quae tueretur.

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?
In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Non est igitur voluptas bonum.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur. Cynicorum autem rationem atque vitam alii cadere in sapientem dicunt, si qui eius modi forte casus inciderit, ut id faciendum sit, alii nullo modo. Nunc vides, quid faciat. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Facillimum id quidem est, inquam. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Hic ambiguo ludimur. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Non igitur bene.

Gerendus est mos, modo recte sentiat.
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Nihil ad rem! Ne sit sane; Sed ad bona praeterita redeamus. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam
            optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

            In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno
            commutare gestiret.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Praeteritis, inquit, gaudeo. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Et quidem, inquit, vehementer errat; Sed fortuna fortis; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Nemo igitur esse beatus potest. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam?

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ego vero isti, inquam, permitto. Eaedem res maneant alio modo. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
De quibus cupio scire quid sentias.
Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo,
            vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

            Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito
            illud est iudicatum-.

Eaedem res maneant alio modo.
Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Quid Zeno?: Aliter autem vobis placet.
Disserendi artem nullam habuit.: Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;

Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Sit enim idem caecus, debilis.
Immo alio genere;
Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam
            habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas?

            Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Sed ad rem redeamus; Tubulo putas dicere? Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Proclivi currit oratio. Ut id aliis narrare gestiant? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum
            opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii
            respondissent, si quid videretur, diceret.

            Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum
            cuique concedere.

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

An potest cupiditas finiri?
Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Sed plane dicit quod intellegit. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Sed fac ista esse non inportuna; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Nos commodius agimus. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Minime vero, inquit ille, consentit. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Efficiens dici potest.

Non est igitur voluptas bonum. Nemo igitur esse beatus potest. At iam decimum annum in spelunca iacet. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.

Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Nam quid possumus facere melius? Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Qui est in parvis malis. In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Confecta res esset. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?
Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.

Quo modo?: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Sed videbimus.: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Haeret in salebra.: Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Quibusnam praeteritis?: Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Pollicetur certe.: Quod totum contra est.
Recte, inquit, intellegis.: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. An potest cupiditas finiri? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi;

Hos contra singulos dici est melius. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Id est enim, de quo quaerimus. Eademne, quae restincta siti? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Numquam facies. Murenam te accusante defenderem.

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Illi enim inter se dissentiunt. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Quis hoc dicit? Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Eadem fortitudinis ratio reperietur. Ergo in hac ratione tota de maximis fere rebus Stoici illos secuti sunt, ut et deos esse et quattuor ex rebus omnia constare dicerent. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Quis hoc dicit? Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Num quid tale Democritus?

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

            Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis
            usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil
            praeterea est magnopere dicendum.

Quis hoc dicit?: Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.
Frater et T.: Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.
In schola desinis.: Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Quo modo?: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Itaque contra est, ac dicitis; Dicimus aliquem hilare vivere; Sed fortuna fortis; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Ut aliquid scire se gaudeant?

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Sed haec nihil sane ad rem; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Summus dolor plures dies manere non potest?

Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Tanta vis admonitionis inest in locis;

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Venit ad extremum; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. De quibus cupio scire quid sentias. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Sint ista Graecorum; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Non laboro, inquit, de nomine.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Praeteritis, inquit, gaudeo. Ille incendat? Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri;

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quod totum contra est. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Utram tandem linguam nescio? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Oratio me istius philosophi non offendit; Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Sint ista Graecorum; Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Cave putes quicquam esse verius. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Que Manilium, ab iisque M.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Videsne, ut haec concinant? Eaedem res maneant alio modo. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quid enim? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota
            nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime
            necessaria?

            Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro
            scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere?

An hoc usque quaque, aliter in vita?

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Sed haec omittamus; Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?

Minime vero, inquit ille, consentit.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Ut pulsi recurrant? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Suo genere perveniant ad extremum; Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Cave putes quicquam esse verius.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Cave putes quicquam esse verius. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Non risu potius quam oratione eiciendum? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones.

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Nemo igitur esse beatus potest.

Omnis enim est natura diligens sui.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; In schola desinis. Efficiens dici potest. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Ecce aliud simile dissimile. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quid iudicant sensus? Cur id non ita fit? Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Urgent tamen et nihil remittunt. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.
Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.
Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
Dici enim nihil potest verius.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint,
            vel omnia vel plurima et maxima.

            Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Quae ista amicitia est? Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Ille incendat?: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Quid de Pythagora?: Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.
Stoicos roga.: Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Stoici scilicet.: Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Age sane, inquam. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? An nisi populari fama? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Sed residamus, inquit, si placet. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Is es profecto tu. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Nos commodius agimus. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Sin aliud quid voles, postea. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.
Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Polycratem Samium felicem appellabant. Sed haec in pueris;

Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Sed fortuna fortis; Ego vero isti, inquam, permitto. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quid censes in Latino fore? Si longus, levis;

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Memini vero, inquam; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Sed residamus, inquit, si placet. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Hic ambiguo ludimur.

Quare attende, quaeso. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Cur id non ita fit? Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Stoici scilicet. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Sedulo, inquam, faciam.
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis
            excellens ad factorum pulchritudinem?

            Ea possunt paria non esse.

Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Dat enim intervalla et relaxat. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. A mene tu? Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute; An haec ab eo non dicuntur? Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Hunc vos beatum; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. An potest cupiditas finiri? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quid est enim aliud esse versutum? Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Si longus, levis dictata sunt. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Hoc est non dividere, sed frangere. Hic ambiguo ludimur. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Restatis igitur vos;

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit;

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Beatus sibi videtur esse moriens. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Sed plane dicit quod intellegit. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?

Verum hoc idem saepe faciamus. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Torquatus, is qui consul cum Cn. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Non semper, inquam;

Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum!
            Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

            Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello,
            illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Sed haec omittamus;: Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
An eiusdem modi?: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Quis hoc dicit?: Pollicetur certe.
ALIO MODO.: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.

Si longus, levis. Urgent tamen et nihil remittunt. Eademne, quae restincta siti? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Laboro autem non sine causa; Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Scrupulum, inquam, abeunti; Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. At iam decimum annum in spelunca iacet. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria;

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Quare attende, quaeso. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Non est igitur voluptas bonum. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Sed fortuna fortis; Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Quid vero? Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Igitur ne dolorem quidem. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Sed haec in pueris; Nam quid possumus facere melius? Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum;

Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Sed fortuna fortis; Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? In schola desinis. Quod cum dixissent, ille contra. Et quidem, inquit, vehementer errat;

Nam si concederetur, etiamsi ad corpus nihil referatur, ista
            sua sponte et per se esse iucunda, per se esset et virtus et
            cognitio rerum, quod minime ille vult expetenda.

            Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se
            acupenserem maenae non anteponere.

Itaque contra est, ac dicitis; Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Prioris generis est docilitas, memoria;
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non
            potest.

            Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut
            iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut
            probari.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Si enim ad populum me vocas, eum. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Facillimum id quidem est, inquam. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.

Falli igitur possumus.: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Pollicetur certe.: Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?
Pollicetur certe.: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Si longus, levis.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Cur post Tarentum ad Archytam? Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Hoc est non dividere, sed frangere. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Haeret in salebra. Quis istum dolorem timet? Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Si quae forte-possumus. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Sint modo partes vitae beatae. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quaerimus enim finem bonorum. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Quonam, inquit, modo? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam
            gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam
            putem.

            Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata
            spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Age sane, inquam.
Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Age sane, inquam. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Itaque ab his ordiamur.
Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.
Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;
Certe non potest.

Idemne, quod iucunde?
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Polycratem Samium felicem appellabant. Idem adhuc; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Sed ille, ut dixi, vitiose.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; A mene tu? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Sed quae tandem ista ratio est? Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.
In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quae cum essent dicta, discessimus. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Eadem nunc mea adversum te oratio est. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Ea possunt paria non esse. Videsne, ut haec concinant? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Inquit, dasne adolescenti veniam? Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?
Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Hunc vos beatum;

Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. A mene tu?

Quare teneamus Aristotelem et eius filium Nicomachum, cuius
            accurate scripti de moribus libri dicuntur illi quidem esse
            Aristoteli, sed non video, cur non potuerit patri similis
            esse filius.

            Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere,
            quadratum rotundum.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Oratio me istius philosophi non offendit; Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Etiam beatissimum? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. At certe gravius. Cur, nisi quod turpis oratio est? In schola desinis. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;

Audeo dicere, inquit.: Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Magna laus.: Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Moriatur, inquit.: Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Explanetur igitur.: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Certe non potest. Quis est tam dissimile homini. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. At iam decimum annum in spelunca iacet. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Tria genera bonorum; Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.
Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Sed ad bona praeterita redeamus. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.
Itaque contra est, ac dicitis;
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Erit enim mecum, si tecum erit. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Paria sunt igitur.: Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Eam stabilem appellas.: Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Perge porro;: Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Nos commodius agimus.: Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Etiam beatissimum?: Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Optime, inquam. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Oratio me istius philosophi non offendit; An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Tamen a proposito, inquam, aberramus. Sed haec in pueris; Sed ego in hoc resisto;

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Quibusnam praeteritis?
Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Tria genera bonorum; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Bonum liberi: misera orbitas. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Hic ambiguo ludimur.

At coluit ipse amicitias. Quod totum contra est. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Minime vero, inquit ille, consentit. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Si longus, levis. Quorum altera prosunt, nocent altera.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Si enim ad populum me vocas, eum. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.

Non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis
            quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus
            vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur.

            Pauca mutat vel plura sane;

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Sed tamen intellego quid velit. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quis istud, quaeso, nesciebat? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;
Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Quis Aristidem non mortuum diligit? De hominibus dici non necesse est. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Nemo igitur esse beatus potest. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Contineo me ab exemplis. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Sed fac ista esse non inportuna; Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quis Aristidem non mortuum diligit? Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Nihil enim hoc differt.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Laboro autem non sine causa; Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Que Manilium, ab iisque M. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Satis est ad hoc responsum. Quid nunc honeste dicit? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his
            vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos
            ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim.

            Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici
            possit?

Haec dicuntur inconstantissime.: Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
At multis se probavit.: Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Efficiens dici potest.: Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.
Idem adhuc;: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Igitur ne dolorem quidem. Satis est ad hoc responsum. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Minime vero, inquit ille, consentit. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.
Hoc non est positum in nostra actione.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Quonam, inquit, modo? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Disserendi artem nullam habuit. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quare attende, quaeso. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Bonum valitudo: miser morbus. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? De illis, cum volemus. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Dici enim nihil potest verius.

Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Summae mihi videtur inscitiae. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Ita nemo beato beatior.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere
            possit, si nulla cultura adhibeatur.

            Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam
            dico.

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

At hoc in eo M. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Quonam, inquit, modo?: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Si quae forte-possumus.: Erat enim res aperta.
At multis se probavit.: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
ALIO MODO.: Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Summae mihi videtur inscitiae. Quae cum dixisset, finem ille. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; At coluit ipse amicitias. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quod cum dixissent, ille contra. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Nos commodius agimus. Si longus, levis dictata sunt. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Non semper, inquam; Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Restatis igitur vos; Praeclare hoc quidem. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Ratio quidem vestra sic cogit. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Nulla erit controversia. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit.

Inquit, dasne adolescenti veniam? Torquatus, is qui consul cum Cn. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Quorum altera prosunt, nocent altera. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Sed quot homines, tot sententiae; Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Erit enim mecum, si tecum erit. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque
            ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

            Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me
            ipsum abducas licebit.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Sed quot homines, tot sententiae;
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Eaedem res maneant alio modo.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Itaque his sapiens semper vacabit. Cur iustitia laudatur? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Haec dicuntur inconstantissime.: Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Idemne, quod iucunde?: Quorum altera prosunt, nocent altera.
Quo modo?: Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Mihi quidem etiam lautius videtur, quod eligitur, et ad quod dilectus adhibetur -, sed, cum ego ista omnia bona dixero, tantum refert quam magna dicam, cum expetenda, quam valde.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Nam quid possumus facere melius? Si longus, levis. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quo modo? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Sed quod proximum fuit non vidit. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Quod cum dixissent, ille contra. Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; Peccata paria. Quae contraria sunt his, malane? Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Hoc sic expositum dissimile est superiori.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Si longus, levis.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Gerendus est mos, modo recte sentiat.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Ut id aliis narrare gestiant?

Tria genera bonorum;: In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
Quid iudicant sensus?: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Cur iustitia laudatur?: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Sed fortuna fortis;: Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. An eiusdem modi? O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Age, inquies, ista parva sunt. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Quae cum essent dicta, discessimus. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi,
            o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

            Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus
            non reliquit.

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Immo videri fortasse. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Quid autem dici poterit, si turpitudinem non ipsam per se
            fugiendam esse statuemus, quo minus homines tenebras et
            solitudinem nacti nullo dedecore se abstineant, nisi eos per
            se foeditate sua turpitudo ipsa deterreat?

            Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Respondeat totidem verbis. Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quid ergo? Maximus dolor, inquit, brevis est. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Proclivi currit oratio. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo.

Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Non est igitur voluptas bonum. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

De cetero vellem equidem aut ipse doctrinis fuisset
            instructior est enim, quod tibi ita videri necesse est, non
            satis politus iis artibus, quas qui tenent, eruditi
            appellantur aut ne deterruisset alios a studiis.

            Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea
            principia, quae accepimus.

Optime, inquam.: Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Efficiens dici potest.: Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Eam stabilem appellas.: Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Easdemne res?: Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Quid de Pythagora?: Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Avaritiamne minuis? Cui Tubuli nomen odio non est? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-;

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.

Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quonam, inquit, modo? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;
Ita prorsus, inquam;
Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.
Quo tandem modo?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Quae sequuntur igitur? Disserendi artem nullam habuit. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Conferam avum tuum Drusum cum C. Urgent tamen et nihil remittunt. Tum ille: Ain tandem? Haeret in salebra. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Age sane, inquam. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quis enim redargueret? Igitur ne dolorem quidem. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quod vestri non item. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quippe: habes enim a rhetoribus;

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Bestiarum vero nullum iudicium puto.

Cyrenaici quidem non recusant;

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Hoc simile tandem est? Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

            Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. At multis se probavit. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Explanetur igitur.: Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Quare attende, quaeso.: Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Facete M.: Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.
An potest cupiditas finiri?: Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Frater et T. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Quo igitur, inquit, modo? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Eademne, quae restincta siti?

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Pauca mutat vel plura sane; Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Stoici scilicet.

Non risu potius quam oratione eiciendum?
Immo videri fortasse.
Sed haec nihil sane ad rem;

Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Frater et T. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Dicimus aliquem hilare vivere; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Itaque his sapiens semper vacabit. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Tria genera bonorum; Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Itaque his sapiens semper vacabit. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Quonam, inquit, modo? Quare conare, quaeso. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Sed ad rem redeamus;

Ad eas enim res referre, quae agas, quarum una, si quis malo careat, in summo eum bono dicat esse, altera versetur in levissima parte naturae, obscurantis est omnem splendorem honestatis, ne dicam inquinantis.

Non laboro, inquit, de nomine. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Nemo igitur esse beatus potest. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Non laboro, inquit, de nomine.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Immo videri fortasse. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Suo genere perveniant ad extremum;

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.

Videsne, ut haec concinant? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Facillimum id quidem est, inquam. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Facillimum id quidem est, inquam.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Non risu potius quam oratione eiciendum?
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Si longus, levis dictata sunt. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Tubulo putas dicere? Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Age sane, inquam. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Immo alio genere;: At enim hic etiam dolore.
Falli igitur possumus.: Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Ille incendat?: In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Idem adhuc;: Hoc est non dividere, sed frangere.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Si longus, levis. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quid me istud rogas? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit.
Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Itaque quae sunt eorum consolationes, quae cohortationes,
            quae etiam monita et consilia scripta ad summos viros! Erat
            enim apud eos, ut est rerum ipsarum natura, sic dicendi
            exercitatio duplex.

            Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Quae cum essent dicta, discessimus. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Nihil sane.: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Magna laus.: Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.
Hunc vos beatum;: Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Explanetur igitur.: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Explanetur igitur.: Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Videsne quam sit magna dissensio? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Verum hoc idem saepe faciamus. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Minime vero istorum quidem, inquit. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Sedulo, inquam, faciam.: Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Quis enim redargueret?: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Moriatur, inquit.: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Efficiens dici potest.: Quod cum dixissent, ille contra.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Ubi ut eam caperet aut quando? Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus
            efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a
            se dissentiat.

            Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Minime vero istorum quidem, inquit. Itaque his sapiens semper vacabit. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Hos contra singulos dici est melius.

Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Sed nimis multa. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Sed ille, ut dixi, vitiose. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Confecta res esset.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. At iam decimum annum in spelunca iacet. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Sin aliud quid voles, postea.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Sed hoc sane concedamus.

Poterat autem inpune;: Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.
Cyrenaici quidem non recusant;: At multis malis affectus.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Inquit, dasne adolescenti veniam? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Nam de isto magna dissensio est. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Non laboro, inquit, de nomine. Ille incendat? Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Igitur ne dolorem quidem. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Non est igitur summum malum dolor.

Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.

Tum enim eam ipsam vis, quam modo ego dixi, et nomen inponis, in motu ut sit et faciat aliquam varietatem, tum aliam quandam summam voluptatem, quo addi nihil possit;

Cur post Tarentum ad Archytam?
Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Satis est ad hoc responsum. Sit enim idem caecus, debilis. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Restatis igitur vos; An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Cur id non ita fit?

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Falli igitur possumus.

Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Graccho, eius fere, aequalí? Quo igitur, inquit, modo? Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Quis est tam dissimile homini. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Nam de isto magna dissensio est.

Respondeat totidem verbis. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Quis enim redargueret?: Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Non semper, inquam;: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Beatum, inquit.: Erat enim Polemonis.

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?
Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Dicimus aliquem hilare vivere; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Sin aliud quid voles, postea. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Quae est igitur causa istarum angustiarum? Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quid, de quo nulla dissensio est? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Sit enim idem caecus, debilis.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Primum quid tu dicis breve? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum,
            secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex
            hominis natura undique perfecta et nihil requirente.

            Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam
            gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam
            putem.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Quid vero? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Bonum patria: miserum exilium. Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum bonum voluptas est, rectissime non putat.

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Praeteritis, inquit, gaudeo. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Proclivi currit oratio. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Paria sunt igitur.

An eiusdem modi?

Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

Summae mihi videtur inscitiae. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Ostendit pedes et pectus. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Rationis enim perfectio est virtus; Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Praeclare hoc quidem. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Quis hoc dicit? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Haec dicuntur inconstantissime.: Primum quid tu dicis breve?
Hic ambiguo ludimur.: Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.
Audeo dicere, inquit.: Sedulo, inquam, faciam.
Haec dicuntur inconstantissime.: Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Ut enim qui mortem in malis ponit non potest eam non timere, sic nemo ulla in re potest id, quod malum esse decreverit, non curare idque contemnere.

Poterat autem inpune;

Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Si longus, levis dictata sunt. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Sed quot homines, tot sententiae; Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Num quid tale Democritus? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Multosque etiam dolores curationis causa perferant, ut, si ipse usus membrorum non modo non maior, verum etiam minor futurus sit, eorum tamen species ad naturam revertatur?

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. At multis malis affectus. Memini vero, inquam; Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Hunc vos beatum; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Nulla erit controversia.: Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;
Eam stabilem appellas.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Quo tandem modo?: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Id est enim, de quo quaerimus. Quo tandem modo? Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem.

Nemo igitur esse beatus potest.

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? Que Manilium, ab iisque M. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Explanetur igitur. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Falli igitur possumus.

Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Tum mihi Piso: Quid ergo? Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Stoici scilicet.: Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.
Pollicetur certe.: Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Si longus, levis;: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Quid enim?: Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Itaque fecimus. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;

Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque
            tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque
            instrui posses.

            Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei
            publicae nostrae profuit, non odit?

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Sint modo partes vitae beatae. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret?

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Tamen a proposito, inquam, aberramus. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Maximus dolor, inquit, brevis est. Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Si longus, levis; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Bonum patria: miserum exilium. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? At iam decimum annum in spelunca iacet. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Quae sequuntur igitur?: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Ergo, inquit, tibi Q.: Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Ille incendat?: Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Falli igitur possumus.: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Si longus, levis;: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nos vero, inquit ille; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Nam quid possumus facere melius? Restatis igitur vos; Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Peccata paria. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus.

Sint modo partes vitae beatae. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Disserendi artem nullam habuit.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a
            nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

            Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus
            verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis
            bonorum videbatur extremum.

Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.
Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Suo enim quisque studio maxime ducitur.
At hoc in eo M.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Equidem e Cn.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Eaedem res maneant alio modo. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Comprehensum, quod cognitum non habet? Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit;

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Itaque contra est, ac dicitis;

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Ratio quidem vestra sic cogit. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Ratio quidem vestra sic cogit. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Frater et T. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quippe: habes enim a rhetoribus; An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Sed residamus, inquit, si placet. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Ubi ut eam caperet aut quando?

Quo tandem modo?

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quae contraria sunt his, malane? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Sed fac ista esse non inportuna;

Sed ad bona praeterita redeamus. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Age, inquies, ista parva sunt. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere.

Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur,
            unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum,
            quae sunt aut animi aut corporis;

            Certe non potest.

Nos commodius agimus.

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Laboro autem non sine causa;

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones.

Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior
            viderere, non esses tui similis;

            Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne
            Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore
            gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Inquit, dasne adolescenti veniam? Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Hos contra singulos dici est melius. Itaque his sapiens semper vacabit. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Itaque contra est, ac dicitis; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Nos commodius agimus. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Quae contraria sunt his, malane? Sed ille, ut dixi, vitiose. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Si longus, levis dictata sunt.
Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Sed haec omittamus; Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Poterat autem inpune; Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico.

Sumenda potius quam expetenda.

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quae cum dixisset, finem ille. Frater et T. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod
            quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum
            providens, dialecticas captiones.

            Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba
            rapiunt;

Certe non potest. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Maximus dolor, inquit, brevis est. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Nunc agendum est subtilius. Si enim ad populum me vocas, eum. Videsne quam sit magna dissensio? Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Dici enim nihil potest verius. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Istic sum, inquit.: Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Quid iudicant sensus?: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Tenent mordicus.: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Quare attende, quaeso.: Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.
At certe gravius.: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Quid ergo?: Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

De quibus cupio scire quid sentias.
Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Immo alio genere; Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quorum altera prosunt, nocent altera. Ubi ut eam caperet aut quando? Facillimum id quidem est, inquam.

Si quae forte-possumus.: Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Quare attende, quaeso.: Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Hic ambiguo ludimur.
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. At iam decimum annum in spelunca iacet. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Ut id aliis narrare gestiant?
Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Paria sunt igitur. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Non igitur bene. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Cyrenaici quidem non recusant; Quis est tam dissimile homini.

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Itaque contra est, ac dicitis; Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

At iam decimum annum in spelunca iacet. Numquam facies. Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Omnis enim est natura diligens sui. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Laboro autem non sine causa; Haeret in salebra. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Cur iustitia laudatur?

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Itaque his sapiens semper vacabit. Id enim natura desiderat. Istic sum, inquit. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Utram tandem linguam nescio?

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.
Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.

Quo tandem modo?

Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Quis hoc dicit?: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Stoicos roga.: Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.
Quo tandem modo?: Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.
Etiam beatissimum?: Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Haec dicuntur inconstantissime.: Efficiens dici potest.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur.

Quae contraria sunt his, malane?

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Istic sum, inquit.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Nam de isto magna dissensio est. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Quonam, inquit, modo? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Recte, inquit, intellegis. Quis est tam dissimile homini. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Laboro autem non sine causa;

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere.

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?
Et quidem, inquit, vehementer errat;
Facillimum id quidem est, inquam.
Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Itaque contra est, ac dicitis; Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Prioris generis est docilitas, memoria; Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Hunc vos beatum; Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Confecta res esset. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Erit enim mecum, si tecum erit. Certe non potest.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis.

At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Quare attende, quaeso.
An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus?
Ubi ut eam caperet aut quando?
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Age, inquies, ista parva sunt. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Que Manilium, ab iisque M.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.

Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Ita prorsus, inquam; Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Praeteritis, inquit, gaudeo. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Conferam avum tuum Drusum cum C. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Si longus, levis; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Quid enim? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Bonum valitudo: miser morbus. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quid iudicant sensus? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Nos cum te, M. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Si longus, levis dictata sunt. Res enim concurrent contrariae.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Sed haec in pueris; Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Erat enim res aperta. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Nam ista vestra: Si gravis, brevis;

Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut
            reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut
            perferendis doloribus asperiores repellat.

            Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare,
            cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Quae duo sunt, unum facit.

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quibusnam praeteritis? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Sed quae tandem ista ratio est? Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Negare non possum.: Ita multa dicunt, quae vix intellegam.
Tenent mordicus.: Que Manilium, ab iisque M.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quis hoc dicit? Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Nulla erit controversia.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quae est igitur causa istarum angustiarum? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quid, de quo nulla dissensio est? Quid Zeno? Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Nam de isto magna dissensio est.
Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.
Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.
Sed quid sentiat, non videtis.
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?
Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Si longus, levis.: Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Primum divisit ineleganter;: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Haec dicuntur inconstantissime.: Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Peccata paria.: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Hunc vos beatum;: De vacuitate doloris eadem sententia erit.
Sullae consulatum?: Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

            Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque
            ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Et nemo nimium beatus est;

Quid censes in Latino fore? Prioris generis est docilitas, memoria; Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea
            duceretur omnis a prima commendatione naturae.

            Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur
            quasi concessis;

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Quod cum dixissent, ille contra. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ut aliquid scire se gaudeant? Quippe: habes enim a rhetoribus;

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Quis enim redargueret?: Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Non semper, inquam;: Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?
Istic sum, inquit.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Hic ambiguo ludimur.: Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Ne discipulum abducam, times. Velut ego nunc moveor. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Et nemo nimium beatus est; Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Bonum valitudo: miser morbus. Poterat autem inpune; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quonam, inquit, modo? Utram tandem linguam nescio? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Haeret in salebra.: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Tubulo putas dicere?: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Tubulo putas dicere?: Ea possunt paria non esse.
Stoicos roga.: Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Itaque fecimus. At hoc in eo M. Sed ad bona praeterita redeamus. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Ea possunt paria non esse. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Ut id aliis narrare gestiant? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Ubi ut eam caperet aut quando? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Hoc tu nunc in illo probas. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Haec dicuntur inconstantissime. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Magna laus. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. De illis, cum volemus. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Rationis enim perfectio est virtus;

Restatis igitur vos; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Haec dicuntur fortasse ieiunius; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Hoc non est positum in nostra actione. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Sed quid sentiat, non videtis.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quare ad ea primum, si videtur; Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Nam ante Aristippus, et ille melius. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo
            loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque
            appetitu movetur.

            Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum
            sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.

Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quid nunc honeste dicit?

Quis enim redargueret?: Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
Quare conare, quaeso.: Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Quis enim redargueret?: Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quonam modo? Certe non potest. Quid nunc honeste dicit? Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Primum quid tu dicis breve?
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Sed hoc sane concedamus. Ita nemo beato beatior. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Igitur ne dolorem quidem. Equidem e Cn. Quo modo?

Primum divisit ineleganter; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Age sane, inquam. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus
            in praecordiis piscis inventus est?

            Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur
            ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita
            adsentiatur.

An eiusdem modi?: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Quo modo?: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Quo tandem modo?: Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Quo modo?: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Magna laus.: Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Quid est enim aliud esse versutum?
An nisi populari fama?
Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum
            excitabantur partim profectae a contemplatione rerum
            occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo
            etiam rationis explicandae disserendique cupiditas
            consequebatur;

            Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta
            artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem
            illustriorem satis ornatus possit accedere.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Nihil ad rem! Ne sit sane;
Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Quis est tam dissimile homini. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Respondeat totidem verbis. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Sed ego in hoc resisto;

Videsne quam sit magna dissensio? Si longus, levis dictata sunt. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Illi enim inter se dissentiunt. Sed quot homines, tot sententiae; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Nos vero, inquit ille; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Audeo dicere, inquit. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Sed plane dicit quod intellegit.

Negare non possum.: Sed quod proximum fuit non vidit.
Si id dicis, vicimus.: Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
Tubulo putas dicere?: Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Polycratem Samium felicem appellabant. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Non est igitur voluptas bonum. Quippe: habes enim a rhetoribus; Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Efficiens dici potest. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Sed haec in pueris; Satis est ad hoc responsum. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. A mene tu?

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Idemne, quod iucunde?

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Si quae forte-possumus. Eademne, quae restincta siti? Non semper, inquam; Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Itaque fecimus.

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse,
            dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges
            permittunt, cum privatarum litium iudices sumus.

            Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Quae cum dixisset, finem ille. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quae duo sunt, unum facit. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Haec ego non possum dicere non esse hominis quamvis et belli et humani, sapientis vero nullo modo, physici praesertim, quem se ille esse vult, putare ullum esse cuiusquam diem natalem.

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Praeclare hoc quidem.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam,
            nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

            Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere
            Peripateticus non potest.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.

Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.

Peccata paria.: Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Memini vero, inquam;: Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Quo modo?: Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Certe non potest.: Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut
            fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo
            philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera
            caverent?

            Erat enim Polemonis.

Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere.

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.

Certe non potest.
Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quae duo sunt, unum facit. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Quid est igitur, inquit, quod requiras? Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quod quidem nobis non saepe contingit. Sed quae tandem ista ratio est?

Scisse enim te quis coarguere possit?
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Negare non possum. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Maximus dolor, inquit, brevis est. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Nam quid possumus facere melius?

Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse
            arbitrantur.

            Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut
            tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum
            doctrinae studiis levaverunt.

Quibusnam praeteritis?: Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Qui convenit?: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Nihilo magis.: At hoc in eo M.
Idem adhuc;: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Quonam, inquit, modo?: Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.
Nunc de hominis summo bono quaeritur;
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Ita multa dicunt, quae vix intellegam.

Nam de isto magna dissensio est. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

            Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe
            faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis;

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Si quae forte-possumus.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Que Manilium, ab iisque M.

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quid de Pythagora? Quod equidem non reprehendo; Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Si quae forte-possumus. Sed nimis multa. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Bonum patria: miserum exilium. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nihil illinc huc pervenit. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Non est igitur voluptas bonum.

Sed fac ista esse non inportuna;
Hoc sic expositum dissimile est superiori.
Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Sumenda potius quam expetenda.
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Que Manilium, ab iisque M.

Itaque ut maiores nostri ab aratro adduxerunt Cincinnatum illum, ut dictator esset, sic vos de pagis omnibus colligitis bonos illos quidem viros, sed certe non pereruditos.

Ita prorsus, inquam;: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Non semper, inquam;: Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Tu quidem reddes;: Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit.
Haeret in salebra.: Inde igitur, inquit, ordiendum est.
Venit ad extremum;: Ad eos igitur converte te, quaeso.

Quod vestri non item.: Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Memini vero, inquam;: Hoc non est positum in nostra actione.
Audeo dicere, inquit.: Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Magna laus.: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Id enim natura desiderat.: Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
A mene tu?: Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Cave putes quicquam esse verius. Ita prorsus, inquam; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Si longus, levis.: Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Ita credo.: Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Poterat autem inpune;: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Hunc vos beatum;: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Sed residamus, inquit, si placet. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Inquit, dasne adolescenti veniam? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Stoici scilicet. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Nihil sane. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Si longus, levis dictata sunt.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Haec dicuntur inconstantissime. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Equidem e Cn. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Nulla erit controversia.

Id Sextilius factum negabat. Quippe: habes enim a rhetoribus; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Esse enim, nisi eris, non potes. Hoc non est positum in nostra actione. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Sed haec nihil sane ad rem; Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Cui Tubuli nomen odio non est? Hos contra singulos dici est melius. Ac tamen hic mallet non dolere.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem? Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Ita prorsus, inquam;

Quis enim redargueret?: At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Falli igitur possumus.: Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem
            dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit
            ultimum bonorum, quod ille;

            Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum
            gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a
            dolore.

Minime vero istorum quidem, inquit.

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.
Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Quare conare, quaeso.: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Itaque fecimus.: Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
At certe gravius.: Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.
Ita prorsus, inquam;: Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Istic sum, inquit.: Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Quid de Pythagora?: Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Peccata paria.: Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Numquam facies. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quo tandem modo?

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Sint ista Graecorum; Optime, inquam. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Sed quot homines, tot sententiae; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Ut id aliis narrare gestiant?

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Sed potestne rerum maior esse dissensio? Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Dat enim intervalla et relaxat. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Prioris generis est docilitas, memoria; Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Restatis igitur vos;

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.
Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres
            philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

            Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata
            mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Non semper, inquam; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quid censes in Latino fore?

Moriatur, inquit. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Equidem e Cn.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Immo videri fortasse. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Si id dicis, vicimus. Si longus, levis. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quare conare, quaeso. Quo modo?

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Maxime autem in hoc quidem genere vis est perspicua naturae,
            cum et mendicitatem multi perpetiantur, ut vivant, et
            angantur adpropinquatione mortis confecti homines senectute
            et ea perferant, quae Philoctetam videmus in fabulis.

            Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit
            beatissimus, si id oportune facere possit, quod est
            convenienter naturae.

Itaque contra est, ac dicitis;

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Negare non possum. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Quae duo sunt, unum facit.

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Cave putes quicquam esse verius. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quis enim redargueret? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Quid autem dici poterit, si turpitudinem non ipsam per se fugiendam esse statuemus, quo minus homines tenebras et solitudinem nacti nullo dedecore se abstineant, nisi eos per se foeditate sua turpitudo ipsa deterreat?

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. Praeteritis, inquit, gaudeo. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Facillimum id quidem est, inquam. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Quae cum dixisset, finem ille. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod potius novum exquirere,virtutis autem amplitudinem quasi in altera librae lance ponere.

Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Quid enim possumus hoc agere divinius?
Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.

Sedulo, inquam, faciam.: Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Scaevolam M.: Si enim ad populum me vocas, eum.
Sed videbimus.: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Nihil sane.: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.

Igitur ne dolorem quidem. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quare conare, quaeso. Reguli reiciendam; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Iam in altera philosophiae parte. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Sed quid sentiat, non videtis. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere.

Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Paria sunt igitur. Que Manilium, ab iisque M. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quare conare, quaeso. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Paria sunt igitur. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Quis istum dolorem timet?

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Ratio quidem vestra sic cogit. Quonam, inquit, modo? Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Non igitur bene. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Dici enim nihil potest verius. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? In schola desinis. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Disserendi artem nullam habuit. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Proclivi currit oratio. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes
            torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam
            causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

            Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad
            virtutem progressionis aliquantum.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Pollicetur certe. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Non est igitur voluptas bonum. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Satis est ad hoc responsum. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Haec igitur Epicuri non probo, inquam. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant
            et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt,
            quodcumque veri simile videatur.

            Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non
            asperner, si non habeat, non admodum flagitem.

Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec
            perspici nec cognosci potest.

            Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea
            principia, quae accepimus.

Idemne, quod iucunde?: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Quid iudicant sensus?: Quonam, inquit, modo?

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Et nemo nimium beatus est; Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; In schola desinis. Eaedem res maneant alio modo. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.

Stoicos roga.: Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.
Recte dicis;: Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Qui convenit?: Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Immo videri fortasse.: Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Nihil sane.
Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris.

Eaedem res maneant alio modo. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Minime vero istorum quidem, inquit. Quibusnam praeteritis? Ecce aliud simile dissimile. Sed quot homines, tot sententiae; Age, inquies, ista parva sunt. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

Hoc non est positum in nostra actione. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Nihilo magis. Hoc tu nunc in illo probas. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Deinde dolorem quem maximum? Beatus sibi videtur esse moriens. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Quae si a vobis talia dicerentur, qualibus Caius Marius uti
            poterat, ut expulsus, egens, in palude demersus tropaeorum
            recordatione levaret dolorem suum, audirem et plane
            probarem.

            Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Quid nunc honeste dicit? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere.

Confecta res esset.
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Dici enim nihil potest verius.
Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Maximus dolor, inquit, brevis est. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Confecta res esset. Nihil ad rem! Ne sit sane; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Istic sum, inquit. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae.

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Praeteritis, inquit, gaudeo. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Disserendi artem nullam habuit. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Tenent mordicus. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Si enim ad populum me vocas, eum. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Ratio quidem vestra sic cogit. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca
            etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

            Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui
            deceat extremum.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Sed haec nihil sane ad rem;
Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.
Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Si quae forte-possumus.: Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Quid enim?: Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.
Cur iustitia laudatur?: Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Tenent mordicus.: Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Nos cum te, M.: Graece donan, Latine voluptatem vocant.
Explanetur igitur.: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
An eiusdem modi?: Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Equidem e Cn.: Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Restatis igitur vos;: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Ad hanc rem aiunt artis quoque requisitas, quae naturam adiuvarent in quibus ea numeretur in primis, quae est est vivendi ars, ut tueatur, quod a natura datum sit, quod desit, adquirat.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Cave putes quicquam esse verius. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.
Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam
            appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt,
            appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

            Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis
            et moribus comprobavit.

Primum divisit ineleganter;

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Rationis enim perfectio est virtus; Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Praeclare hoc quidem. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Negare non possum. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Si quae forte-possumus.

Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Istic sum, inquit. Nos cum te, M. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Torquatus, is qui consul cum Cn.

Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.
Tubulo putas dicere?
Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?
Sed ille, ut dixi, vitiose.

Sed nimis multa.: Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Scaevolam M.: Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
Pollicetur certe.: His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Ita prorsus, inquam;: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Urgent tamen et nihil remittunt. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Quid nunc honeste dicit? Perge porro; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quae ista amicitia est?

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Nihil enim hoc differt. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Utilitatis causa amicitia est quaesita. An haec ab eo non dicuntur? Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Iam enim adesse poterit. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Ac tamen hic mallet non dolere. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Efficiens dici potest. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Id mihi magnum videtur. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Sit enim idem caecus, debilis. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non
            bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte
            antiquos dixisse per se esse expetenda;

            Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Suo genere perveniant ad extremum; Dat enim intervalla et relaxat. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Et quod est munus, quod opus sapientiae? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. An tu me de L. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Immo videri fortasse. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. An tu me de L. At certe gravius. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Beatum, inquit.: Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.
Efficiens dici potest.: Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Sed haec omittamus;: Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Hic ambiguo ludimur.: Si longus, levis.
Certe non potest.: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Paria sunt igitur.: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Primum divisit ineleganter;: Ea possunt paria non esse.
Quis enim redargueret?: Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Si longus, levis; Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Proclivi currit oratio. Sint modo partes vitae beatae. Primum quid tu dicis breve? Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Haec dicuntur inconstantissime. Praeclare hoc quidem. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.

Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse?

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Quare ad ea primum, si videtur; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Non laboro, inquit, de nomine. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Quo modo autem philosophus loquitur?

Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Reguli reiciendam; Utilitatis causa amicitia est quaesita. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Hic ambiguo ludimur. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Ita prorsus, inquam;

            Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et
            vix ferendum putabit?

Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.

Praeteritis, inquit, gaudeo. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Haeret in salebra.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.

An hoc usque quaque, aliter in vita? In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Recte, inquit, intellegis. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Itaque his sapiens semper vacabit. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Si longus, levis;: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Nihilo magis.: Num quid tale Democritus?
Recte, inquit, intellegis.: Nihil ad rem! Ne sit sane;
Age sane, inquam.: Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Beatus sibi videtur esse moriens.
O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Nam quid possumus facere melius?
Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt.
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Erat enim Polemonis.: Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Ut pulsi recurrant?: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Quid de Pythagora?: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Negare non possum.: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum
            naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil
            interest.

            Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Conferam avum tuum Drusum cum C. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Paria sunt igitur. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ut pulsi recurrant? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Quare ad ea primum, si videtur; Scaevolam M. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris.

Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Nihil illinc huc pervenit. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quorum altera prosunt, nocent altera. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Nemo igitur esse beatus potest. Nunc agendum est subtilius.

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Est, ut dicis, inquam. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Tum mihi Piso: Quid ergo?

Hoc est non dividere, sed frangere. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Minime vero istorum quidem, inquit. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Si longus, levis dictata sunt. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. At enim hic etiam dolore. Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Hic ambiguo ludimur. Nihil sane. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet.

Respondeat totidem verbis.
Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Cave putes quicquam esse verius.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Quid, quod res alia tota est? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Hoc est non dividere, sed frangere. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quonam, inquit, modo? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Bonum valitudo: miser morbus. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quid Zeno?

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Sed haec nihil sane ad rem; An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Ille incendat? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quid ergo? Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Easdemne res? Nihil ad rem! Ne sit sane; Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Urgent tamen et nihil remittunt.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si
            imperes quod facere non possim.

            Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit,
            quem in adoptionem D.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Videsne, ut haec concinant? Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Oratio me istius philosophi non offendit; Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Velut ego nunc moveor. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Hic ambiguo ludimur. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quaerimus enim finem bonorum. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.

Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico.

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Stoici scilicet. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Tum ille: Ain tandem? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Cur, nisi quod turpis oratio est?

Quae sequuntur igitur?: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Scaevolam M.: Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Stoicos roga.: Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?
Frater et T.: Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Audeo dicere, inquit.: Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Is es profecto tu.: Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni?
Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.

Proclivi currit oratio.: Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Quid vero?: Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quod totum contra est. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Tanta vis admonitionis inest in locis; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum
            permansurum, quod fragile et caducum sit?

            Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere
            velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Respondeat totidem verbis. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Sed residamus, inquit, si placet. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Que Manilium, ab iisque M. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Si longus, levis.

Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut
            vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in
            animis censes?

            Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite
            levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt
            beati.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Illa tamen simplicia, vestra versuta. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Urgent tamen et nihil remittunt. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Quid est enim aliud esse versutum? Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Disserendi artem nullam habuit. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Confecta res esset. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Eaedem res maneant alio modo. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Nam de isto magna dissensio est. Quid ergo? Immo alio genere;

Dat enim intervalla et relaxat. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.
Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura
            mundum universum et eius maxima partis administrari.

            Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis
            excellens ad factorum pulchritudinem?

Recte dicis;: Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Proclivi currit oratio.: Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Quis negat?: Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Easdemne res?: An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Nihil sane.: At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Quis hoc dicit? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Sumenda potius quam expetenda. Cur haec eadem Democritus?

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Sed fortuna fortis; Ille incendat? In schola desinis. Quippe: habes enim a rhetoribus; Ille incendat? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

A mene tu?: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Primum divisit ineleganter;: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Stoici scilicet.: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Quis negat?: Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Audeo dicere, inquit.: Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Sed ad rem redeamus; Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Illi enim inter se dissentiunt. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Itaque contra est, ac dicitis; Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Istic sum, inquit. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Quod quidem nobis non saepe contingit. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Quo modo autem philosophus loquitur? Beatus sibi videtur esse moriens. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio.

Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex iis nihil redundet?

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Non igitur bene. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Ego vero isti, inquam, permitto. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Pauca mutat vel plura sane;

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Sed residamus, inquit, si placet. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Dici enim nihil potest verius. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Quid autem sit, quod ita moveat itaque a natura in primo
            ortu appetatur, non constat deque eo est inter philosophos,
            cum summum bonum exquiritur, omnis dissensio.

            Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est
            doloris omnis amotio.

Non laboro, inquit, de nomine.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Si quae forte-possumus.: Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.
Efficiens dici potest.: Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Contineo me ab exemplis. Nos commodius agimus. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Is es profecto tu.
Sed residamus, inquit, si placet.
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.
Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Dum enim in una virtute sic omnia esse voluerunt, ut eam rerum selectione expoliarent nec ei quicquam, aut unde oriretur, darent, aut ubi niteretur, virtutem ipsam, quam amplexabantur, sustulerunt.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Velut ego nunc moveor.

Refert tamen, quo modo.

Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Utilitatis causa amicitia est quaesita. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate;

Illi enim inter se dissentiunt.
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Ita credo. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Et quidem, inquit, vehementer errat; Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Eam stabilem appellas.
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Num quid tale Democritus?
Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Sed nimis multa.: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Eam stabilem appellas.: Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Tria genera bonorum;: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Respondeat totidem verbis.: Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Id mihi magnum videtur. Videsne quam sit magna dissensio? Nam quid possumus facere melius? An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Haeret in salebra.

Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Non potes, nisi retexueris illa.
Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Sullae consulatum? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Nemo igitur esse beatus potest. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Hic ambiguo ludimur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Hic ambiguo ludimur.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quid, quod res alia tota est? Sed residamus, inquit, si placet. Minime vero istorum quidem, inquit. An eiusdem modi? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Quid me istud rogas? Tubulo putas dicere? Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?

At multis malis affectus.

Poterat autem inpune; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Sed haec omittamus; Ita prorsus, inquam; Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Recte, inquit, intellegis. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum
            laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset,
            nollem vituperatum.

            Cui Tubuli nomen odio non est?

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Sint modo partes vitae beatae. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Sint ista Graecorum; Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;
Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Cur haec eadem Democritus? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Si id dicis, vicimus. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

An hoc usque quaque, aliter in vita?
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Proclivi currit oratio.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quid, quod res alia tota est? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Venit ad extremum; At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Sedulo, inquam, faciam. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Cur post Tarentum ad Archytam? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere
            licebit.

            Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Suo genere perveniant ad extremum; Pugnant Stoici cum Peripateticis. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Hic ambiguo ludimur.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Sed ego in hoc resisto;
Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Cui Tubuli nomen odio non est? Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Quid, de quo nulla dissensio est? Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Nam quid possumus facere melius? Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Sed fac ista esse non inportuna; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Itaque ab his ordiamur.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.
Bonum liberi: misera orbitas.
Nam ante Aristippus, et ille melius.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quid iudicant sensus? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.

Nos vero, inquit ille;
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.
Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Hic ambiguo ludimur. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Ostendit pedes et pectus. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Sed haec in pueris; Quid vero?

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute
            contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

            Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse
            praestantius, sin emolumento, summas familiaritates
            praediorum fructuosorum mercede superari.

Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Erat enim res aperta. Cur, nisi quod turpis oratio est? Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Hoc non est positum in nostra actione. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Sed tamen intellego quid velit. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno
            post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit
            potius, quam ea Ap.

            Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen
            confitentem audire Torquatum.

Reguli reiciendam;: Sed haec nihil sane ad rem;
Immo alio genere;: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Optime, inquam.: Eadem fortitudinis ratio reperietur.
Scaevolam M.: Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
Quo tandem modo?: Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.

Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Stoici scilicet. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Si enim ad populum me vocas, eum. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quis istud, quaeso, nesciebat? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Sed fortuna fortis; Sed ego in hoc resisto; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc;

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quod quidem nobis non saepe contingit. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. At multis malis affectus.

Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Tanta vis admonitionis inest in locis; Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Idemne, quod iucunde? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

De hominibus dici non necesse est. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant.

Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae
            perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum
            sit in singulis, extrema conclusio est.

            Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Nulla erit controversia. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Deinde dolorem quem maximum? Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere?

Perge porro;: Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Quo modo?: Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.
Sumenda potius quam expetenda.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Sedulo, inquam, faciam.: Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas,
            quid non probes eius, a quo dissentias.

            Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Qui est in parvis malis. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Quae cum essent dicta, discessimus.

Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Quae cum essent dicta, discessimus. Sed haec omittamus; Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Facete M.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Prioris generis est docilitas, memoria; Nulla erit controversia. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

Hoc sic expositum dissimile est superiori.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quid vero? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Conferam avum tuum Drusum cum C. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Numquam facies.: Sin aliud quid voles, postea.
Recte dicis;: Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Quibusnam praeteritis?: Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
A mene tu?: Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Scaevolam M.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Recte dicis;: Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Nos commodius agimus.: Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Sed haec omittamus;: Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Quaerimus enim finem bonorum.: Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.
Ille incendat?: Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Quo modo?: Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Quare attende, quaeso. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Certe non potest. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Si quae forte-possumus. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Cur haec eadem Democritus? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

            Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates
            repellant.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Quid de Pythagora? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus.

Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

Bonum patria: miserum exilium.
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;
Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Mihi enim satis est, ipsis non satis. Id mihi magnum videtur. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Restatis igitur vos; Id enim natura desiderat. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Primum divisit ineleganter; Erat enim Polemonis. Haeret in salebra.

Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Sed haec omittamus; Sumenda potius quam expetenda. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad corpus, tu totus haeres in corpore. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Praeclare hoc quidem. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Tria genera bonorum; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Sed quae tandem ista ratio est?

Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis
            progressionibus usa augentur nec sine causa;

            Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae
            quaerimus, explicatio tua ista profecerit.

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quid iudicant sensus? Id Sextilius factum negabat. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Memini me adesse P. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; At enim sequor utilitatem. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Ergo, inquit, tibi Q. Summus dolor plures dies manere non potest? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Id mihi magnum videtur. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Moriatur, inquit. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Id enim natura desiderat. Praeclare hoc quidem. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quod quidem nobis non saepe contingit. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Memini me adesse P. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. ALIO MODO. Eademne, quae restincta siti? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Satis est ad hoc responsum. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Pauca mutat vel plura sane; Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Perge porro;: Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Beatum, inquit.: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Haec dicuntur inconstantissime.

Id enim natura desiderat. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Esse enim, nisi eris, non potes. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Age, inquies, ista parva sunt. Perge porro; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Illud non continuo, ut aeque incontentae. Hoc non est positum in nostra actione. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; A mene tu? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quod vestri non item.

Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Itaque contra est, ac dicitis; Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quibus ego vehementer assentior.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Tria genera bonorum; Nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine sensu, id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit dissolutum. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Respondeat totidem verbis.: Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;
Quae sequuntur igitur?: Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.
Memini me adesse P.: Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Immo videri fortasse.: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Immo alio genere;: Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Ille incendat?: Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Quorum altera prosunt, nocent altera. Tubulo putas dicere? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Verum hoc idem saepe faciamus. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Laboro autem non sine causa; Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.
Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Beatum, inquit.: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Frater et T.: At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.
Idemne, quod iucunde?: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Sed videbimus.: Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Ita prorsus, inquam;: Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Confecta res esset.: Easdemne res?

Bestiarum vero nullum iudicium puto.

Mihi enim satis est, ipsis non satis. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.
Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?
Primum quid tu dicis breve?
At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;

Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Easdemne res? At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Torquatus, is qui consul cum Cn. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Ecce aliud simile dissimile.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Easdemne res? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

A mene tu?
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt,
            deserunt usitata.

            Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata
            mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Bonum valitudo: miser morbus. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Non igitur bene. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Omnia peccata paria dicitis. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias
            non maxime laudat?

            Et nemo nimium beatus est;

Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quid, de quo nulla dissensio est? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Si longus, levis. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? De vacuitate doloris eadem sententia erit. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam.

Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare,
            quae autem contra, m a l a.

            Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status
            naturae congruentis tenet;

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Eam stabilem appellas. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Tubulo putas dicere? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Stoici scilicet. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Verum hoc idem saepe faciamus. Quare conare, quaeso. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et
            sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur
            et eos agnoscunt, a quibus educantur.

            Poterat autem inpune;

Non est igitur summum malum dolor.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.
An nisi populari fama?

Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Et nemo nimium beatus est; Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quid vero? An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. At eum nihili facit; Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? A mene tu? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Non enim, quod facit in frugibus, ut, cum ad spicam perduxerit ab herba, relinquat et pro nihilo habeat herbam, idem facit in homine, cum eum ad rationis habitum perduxit.

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi;

Quid, quod res alia tota est?

            Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse
            omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit
            paratissimis vesci voluptatibus.

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Sed tamen intellego quid velit. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Sit enim idem caecus, debilis. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ac tamen hic mallet non dolere. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.

A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Tria genera bonorum; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Nos commodius agimus. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Sin aliud quid voles, postea. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Avaritiamne minuis? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;

Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Easdemne res?: Tenent mordicus.
Immo alio genere;: Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Optime, inquam.: Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.
Confecta res esset.: Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Tenent mordicus.: Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Recte, inquit, intellegis.: Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Simus igitur contenti his. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Laboro autem non sine causa; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Et quidem, inquit, vehementer errat; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Num quid tale Democritus? Immo alio genere; Hic ambiguo ludimur. Respondeat totidem verbis. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Erat enim Polemonis. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Eam stabilem appellas.

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi
            ipsae per se expetuntur.

            Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas,
            cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

Restinguet citius, si ardentem acceperit. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quae duo sunt, unum facit.

Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

Si longus, levis dictata sunt. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Laboro autem non sine causa;

Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

Num quid tale Democritus?

Eam stabilem appellas. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Et nemo nimium beatus est; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Sed ille, ut dixi, vitiose.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Hoc simile tandem est? Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quorum altera prosunt, nocent altera. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens
            iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas,
            liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis
            eiusdem.

            Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Scisse enim te quis coarguere possit? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Si longus, levis dictata sunt. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur;

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quibusnam praeteritis? Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Tum mihi Piso: Quid ergo? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Easdemne res? Sed nunc, quod agimus; Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Est, ut dicis, inquit; Quid nunc honeste dicit? Illa tamen simplicia, vestra versuta. An tu me de L. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Bonum valitudo: miser morbus.

Cur iustitia laudatur?: Illi enim inter se dissentiunt.
Avaritiamne minuis?: Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Sed haec omittamus;: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Tria genera bonorum;: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Tria genera bonorum; Quid de Pythagora? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Scrupulum, inquam, abeunti; Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Quod quidem nobis non saepe contingit. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Id enim natura desiderat. Istic sum, inquit. Age sane, inquam. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Nihil ad rem! Ne sit sane; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Quo igitur, inquit, modo? Polycratem Samium felicem appellabant. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Ut aliquid scire se gaudeant?
Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.
Hos contra singulos dici est melius.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Nos commodius agimus. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Nemo igitur esse beatus potest. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Sed residamus, inquit, si placet. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Optime, inquam. Is es profecto tu. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.

Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.

            Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae
            sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Recte dicis; Beatus sibi videtur esse moriens. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Sit sane ista voluptas. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Tanta vis admonitionis inest in locis; Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Nemo igitur esse beatus potest.
Summus dolor plures dies manere non potest?

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Comprehensum, quod cognitum non habet? Quid enim possumus hoc agere divinius? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Is es profecto tu. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. An eiusdem modi? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Tubulo putas dicere? Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Iam in altera philosophiae parte. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Sin aliud quid voles, postea.

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Iam in altera philosophiae parte.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Ratio quidem vestra sic cogit.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;
Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico,
            praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte
            natura per se esse expetenda.

            Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi
            gratia propter voluptatem, nos amemus;

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.
Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Videsne quam sit magna dissensio? Res enim concurrent contrariae. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Etiam beatissimum?: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Ita credo.: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Reguli reiciendam;: Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Quae sequuntur igitur?: Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.
Praeclare hoc quidem.: Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur.

Quis est tam dissimile homini.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Reguli reiciendam; Murenam te accusante defenderem. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Id enim natura desiderat.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere.

Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?

An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Negare non possum. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non
            probare?

            Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse
            dicimus, in vita beata;

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

            Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit
            ille, tibi non vera videantur.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Ut id aliis narrare gestiant? Et quod est munus, quod opus sapientiae? Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Quare ad ea primum, si videtur;

Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Nihilo magis.: Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Equidem e Cn.: Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.
Ut pulsi recurrant?: Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.
Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Non potes, nisi retexueris illa.
Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Venit ad extremum;: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Qui convenit?: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Immo alio genere;: Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Reguli reiciendam;: Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Quid adiuvas?: Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere?

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Quis est tam dissimile homini. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Torquatus, is qui consul cum Cn. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Iam enim adesse poterit.

Cur iustitia laudatur?: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Ita prorsus, inquam;: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Scaevolam M. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Quid Zeno? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sed haec omittamus; Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Sed tamen intellego quid velit. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a
            nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

            Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium
            nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo
            melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

            Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc
            effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus,
            relinquamus.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur.

Quid adiuvas?: Nihil ad rem! Ne sit sane;
Quo tandem modo?: Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Respondeat totidem verbis.: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Idem adhuc;: Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Numquam facies.: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Equidem e Cn.: Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est
            testimonium multitudinis.

            Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec
            quaesita voluptate.

Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Prioris generis est docilitas, memoria; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quis istud possit, inquit, negare? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Sint modo partes vitae beatae. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quae contraria sunt his, malane? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Cur, nisi quod turpis oratio est?

Quid Zeno?: Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Nihil illinc huc pervenit.: Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
Efficiens dici potest.: Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Quid iudicant sensus?: An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
Scaevolam M.: Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Graccho, eius fere, aequalí? Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quippe: habes enim a rhetoribus; Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et
            reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio
            potest tradere.

            Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa,
            maius est peccatum in auro quam in palea.

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quid iudicant sensus? Sint ista Graecorum; Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
At enim hic etiam dolore.
An hoc usque quaque, aliter in vita?

Quis est tam dissimile homini.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Deinde dolorem quem maximum? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

ALIO MODO.: Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Hic ambiguo ludimur.: Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Pugnant Stoici cum Peripateticis.: Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Eam stabilem appellas.: Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Quis negat?: At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Praeclare hoc quidem.: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Hoc non est positum in nostra actione.

            Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum
            vidit, deinde hoc quoque alienum;

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Quasi vero hoc didicisset a Zenone, non dolere, cum doleret! Illud audierat nec tamen didicerat, malum illud non esse, quia turpe non esset, et esse ferendum viro.

Deprehensus omnem poenam contemnet.: Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Reguli reiciendam;: Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?
Quid ergo?: Easdemne res?
Quis hoc dicit?: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Quo tandem modo? Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.

Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.
Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. In schola desinis. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Tu quidem reddes; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Equidem e Cn. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Verum hoc idem saepe faciamus. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Nihil sane. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Quare attende, quaeso. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?

Sed haec omittamus;

Quis hoc dicit? E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Nemo igitur esse beatus potest. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Sed haec omittamus; Cur iustitia laudatur?

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? At hoc in eo M. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Istic sum, inquit. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quis hoc dicit?

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Hoc non est positum in nostra actione.

Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret
            etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque,
            sibi constitueret secundum naturam vivere.

            Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quis istud possit, inquit, negare? Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. In schola desinis. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Iam in altera philosophiae parte. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; De vacuitate doloris eadem sententia erit. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quare attende, quaeso. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Praeclare hoc quidem. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Minime vero istorum quidem, inquit. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Sed quot homines, tot sententiae; Sed plane dicit quod intellegit.

Ut pulsi recurrant?
Ostendit pedes et pectus.
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Nunc vides, quid faciat. Ecce aliud simile dissimile. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Eaedem res maneant alio modo.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

            Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem,
            quod ille don.

Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum excitabantur partim profectae a contemplatione rerum occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo etiam rationis explicandae disserendique cupiditas consequebatur;

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute esse positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.
Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur;

Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. At enim hic etiam dolore. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Laboro autem non sine causa;

Ut id aliis narrare gestiant?

Sed quid sentiat, non videtis. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. An eiusdem modi? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quare attende, quaeso. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Bonum incolumis acies: misera caecitas.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Non laboro, inquit, de nomine. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Quid est enim aliud esse versutum? Quid est enim aliud esse versutum? Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Quae duo sunt, unum facit. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum
            gerendarum, opifices denique delectantur historia?

            Haeret in salebra.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum
            earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

            Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici
            potest, cum voluptate legimus?

Quare conare, quaeso.

Facete M. In schola desinis. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Primum divisit ineleganter;: Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Si quae forte-possumus.: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Praeclare hoc quidem.: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Sed fortuna fortis;: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Easdemne res?: Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Immo alio genere;: Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Que Manilium, ab iisque M.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses. ALIO MODO. Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Ea possunt paria non esse. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Tum ille: Ain tandem?

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Si longus, levis dictata sunt. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Neutrum vero, inquit ille.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Non potes, nisi retexueris illa. Videsne quam sit magna dissensio? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Cur post Tarentum ad Archytam? Paria sunt igitur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Id mihi magnum videtur. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; De quibus cupio scire quid sentias. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Res enim concurrent contrariae. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Summus dolor plures dies manere non potest?

Si enim ad populum me vocas, eum.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Itaque fecimus. Falli igitur possumus. Deinde dolorem quem maximum?

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.
Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Quod iam a me expectare noli. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Non potes, nisi retexueris illa. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Quae ista amicitia est?

Tamen a proposito, inquam, aberramus. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Sed nimis multa. At multis se probavit.

Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Facillimum id quidem est, inquam. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Ac tamen hic mallet non dolere. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in
            motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil
            dolentis in stabilitate-, quid tendit?

            Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad
            eorum magnitudinem posset accedere.

Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona
            appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod
            potius novum exquirere,virtutis autem amplitudinem quasi in
            altera librae lance ponere.

            Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Refert tamen, quo modo.: Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Moriatur, inquit.: Sed ego in hoc resisto;
Bonum patria: miserum exilium.: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Confecta res esset.
Facillimum id quidem est, inquam.
Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Sed haec in pueris; Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Et quidem, inquit, vehementer errat; Negare non possum. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; At certe gravius. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Itaque his sapiens semper vacabit. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Tria genera bonorum;
Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.

Haeret in salebra.: Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Tu quidem reddes;: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Optime, inquam.: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane
            autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis
            viri.

            Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant
            aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Easdemne res?

Tum mihi Piso: Quid ergo?

Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Eam stabilem appellas. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Hoc non est positum in nostra actione. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Erit enim mecum, si tecum erit. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Ita nemo beato beatior. Verum hoc idem saepe faciamus. Explanetur igitur. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Certe non potest. Quibusnam praeteritis? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?

Sed haec in pueris; Omnia peccata paria dicitis. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Sed ego in hoc resisto; Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Quis istum dolorem timet? Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum bonum voluptas est, rectissime non putat. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Deinde dolorem quem maximum? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Quid, de quo nulla dissensio est? Sed ad rem redeamus; Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Quibus ego vehementer assentior. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Itaque his sapiens semper vacabit. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris.

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt.

At enim hic etiam dolore.
In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Inest in eadem explicatione naturae insatiabilis quaedam e cognoscendis rebus voluptas,in qua una confectis rebus necessariis vacui negotiis honeste ac liberaliter possimus vivere.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
At enim sequor utilitatem.
Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Ratio quidem vestra sic cogit. Sedulo, inquam, faciam. Primum divisit ineleganter; Non igitur bene. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Istic sum, inquit.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Utram tandem linguam nescio?

Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit,
            non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes
            quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto.

            Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres
            philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Haec dicuntur inconstantissime.

Eadem nunc mea adversum te oratio est. Praeteritis, inquit, gaudeo. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quid enim possumus hoc agere divinius? Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.

Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. De quibus cupio scire quid sentias. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Ut id aliis narrare gestiant? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Sit enim idem caecus, debilis. Quonam, inquit, modo? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Quid vero? Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Suo genere perveniant ad extremum;

Tria genera bonorum; Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio.

Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Praeteritis, inquit, gaudeo. Quo igitur, inquit, modo? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Confecta res esset. Quippe: habes enim a rhetoribus;

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Ne discipulum abducam, times. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Dicimus aliquem hilare vivere;

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Nihil sane. Refert tamen, quo modo. Sint ista Graecorum;

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Tria genera bonorum; Quare attende, quaeso. Hic ambiguo ludimur. Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur;

Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Sed ego in hoc resisto; Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Quae ista amicitia est? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Equidem, sed audistine modo de Carneade? Rationis enim perfectio est virtus;

Respondeat totidem verbis. Equidem e Cn. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Non est igitur voluptas bonum. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Eaedem res maneant alio modo. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Id enim natura desiderat.

Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.

Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas
            appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam,
            fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.

            Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile
            explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis
            parendum non est.

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Ut id aliis narrare gestiant? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Nam quid possumus facere melius? An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Facillimum id quidem est, inquam. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Si id dicis, vicimus. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Sed quod proximum fuit non vidit.

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere.

Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

At, si voluptas esset bonum, desideraret. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Confecta res esset. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Non igitur bene. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Nulla erit controversia. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Res enim concurrent contrariae. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. In schola desinis. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?

Non semper, inquam;: Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.
Quo modo?: Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Si longus, levis.: Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Ita credo.: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes,
            quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et
            puerum diligis.

            Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id
            esse laudabile.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Si quae forte-possumus.
Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?
Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Ac tamen hic mallet non dolere.
Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quare attende, quaeso. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Quod quidem nobis non saepe contingit.
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Eademne, quae restincta siti? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Tubulo putas dicere? Iam contemni non poteris. Minime vero, inquit ille, consentit. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Dici enim nihil potest verius. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Sullae consulatum?: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Non semper, inquam;: His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Immo alio genere;: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Quare attende, quaeso.: Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Confecta res esset.: Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Nos commodius agimus.: Id mihi magnum videtur.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Nemo igitur esse beatus potest. Sed ego in hoc resisto; Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; A mene tu? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Simus igitur contenti his. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Minime vero, inquit ille, consentit. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Cumque eorum utrumque per se expetendum esse dixissent,
            virtutes quoque utriusque eorum per se expetendas esse
            dicebant, et cum animum infinita quadam laude anteponerent
            corpori, virtutes quoque animi bonis corporis anteponebant.

            Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos
            quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Id est enim, de quo quaerimus. Minime vero, inquit ille, consentit.

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

At vero facere omnia, ut adipiscamur, quae secundum naturam
            sint, etiam si ea non assequamur, id esse et honestum et
            solum per se expetendum et solum bonum Stoici dicunt.

            At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam
            habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas?

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Hic ambiguo ludimur.: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
An eiusdem modi?: Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;
Quonam modo?: Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.
Restatis igitur vos;: Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Et quidem, inquit, vehementer errat; Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Facete M. Haeret in salebra. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Quae cum essent dicta, discessimus.

Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et
            honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse
            fugienda.

            Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod
            est optimum, id est in virtute, laudatur.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Equidem e Cn.

Ergo nata est sententia veterum Academicorum et
            Peripateticorum, ut finem bonorum dicerent secundum naturam
            vivere, id est virtute adhibita frui primis a natura datis.

            Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
            gaudium, quod non referatur ad corpus.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Scisse enim te quis coarguere possit? Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. An tu me de L.

Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.
Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Pauca mutat vel plura sane;

Quonam modo? Summus dolor plures dies manere non potest? Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Mihi quidem eae verae videntur opiniones, quae honestae, quae laudabiles, quae gloriosae, quae in senatu, quae apud populum, quae in omni coetu concilioque profitendae sint, ne id non pudeat sentire, quod pudeat dicere.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Itaque contra est, ac dicitis; Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Quid, quod res alia tota est? Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Summae mihi videtur inscitiae. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Sit sane ista voluptas.

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus. Sed residamus, inquit, si placet. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Ita prorsus, inquam;

Quare attende, quaeso.: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Pollicetur certe.: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
At certe gravius.: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Ita prorsus, inquam;: Quid de Platone aut de Democrito loquar?

A mene tu?: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Quonam, inquit, modo?: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Quis enim redargueret?: Ego vero isti, inquam, permitto.
Pollicetur certe.: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Quis istud possit, inquit, negare? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Cur deinde Metrodori liberos commendas? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Si longus, levis. Facete M. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Verum hoc idem saepe faciamus.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Stoici scilicet.: Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.
Etiam beatissimum?: Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
At certe gravius.: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Sint ista Graecorum;: Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Scaevolam M.: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Tria genera bonorum;: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.
Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Sed ad bona praeterita redeamus. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Dat enim intervalla et relaxat. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Sed haec nihil sane ad rem; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.
Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?
Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt.
Itaque contra est, ac dicitis;
Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Ut aliquid scire se gaudeant? Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Summum a vobis bonum voluptas dicitur.

Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes;

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam
            gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam
            putem.

            Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores
            evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Nihilo magis.: Dat enim intervalla et relaxat.
Cur iustitia laudatur?: Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Egone quaeris, inquit, quid sentiam?
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

At, si voluptas esset bonum, desideraret.

Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur, quem scis quam admirer quemque eo delecter. Comprehensum, quod cognitum non habet? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Illi enim inter se dissentiunt. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Sed ille, ut dixi, vitiose. Cyrenaici quidem non recusant; Sullae consulatum? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Poterat autem inpune; Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quae sequuntur igitur? Tantus est igitur innatus in nobis cognitionis amor et scientiae, ut nemo dubitare possit quin ad eas res hominum natura nullo emolumento invitata rapiatur. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse
            vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit?

            Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo
            commutatis verbis ipsas res conferamus.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Efficiens dici potest. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Nos commodius agimus. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Et quidem, inquit, vehementer errat;

Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Paria sunt igitur.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Erat enim res aperta. Summus dolor plures dies manere non potest? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;
Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Illi enim inter se dissentiunt. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Dat enim intervalla et relaxat. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;
Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Nihil illinc huc pervenit.
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
At iam decimum annum in spelunca iacet.
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Ita credo.: Immo videri fortasse.
Beatum, inquit.: Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?

Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit
            nec rem ullam aliam per se expetendam.

            Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis
            et moribus comprobavit.

Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

Que Manilium, ab iisque M. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Res enim concurrent contrariae. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Sit enim idem caecus, debilis. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.

Urgent tamen et nihil remittunt.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. A mene tu? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Et quidem, inquit, vehementer errat; Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quod cum dixissent, ille contra. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro
            scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere?

            At iste non dolendi status non vocatur voluptas.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Tubulo putas dicere? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Ut pulsi recurrant? Pauca mutat vel plura sane; Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?

Posuisti etiam dicere alios foedus quoddam inter se facere
            sapientis, ut, quem ad modum sint in se ipsos animati, eodem
            modo sint erga amicos;

            Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Est, ut dicis, inquam. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Quod equidem non reprehendo; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Si longus, levis; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus;

Nulla erit controversia.: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Tria genera bonorum;: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Qui convenit?: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Peccata paria.: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Ita nemo beato beatior. Quod quidem nobis non saepe contingit. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Itaque fecimus.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quo igitur, inquit, modo? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. At enim sequor utilitatem. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Quae cum dixisset, finem ille.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Eaedem res maneant alio modo. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Erat enim res aperta. Immo alio genere; Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Dicimus aliquem hilare vivere; Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Prioris generis est docilitas, memoria; Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. At certe gravius. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. De quibus cupio scire quid sentias. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Pauca mutat vel plura sane; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Laboro autem non sine causa; Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Tubulo putas dicere? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Ut aliquid scire se gaudeant? Ut id aliis narrare gestiant? Quo modo? Id est enim, de quo quaerimus. Quo modo autem philosophus loquitur? In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Quae ista amicitia est?: Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Sed ad rem redeamus;: Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?

Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla
            sane.

            Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam
            causam Zenoni desciscendi fuisse.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?

Quare conare, quaeso. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.
Sed nimis multa.
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum,
            triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi
            tertia.

            Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum
            naturam essent, non dolere;

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Quae duo sunt, unum facit.

Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes
            omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia
            peccata paria;

            Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe
            faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Torquatus, is qui consul cum Cn. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Magna laus. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Suo enim quisque studio maxime ducitur. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Sit enim idem caecus, debilis.

Equidem e Cn.: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
At coluit ipse amicitias.: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Quis hoc dicit?: Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.
Efficiens dici potest.: Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Nam libero tempore, cum soluta nobis est eligendi optio, cumque nihil impedit, quo minus id, quod maxime placeat, facere possimus, omnis voluptas assumenda est, omnis dolor repellendus.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

            Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis,
            quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit
            adhibere?

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Iure igitur gravissimi philosophi initium summi boni a
            natura petiverunt et illum appetitum rerum ad naturam
            accommodatarum ingeneratum putaverunt omnibus, quia
            continentur ea commendatione naturae, qua se ipsi diligunt.

            Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas
            doloris, divitiae, valitudo;

Quae contraria sunt his, malane?

Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;
Si id dicis, vicimus.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Minime vero istorum quidem, inquit. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Res enim concurrent contrariae. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem.
Recte dicis;: -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.
Si longus, levis;: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Quis negat?: Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Sed fortuna fortis;: Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur
            ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita
            adsentiatur.

            Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum
            Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Sit enim idem caecus, debilis. Sumenda potius quam expetenda. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Sint modo partes vitae beatae. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt;

Quis enim redargueret?
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Quid est enim aliud esse versutum? Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Quod equidem non reprehendo; Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quid de Platone aut de Democrito loquar? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Quippe: habes enim a rhetoribus; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. At eum nihili facit;

Moriatur, inquit.: Istic sum, inquit.
At certe gravius.: Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Ille incendat?: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Tenent mordicus.: Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.
Sed videbimus.: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Sed ad illum redeo.: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Quod totum contra est.: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Recte dicis;: An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Istic sum, inquit.: Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?

Cur post Tarentum ad Archytam? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Murenam te accusante defenderem. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Itaque fecimus. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quis istud possit, inquit, negare? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Quid Zeno?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Beatus sibi videtur esse moriens. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Sed fac ista esse non inportuna; Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Ratio quidem vestra sic cogit. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Illud vero minime consectarium, sed in primis hebes, illorum scilicet, non tuum, gloriatione dignam esse beatam vitam, quod non possit sine honestate contingere, ut iure quisquam glorietur.

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam? Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. An eiusdem modi? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Hoc non est positum in nostra actione.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Falli igitur possumus. Hunc vos beatum; Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Quid enim possumus hoc agere divinius? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quare attende, quaeso. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Sed fac ista esse non inportuna; Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Frater et T.: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Si longus, levis.: Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?
Paria sunt igitur.: Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.
Non igitur bene.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Quid me istud rogas? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Sed quid sentiat, non videtis. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Frater et T. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere?

Hic ambiguo ludimur.: Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.
Quid de Pythagora?: Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Audeo dicere, inquit.: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Hunc vos beatum;: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Si longus, levis;: Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Sed haec omittamus; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis;

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Nemo igitur esse beatus potest.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Pauca mutat vel plura sane;

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Nam de isto magna dissensio est. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Tum ille: Ain tandem? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Sed nunc, quod agimus;

Satis est ad hoc responsum.

Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. In schola desinis.

Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Erat enim res aperta. Quid me istud rogas? Videsne quam sit magna dissensio? Falli igitur possumus. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Itaque his sapiens semper vacabit.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Non igitur bene.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Praeteritis, inquit, gaudeo. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in
            discordia dominorum domus;

            Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse
            cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Est, ut dicis, inquam.

At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Si longus, levis dictata sunt. Cur haec eadem Democritus? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus.

Quis hoc dicit?: Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Recte, inquit, intellegis.: Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.
Quis istud, quaeso, nesciebat?: Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Nihilo magis.: Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Quae sequuntur igitur?: Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Quae contraria sunt his, malane? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini.

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Quod cum dixissent, ille contra. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Quae cum dixisset, finem ille. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a, sed, si libet, r e i e c t a n e a. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Si longus, levis dictata sunt. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Quae sequuntur igitur?

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quae ista amicitia est? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed residamus, inquit, si placet. Equidem e Cn. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Audeo dicere, inquit. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur?

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Itaque his sapiens semper vacabit. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Primum quid tu dicis breve? Nam quid possumus facere melius?

Sedulo, inquam, faciam.: At hoc in eo M.
Non semper, inquam;: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Haeret in salebra.: At certe gravius.
Quid adiuvas?: Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Sed quot homines, tot sententiae; Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Minime vero istorum quidem, inquit. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quare conare, quaeso. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Audeo dicere, inquit.

Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Non risu potius quam oratione eiciendum?
An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Praeclare hoc quidem.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Quae cum essent dicta, discessimus.
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Easdemne res?

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Facillimum id quidem est, inquam.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Ea possunt paria non esse. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. At certe gravius. Quis istum dolorem timet? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;
Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?

Ubi ut eam caperet aut quando?

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Audeo dicere, inquit. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quare attende, quaeso.

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. ALIO MODO. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Primum quid tu dicis breve? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quae cum essent dicta, discessimus. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Nihil illinc huc pervenit. Non laboro, inquit, de nomine. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Eam stabilem appellas.

Rationis enim perfectio est virtus; Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. De illis, cum volemus. Sed nimis multa. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur.

Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.
Ac tamen hic mallet non dolere.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus
            et acutis auditis de sententia decedere?

            An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil
            sciat?

Pollicetur certe.: Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Quid vero?: Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Scaevolam M.: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Paria sunt igitur.: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Nam quid possumus facere melius? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Hoc tu nunc in illo probas. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Collatio igitur ista te nihil iuvat. Scaevolam M.

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? At hoc in eo M. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Perge porro; Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Si longus, levis. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Non semper, inquam; Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Recte, inquit, intellegis. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Et nemo nimium beatus est; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem? At certe gravius. Sin aliud quid voles, postea.

Nihil ad rem! Ne sit sane; Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Certe non potest. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Nemo igitur esse beatus potest. Est, ut dicis, inquit; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.

Quonam, inquit, modo? Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Sed tamen intellego quid velit. Non est igitur voluptas bonum. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quid nunc honeste dicit?

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Nos vero, inquit ille;

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Gerendus est mos, modo recte sentiat. Primum quid tu dicis breve? Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Si longus, levis. Nunc vides, quid faciat. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Non est igitur voluptas bonum. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Restinguet citius, si ardentem acceperit. Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint. Nam quid possumus facere melius?

Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno
            post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit
            potius, quam ea Ap.

            Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non
            dicente te intellego;

Quid adiuvas?: Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Restatis igitur vos;: Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Quae sequuntur igitur?: Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Venit ad extremum;: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Sed ad bona praeterita redeamus.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Optime, inquam. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Si longus, levis dictata sunt.

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Quod quidem iam fit etiam in Academia. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Erit enim mecum, si tecum erit. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Facillimum id quidem est, inquam. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

Memini vero, inquam;: Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus.
Ille incendat?: Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Sed haec omittamus;: Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.
Si quae forte-possumus.: Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quo modo? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Quae quidem omnia et innumerabilia praeterea quis est quin
            intellegat et eos qui fecerint dignitatis splendore ductos
            inmemores fuisse utilitatum suarum nosque, cum ea laudemus,
            nulla alla re nisi honestate duci?

            Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello,
            illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Non semper, inquam; Cur deinde Metrodori liberos commendas? Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Ut pulsi recurrant? Bonum integritas corporis: misera debilitas. At coluit ipse amicitias. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Frater et T. Est, ut dicis, inquit;

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.
Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Illi enim inter se dissentiunt.
Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Quod iam a me expectare noli.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Memini vero, inquam; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Cur id non ita fit? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Negare non possum. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Sed haec omittamus;

Poterat autem inpune; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra.

Cum autem hominem in eo genere posuisset, ut ei tribueret
            animi excellentiam, summum bonum id constituit, non ut
            excelleret animus, sed ut nihil esse praeter animum
            videretur.

            Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Hos contra singulos dici est melius. Quae cum essent dicta, discessimus. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Bonum integritas corporis: misera debilitas. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Hoc non est positum in nostra actione. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quis hoc dicit? Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Sed tamen nonne reprehenderes, Epicure, luxuriosos ob eam
            ipsam causam, quod ita viverent, ut persequerentur cuiusque
            modi voluptates, cum esset praesertim, ut ais tu, summa
            voluptas nihil dolere?

            Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in
            virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Videsne quam sit magna dissensio? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Vide, quaeso, rectumne sit.

Tu quidem reddes;: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Si longus, levis;: Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
ALIO MODO.: An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
Magna laus.: An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Urgent tamen et nihil remittunt.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Ut id aliis narrare gestiant? Verum hoc idem saepe faciamus. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Non potes, nisi retexueris illa. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Urgent tamen et nihil remittunt.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quibus ego vehementer assentior. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis
            Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele
            constitutus est.

            Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio
            voluptatis, quid de dolore dicemus?

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.
Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Hoc non est positum in nostra actione.

            Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in
            iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Cur id non ita fit? Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Primum divisit ineleganter; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?

Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Quis Aristidem non mortuum diligit? Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Ac tamen hic mallet non dolere. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Explanetur igitur.: Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
An eiusdem modi?: Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.
Reguli reiciendam;: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Sunt autem etiam clariora vel plane perspicua minimeque dubitanda indicia naturae, maxime scilicet in homine sed in omni animali, ut appetat animus aliquid agere semper neque ulla condicione quietem sempiternam possit pati.

Is es profecto tu.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Praeclare hoc quidem. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat?

Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Cur post Tarentum ad Archytam? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Comprehensum, quod cognitum non habet? Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Deprehensus omnem poenam contemnet. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Non est igitur summum malum dolor. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Paria sunt igitur. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Comprehensum, quod cognitum non habet?

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.

Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere?

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Poterat autem inpune; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

In schola desinis.: Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.
Tenent mordicus.: Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.
At eum nihili facit;: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Reguli reiciendam;: Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Ergo, inquit, tibi Q.: Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Memini vero, inquam;: Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Explanetur igitur. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Nos vero, inquit ille; Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

ALIO MODO.: Sed fortuna fortis;
Hic ambiguo ludimur.: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Nihilo magis.: Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.
Nihilo magis.: Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Nulla erit controversia.: Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

Velut ego nunc moveor. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Esse enim, nisi eris, non potes. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Cur id non ita fit? Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Est, ut dicis, inquit; Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Quo modo? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Recte, inquit, intellegis.: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Sed haec omittamus;: Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Scaevolam M.: Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.
Cur iustitia laudatur?: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Reguli reiciendam;: Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.
An eiusdem modi?: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

Ut pulsi recurrant?: Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.
Idem adhuc;: Primum divisit ineleganter;
Stoici scilicet.: An hoc usque quaque, aliter in vita?
Qui convenit?: Deinde dolorem quem maximum?

Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Urgent tamen et nihil remittunt. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Recte, inquit, intellegis. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Erat enim Polemonis. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis.

Confecta res esset.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Ac tamen hic mallet non dolere. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Quae contraria sunt his, malane? Hoc non est positum in nostra actione. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Beatus sibi videtur esse moriens. In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. At enim hic etiam dolore.

Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem
            memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

            Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male
            Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Audeo dicere, inquit. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quod quidem iam fit etiam in Academia. Odium autem et invidiam facile vitabis. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Tu quidem reddes; Haec dicuntur fortasse ieiunius; Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Minime vero, inquit ille, consentit.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Nihil enim hoc differt.

Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Dat enim intervalla et relaxat. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Dici enim nihil potest verius. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Esse enim, nisi eris, non potes. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Non est igitur voluptas bonum. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Refert tamen, quo modo.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Summus dolor plures dies manere non potest? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Quis hoc dicit? Ostendit pedes et pectus. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Oratio me istius philosophi non offendit; Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Si longus, levis dictata sunt. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Primum divisit ineleganter;

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Ac tamen hic mallet non dolere.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo
            commutatis verbis ipsas res conferamus.

            Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Summus dolor plures dies manere non potest? Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Quod quidem nobis non saepe contingit. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Eademne, quae restincta siti? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Comprehensum, quod cognitum non habet? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Sullae consulatum?: Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Quare conare, quaeso.: Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Tum ille: Ain tandem? Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Age sane, inquam. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in vita manendum.

Deprehensus omnem poenam contemnet.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Tubulo putas dicere? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Idemne, quod iucunde? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Equidem e Cn. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.

Minime vero, inquit ille, consentit.

Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Itaque his sapiens semper vacabit. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Idemne, quod iucunde? Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Nihil sane. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Sed quid sentiat, non videtis. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sed ad bona praeterita redeamus. Sed plane dicit quod intellegit. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Murenam te accusante defenderem. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Illi enim inter se dissentiunt. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Age, inquies, ista parva sunt. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere.

Summus dolor plures dies manere non potest?

At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Itaque his sapiens semper vacabit. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Falli igitur possumus. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Scrupulum, inquam, abeunti; Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Non est igitur summum malum dolor. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Quid est igitur, inquit, quod requiras? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum.
Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Hoc non est positum in nostra actione.
Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Comprehensum, quod cognitum non habet? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Itaque his sapiens semper vacabit. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Beatus sibi videtur esse moriens. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

Moriatur, inquit. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.
Quis Aristidem non mortuum diligit?
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Illi enim inter se dissentiunt. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quid, de quo nulla dissensio est?

Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.
Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

Quae sequuntur igitur? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Ergo, inquit, tibi Q. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Omnis enim est natura diligens sui. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te
            praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

            Facete M.

Hoc simile tandem est?

Summae mihi videtur inscitiae. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Minime vero, inquit ille, consentit. Primum divisit ineleganter; Verum hoc idem saepe faciamus.

Ergo, inquit, tibi Q.

At hoc in eo M. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Iam enim adesse poterit. Verum hoc idem saepe faciamus. At multis malis affectus.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Sed fac ista esse non inportuna; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Ad eos igitur converte te, quaeso.
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.

Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur.

Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Quo modo? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Ut pulsi recurrant?: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Itaque fecimus.: Sed residamus, inquit, si placet.
Quis negat?: Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico.
Quid Zeno?: Refert tamen, quo modo.
ALIO MODO.: Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Sed haec in pueris; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Quis est tam dissimile homini. Non risu potius quam oratione eiciendum? Erat enim res aperta. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Hic ambiguo ludimur. Istic sum, inquit.

Qui est in parvis malis.

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Non igitur bene. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Ego vero isti, inquam, permitto.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Ut id aliis narrare gestiant? Deprehensus omnem poenam contemnet. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.

Tubulo putas dicere?

Quae duo sunt, unum facit. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Quid, quod res alia tota est? Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Ergo, inquit, tibi Q. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quid censes in Latino fore? Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. At multis se probavit.

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Quid censes in Latino fore? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Dat enim intervalla et relaxat. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Hoc non est positum in nostra actione. Quorum altera prosunt, nocent altera. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quare attende, quaeso. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Non potes, nisi retexueris illa. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Respondeat totidem verbis.

At certe gravius.: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Quid de Pythagora?: Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.
Proclivi currit oratio.: Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Quo tandem modo?: Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Sed nimis multa.: Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Sed videbimus.: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Deprehensus omnem poenam contemnet.: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Scaevolam M.: Numquam facies.

Quare conare, quaeso.
Sin aliud quid voles, postea.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Id est enim, de quo quaerimus.
Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non
            potest.

            Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest
            esse dissensio.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Sed potestne rerum maior esse dissensio? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum?

Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non
            putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum
            bonum voluptas est, rectissime non putat.

            Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper
            voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.

Equidem, sed audistine modo de Carneade?
In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum;

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Eam stabilem appellas. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Beatus sibi videtur esse moriens. Cur post Tarentum ad Archytam? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Quorum altera prosunt, nocent altera. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. An tu me de L. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Dat enim intervalla et relaxat.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. At enim hic etiam dolore. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. At enim hic etiam dolore. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Sunt enim levia et perinfirma, quae dicebantur a te, animi conscientia improbos excruciari, tum etiam poenae timore, qua aut afficiantur aut semper sint in metu ne afficiantur aliquando.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Peccata paria.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Vide, quaeso, rectumne sit. Iam in altera philosophiae parte. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Hic ambiguo ludimur. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Quae cum dixisset, finem ille.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Immo alio genere; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Beatus sibi videtur esse moriens. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Videsne, ut haec concinant? Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Itaque contra est, ac dicitis; Tanta vis admonitionis inest in locis;

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae
            effeminari virum vetant in dolore.

            Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?

Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Id enim natura desiderat. Esse enim, nisi eris, non potes. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Cur iustitia laudatur?

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus
            commentatus?

            Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans
            gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Primum divisit ineleganter; Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quare conare, quaeso. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Si longus, levis;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Sed fortuna fortis; Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Cur iustitia laudatur? Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Quanta autem ab illis varietas argumentorum ratione concludentium eorumque cum captiosis interrogationibus dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant, ut neque sensuum fidem sine ratione nec rationis sensibus exquiramus?

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Stoici scilicet. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Haeret in salebra. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quod iam a me expectare noli. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Nihil ad rem! Ne sit sane;

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Non igitur bene. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

At enim hic etiam dolore.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quonam, inquit, modo? Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Quid, de quo nulla dissensio est? Quid vero? Res enim concurrent contrariae. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

Torquatus, is qui consul cum Cn.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Deprehensus omnem poenam contemnet. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Cur, nisi quod turpis oratio est? Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Sed haec nihil sane ad rem; De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis;

Maxime autem in hoc quidem genere vis est perspicua naturae, cum et mendicitatem multi perpetiantur, ut vivant, et angantur adpropinquatione mortis confecti homines senectute et ea perferant, quae Philoctetam videmus in fabulis.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Non semper, inquam; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Hic ambiguo ludimur. Sed haec nihil sane ad rem; Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Eam stabilem appellas. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant.

Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Sed quid sentiat, non videtis. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; An eiusdem modi? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Sed fortuna fortis; Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Sed plane dicit quod intellegit. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Hoc tu nunc in illo probas. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Tria genera bonorum;

Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Primum quid tu dicis breve?

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat.

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse.
Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Non semper, inquam;: Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Nunc vides, quid faciat.: At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Sed videbimus.: Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis.
Certe non potest.: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Tenent mordicus.: Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te
            igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

            Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod
            est populari fama gloriosum.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Eam stabilem appellas. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Falli igitur possumus. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

Tu quidem reddes;: Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.
Quonam, inquit, modo?: Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Tria genera bonorum;: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Quo modo?: Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Primum divisit ineleganter;: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Explanetur igitur.: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Nos commodius agimus.: At iste non dolendi status non vocatur voluptas.

An eiusdem modi?: Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Quo modo?: Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Quare attende, quaeso.: At hoc in eo M.
Tubulo putas dicere?: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Non semper, inquam; Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. At eum nihili facit; Quis enim redargueret? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Peccata paria.: Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Quo tandem modo?: Quis est tam dissimile homini.

Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.

Odium autem et invidiam facile vitabis. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Ecce aliud simile dissimile. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Dici enim nihil potest verius. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Est, ut dicis, inquam. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quod quidem nobis non saepe contingit. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

An eiusdem modi?: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Quid enim?: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Si longus, levis.: Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Primum divisit ineleganter;: Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere.

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Itaque fecimus. Erat enim Polemonis. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quid nunc honeste dicit? At iam decimum annum in spelunca iacet. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Nihil illinc huc pervenit. Nihil ad rem! Ne sit sane; His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. An haec ab eo non dicuntur? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quo tandem modo? Et quod est munus, quod opus sapientiae?

In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere;

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Tamen a proposito, inquam, aberramus.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Nam de isto magna dissensio est.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Beatus sibi videtur esse moriens.
Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.
At iam decimum annum in spelunca iacet.
Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Idem adhuc;

Tum mihi Piso: Quid ergo? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

In schola desinis.: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Facete M.: Tenent mordicus.

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut
            retinere virtutem.

            Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest
            esse perversius.

De illis, cum volemus.

Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Itaque fecimus.: Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.
Stoici scilicet.: Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Nunc vides, quid faciat.: At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.
Sed haec omittamus;: Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;
Quare conare, quaeso.: Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Id enim natura desiderat. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Prioris generis est docilitas, memoria; Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Sit sane ista voluptas. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quis enim redargueret? Quid iudicant sensus? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Non est igitur voluptas bonum. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob
            eamque rem vel famem et sitim perferant?

            Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una
            sola defensa, eaque vehementer.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Quae sequuntur igitur? Comprehensum, quod cognitum non habet? Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Sint modo partes vitae beatae. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Tubulo putas dicere? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Quid nunc honeste dicit?: Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.
Paria sunt igitur.: Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Quid adiuvas?: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Ut pulsi recurrant?: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Si longus, levis.: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Quod equidem non reprehendo; Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Laboro autem non sine causa; Si quae forte-possumus. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Istic sum, inquit. Quis est tam dissimile homini. Si longus, levis. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.
Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Cur post Tarentum ad Archytam?

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Quod quidem nobis non saepe contingit. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quaerimus enim finem bonorum. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Itaque ab his ordiamur.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Ea possunt paria non esse. Eam stabilem appellas. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Non est igitur voluptas bonum. Odium autem et invidiam facile vitabis.

Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de
            quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

            Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos
            nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile
            persuadeam.

            At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui
            honeste non vivat, iucunde posse vivere.

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Quod totum contra est. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Sed ille, ut dixi, vitiose. Quae cum dixisset, finem ille. Ita prorsus, inquam; Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quis istud, quaeso, nesciebat?

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Tu quidem reddes; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Ad eos igitur converte te, quaeso. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Memini me adesse P. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Quare conare, quaeso. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Quis enim redargueret? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Si longus, levis dictata sunt.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Facillimum id quidem est, inquam. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quo modo autem philosophus loquitur? Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Tubulo putas dicere?: Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?
At certe gravius.: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Si quae forte-possumus.: Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Recte dicis;: Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere?

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Ergo, inquit, tibi Q. Confecta res esset. Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?
Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Quid, quod res alia tota est? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Is es profecto tu. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Cur, nisi quod turpis oratio est?

Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Tenent mordicus.: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Stoici scilicet.: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Praeclare hoc quidem.: Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Quonam modo?: Nam quid possumus facere melius?
Age sane, inquam.: Utilitatis causa amicitia est quaesita.
Haeret in salebra.: Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;

Non laboro, inquit, de nomine. Quae cum dixisset, finem ille. Nulla erit controversia. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. At multis malis affectus. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere
            didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem
            verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

            Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?
Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta
            sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta
            officia morientis?

            Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo
            sapientiae comparatur.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Age, inquies, ista parva sunt. Videsne, ut haec concinant? Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Res enim concurrent contrariae. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Cui Tubuli nomen odio non est? Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Torquatus, is qui consul cum Cn. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quo tandem modo? Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Confecta res esset. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Certe non potest.

Equidem, sed audistine modo de Carneade? Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Hos contra singulos dici est melius. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Dat enim intervalla et relaxat. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

De hominibus dici non necesse est. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Nunc de hominis summo bono quaeritur; Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Gerendus est mos, modo recte sentiat. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Cur id non ita fit? Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Nemo igitur esse beatus potest. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Facillimum id quidem est, inquam. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. An potest cupiditas finiri? Sin aliud quid voles, postea. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Non igitur bene. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Confecta res esset. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. At enim hic etiam dolore.

Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.
Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Ut aliquid scire se gaudeant? Quo tandem modo? Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Hic ambiguo ludimur. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. ALIO MODO. Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Hunc vos beatum; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? In schola desinis.

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora
            firma ac vera sint, his autem ea consentanea et
            consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

            Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
            num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
            indolentia?

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Quis istum dolorem timet?

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Sed plane dicit quod intellegit. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Proclivi currit oratio. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?
Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Tria genera bonorum;
Ita nemo beato beatior.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Stoicos roga. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Quae cum dixisset, finem ille. Quae cum dixisset, finem ille. Sed nimis multa. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Id Sextilius factum negabat. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Minime vero, inquit ille, consentit. Quod equidem non reprehendo; Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Haeret in salebra. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Quo tandem modo? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Ut pulsi recurrant? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Ubi ut eam caperet aut quando? Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Ita prorsus, inquam; Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Sit enim idem caecus, debilis.

Explanetur igitur.: Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Optime, inquam.: Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Magna laus.: Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Itaque idem natura victus, cui obsisti non potest, dicit
            alio loco id, quod a te etiam paulo ante dictum est, non
            posse iucunde vivi nisi etiam honeste.

            Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat
            industriae?

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Satis est ad hoc responsum. Id enim natura desiderat. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Sed plane dicit quod intellegit. Quod totum contra est. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Cur post Tarentum ad Archytam? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Et quidem, inquit, vehementer errat;

Quae duo sunt, unum facit. Quibusnam praeteritis? Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses. Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Eademne, quae restincta siti? Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Non semper, inquam; Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur.

Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus.

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. An tu me de L. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas, quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis notae sunt.

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quid de Pythagora? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Esse enim, nisi eris, non potes. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Beatum, inquit. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Frater et T.

Facete M.: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Sumenda potius quam expetenda.: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Efficiens dici potest.: Non laboro, inquit, de nomine.
Quid adiuvas?: Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Memini vero, inquam;: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Falli igitur possumus.: Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.
Restatis igitur vos;: Quis istum dolorem timet?

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Sed quot homines, tot sententiae; Primum quid tu dicis breve? Sed hoc sane concedamus. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Nemo igitur esse beatus potest. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sin aliud quid voles, postea. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Haeret in salebra. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Ita prorsus, inquam;: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Tenent mordicus.: Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Numquam facies.: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Nulla erit controversia.: Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Nihil sane.: Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?
Ille incendat?: An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.

Stoicos roga.: Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.
Reguli reiciendam;: An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Confecta res esset.: Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Scaevolam M.: Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros
            putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si
            accidat, mortis instar putemus.

            Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum
            re concinebat, verbis discrepare?

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Nam quid possumus facere melius? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Quid censes in Latino fore? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Odium autem et invidiam facile vitabis. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Quorum altera prosunt, nocent altera. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? At iam decimum annum in spelunca iacet. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; In schola desinis. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Res enim concurrent contrariae. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Qui est in parvis malis.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem.
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Facete M.: Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.
Efficiens dici potest.: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Quare attende, quaeso.: Quibusnam praeteritis?

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Est, ut dicis, inquit; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Confecta res esset. Laboro autem non sine causa; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Haeret in salebra. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Ne discipulum abducam, times. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? At hoc in eo M. Audeo dicere, inquit.

Hic ambiguo ludimur. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Sed ille, ut dixi, vitiose. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Haeret in salebra.: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Audeo dicere, inquit.: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Cyrenaici quidem non recusant;: Quod totum contra est.
Si longus, levis;: Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens,
            sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

            Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed
            quid ille dicat.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter
            stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

            Quo tandem modo?

Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Et quidem, inquit, vehementer errat; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Ea possunt paria non esse. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Hic ambiguo ludimur. Si enim ad populum me vocas, eum.

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

Sed quot homines, tot sententiae; Quare attende, quaeso. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Haeret in salebra.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Iam enim adesse poterit. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Sed tamen intellego quid velit. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quid censes in Latino fore? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Cyrenaici quidem non recusant; Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. ALIO MODO. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Oratio me istius philosophi non offendit;

Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Praeteritis, inquit, gaudeo. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Sed ad bona praeterita redeamus. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Idemne, quod iucunde? Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Idem adhuc; Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. At enim hic etiam dolore. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Ita nemo beato beatior. Poterat autem inpune; Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Torquatus, is qui consul cum Cn.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quo modo? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Que Manilium, ab iisque M.

Itaque omnis honos, omnis admiratio, omne studium ad virtutem et ad eas actiones, quae virtuti sunt consentaneae, refertur, eaque omnia, quae aut ita in animis sunt aut ita geruntur, uno nomine honesta dicuntur.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Confecta res esset. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Nam ante Aristippus, et ille melius. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Respondeat totidem verbis.

Maximus dolor, inquit, brevis est.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quis Aristidem non mortuum diligit? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Nulla erit controversia. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati,
            et erant illa Torquatis.

            Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba
            rapiunt;

Ut id aliis narrare gestiant?

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac
            antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non
            sit probatum;

            An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil
            sciat?

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Tubulo putas dicere? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Nam quid possumus facere melius? Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Mihi enim satis est, ipsis non satis. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? ALIO MODO. De hominibus dici non necesse est.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Ut pulsi recurrant? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.

Id mihi magnum videtur.: Non laboro, inquit, de nomine.
Restatis igitur vos;: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Nihil sane.: Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Sed videbimus.: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Sed fac ista esse non inportuna; Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Urgent tamen et nihil remittunt. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Mihi enim satis est, ipsis non satis. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Nos commodius agimus. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Hoc tu nunc in illo probas. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Illi enim inter se dissentiunt.

Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Quae cum essent dicta, discessimus. Eam stabilem appellas.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Laboro autem non sine causa;
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Tu quidem reddes; Oratio me istius philosophi non offendit; Quod iam a me expectare noli. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Id est enim, de quo quaerimus.

Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Igitur ne dolorem quidem. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet.

Hoc tu nunc in illo probas. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Nos vero, inquit ille; Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quis istum dolorem timet? Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Paria sunt igitur. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.

Cum autem hominem in eo genere posuisset, ut ei tribueret animi excellentiam, summum bonum id constituit, non ut excelleret animus, sed ut nihil esse praeter animum videretur.

Si longus, levis.: Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
Sed videbimus.: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Stoici scilicet.: Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quid, de quo nulla dissensio est? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Facillimum id quidem est, inquam. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto
            modo loquar?

            Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum
            a se oritur et sua sponte nascitur.

Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.

Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Equidem e Cn. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quare attende, quaeso.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.
Primum divisit ineleganter;
Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Verum hoc idem saepe faciamus. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Sed ille, ut dixi, vitiose.

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat.

Quonam, inquit, modo?
Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit.
Tum mihi Piso: Quid ergo?
Sed quid sentiat, non videtis.
Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Sed nunc, quod agimus;

Urgent tamen et nihil remittunt. At hoc in eo M. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Urgent tamen et nihil remittunt. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Ego vero isti, inquam, permitto.

Itaque fecimus.: Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.
Beatum, inquit.: Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
Proclivi currit oratio.: Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Nihilo magis.: Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Easdemne res?: Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quae cum essent dicta, discessimus. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Iam in altera philosophiae parte. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Efficiens dici potest. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Quod equidem non reprehendo; Contineo me ab exemplis.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Tanta vis admonitionis inest in locis; Minime vero istorum quidem, inquit. Quid de Pythagora? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur.

Si longus, levis;: Est, ut dicis, inquit;
Pollicetur certe.: Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Si longus, levis.: Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.
Quis hoc dicit?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Istic sum, inquit.: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Itaque fecimus.: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia
            quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita
            degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

            Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam
            proficisci, in alia summum bonum ponere?

Nunc idem, nisi molestum est, quoniam tibi non omnino
            displicet definire et id facis, cum vis, velim definias quid
            sit voluptas, de quo omnis haec quaestio est.

            Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Venit ad extremum;: Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Magna laus.: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Quare ad ea primum, si videtur;
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;
Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

An haec ab eo non dicuntur?
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Nam quid possumus facere melius?
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Quae cum dixisset, finem ille.

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Moriatur, inquit. Iam in altera philosophiae parte.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane
            autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis
            viri.

            Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Cyrenaici quidem non recusant; Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Quod cum dixissent, ille contra.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?
Memini vero, inquam;
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Ut id aliis narrare gestiant?
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Itaque ab iis constitutio illa prima naturae, a qua tu, quoque ordiebare, his prope verbis exponitur: Omnis natura vult esse conservatrix sui, ut et salva sit et in genere conservetur suo.

Istic sum, inquit.: Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Hic ambiguo ludimur.: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Quibusnam praeteritis?: Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.
Ille incendat?: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Haec dicuntur fortasse ieiunius; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quid sequatur, quid repugnet, vident. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Age, inquies, ista parva sunt. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Eaedem res maneant alio modo. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Respondeat totidem verbis. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quis istud possit, inquit, negare? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. A mene tu? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Nulla erit controversia.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Mihi enim satis est, ipsis non satis. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Age sane, inquam. Sed ad rem redeamus; Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates
            repellant.

            Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae
            datum;

Si enim ad populum me vocas, eum. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Quid vero? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; In schola desinis. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Sed ad bona praeterita redeamus. Sin aliud quid voles, postea. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria.

Easdemne res?: Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Ille incendat?: Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
At certe gravius.: Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Venit ad extremum;: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Quod equidem non reprehendo;: Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
A mene tu?: Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Moriatur, inquit.: Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Graccho, eius fere, aequalí?: Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Sed fortuna fortis;: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Non igitur bene.: Ubi ut eam caperet aut quando?

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quid ad utilitatem tantae pecuniae? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Perge porro;

Eam stabilem appellas.: Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Erat enim Polemonis.: Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;
Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?
Praeclare hoc quidem.
Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.
Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Dixerit hoc idem Epicurus, semper beatum esse sapientem-quod quidem solet ebullire non numquam -, quem quidem, cum summis doloribus conficiatur, ait dicturum: Quam suave est! quam nihil curo!;

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae
            a te dicta sunt refellentem.

            Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit
            ille, tibi non vera videantur.

Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. At certe gravius. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Hoc est non dividere, sed frangere. An haec ab eo non dicuntur? Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute; Que Manilium, ab iisque M. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Hic ambiguo ludimur. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Si longus, levis dictata sunt. Pauca mutat vel plura sane;

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Ille incendat? Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Quo tandem modo?: Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Proclivi currit oratio.: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Haec dicuntur fortasse ieiunius;: Stoici scilicet.
Sullae consulatum?: Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Suo genere perveniant ad extremum; Maximus dolor, inquit, brevis est. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Vide, quaeso, rectumne sit. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?
Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Non laboro, inquit, de nomine. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quid est enim aliud esse versutum? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Quod quidem nobis non saepe contingit.

Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. An eiusdem modi? Num quid tale Democritus? Quis istud possit, inquit, negare? Poterat autem inpune; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quae cum dixisset, finem ille. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quid me istud rogas? Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Iam in altera philosophiae parte.

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur,
            rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

            Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine
            personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut
            nominis controversiam.

Tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus, item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil nostra arbitrabimur interesse.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

An nisi populari fama? Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Quod equidem non reprehendo; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Bonum valitudo: miser morbus. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Sed ad bona praeterita redeamus. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.
Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Non est igitur summum malum dolor. Hoc simile tandem est? Si longus, levis.

Nihil ad rem! Ne sit sane; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. An hoc usque quaque, aliter in vita? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod
            falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse
            verum.

            Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad
            Pericli sepulcrum accederem.

Iam contemni non poteris.

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Non est igitur voluptas bonum. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Sed quid sentiat, non videtis.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Urgent tamen et nihil remittunt. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Sit sane ista voluptas.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Cynicorum autem rationem atque vitam alii cadere in sapientem dicunt, si qui eius modi forte casus inciderit, ut id faciendum sit, alii nullo modo. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Audeo dicere, inquit. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Quibusnam praeteritis? Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Quae cum essent dicta, discessimus. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Ut aliquid scire se gaudeant? Quae sequuntur igitur? Quis enim redargueret? Quonam, inquit, modo? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Recte dicis;

Vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum -nam
            id facilius paterer-, sed etiam rem unam ex duabus facere
            conamini, quod fieri nullo modo potest.

            Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius
            aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu
            cogitemus.

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Non est igitur voluptas bonum. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Iam enim adesse poterit. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Hos contra singulos dici est melius. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Ita prorsus, inquam; At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?

Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda
            sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane
            qualia sint intellegantur.

            Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non
            dicente te intellego;

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Hic ambiguo ludimur. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Omnis enim est natura diligens sui. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Tria genera bonorum; Nulla erit controversia. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Memini vero, inquam; Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Ubi ut eam caperet aut quando? Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Sint modo partes vitae beatae. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Hic ambiguo ludimur. In schola desinis. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Immo videri fortasse.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Itaque contra est, ac dicitis; Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Sed plane dicit quod intellegit. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Cur haec eadem Democritus? Minime vero, inquit ille, consentit. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Quod cum dixissent, ille contra. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. De hominibus dici non necesse est.

Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet,
            non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua
            via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit;

            Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc
            ipsum reddere in officio ponitur.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,.
Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.
Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Certe non potest.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Erat enim res aperta.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Memini vero, inquam;

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Verum hoc idem saepe faciamus. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Sed ego in hoc resisto; Si longus, levis; Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Non laboro, inquit, de nomine. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Nemo igitur esse beatus potest. Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Primum divisit ineleganter; Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Ut id aliis narrare gestiant?

Videsne quam sit magna dissensio? Confecta res esset. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Quis hoc dicit? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

At iam decimum annum in spelunca iacet. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Inquit, dasne adolescenti veniam? Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit?

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Quod equidem non reprehendo; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Istic sum, inquit. Nunc vides, quid faciat. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.

Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Facillimum id quidem est, inquam.
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Cur id non ita fit? Ostendit pedes et pectus. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; A mene tu? Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Qui est in parvis malis. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Cur, nisi quod turpis oratio est? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Venit ad extremum; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Poterat autem inpune;: Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Falli igitur possumus.: Sed ego in hoc resisto;

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.
Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.
Non igitur bene.
Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
An tu me de L.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.
Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Quis Aristidem non mortuum diligit?

Itaque fecimus.: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Quonam, inquit, modo?: At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.
Perge porro;: Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Quid me istud rogas?: An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Recte, inquit, intellegis.: Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Confecta res esset.: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Recte, inquit, intellegis.: Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Tria genera bonorum;: Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Stoici scilicet.: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Cur post Tarentum ad Archytam? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Omnis enim est natura diligens sui. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Haeret in salebra. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Respondeat totidem verbis.

Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Ita multa dicunt, quae vix intellegam.
Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;
Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?

Sed quid sentiat, non videtis.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

            Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi
            propter corpus nec dolere.

Negare non possum.
An eiusdem modi?
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Quis enim redargueret?

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Haeret in salebra. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Quod quidem nobis non saepe contingit. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Hic ambiguo ludimur. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis; Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Minime vero istorum quidem, inquit.

Eademne, quae restincta siti?

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt.
At certe gravius.
Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Quis Aristidem non mortuum diligit? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Laboro autem non sine causa;

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Laboro autem non sine causa; Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quae sequuntur igitur? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Quid iudicant sensus? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Tum mihi Piso: Quid ergo?

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quaerimus enim finem bonorum. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Paria sunt igitur.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora
            firma ac vera sint, his autem ea consentanea et
            consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

            Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor,
            philosophorum.

Nihil illinc huc pervenit. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Oratio me istius philosophi non offendit; Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus, consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in bonis ponamus nec in malis. Nos cum te, M.

Iure igitur gravissimi philosophi initium summi boni a
            natura petiverunt et illum appetitum rerum ad naturam
            accommodatarum ingeneratum putaverunt omnibus, quia
            continentur ea commendatione naturae, qua se ipsi diligunt.

            Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura
            profectae subito a sapientia relictae sint.

Si longus, levis dictata sunt.

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? An potest cupiditas finiri? Id mihi magnum videtur. Cave putes quicquam esse verius. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Quid, de quo nulla dissensio est? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. At enim sequor utilitatem. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Pauca mutat vel plura sane; Summae mihi videtur inscitiae. Recte, inquit, intellegis. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque appetitu movetur. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. At enim hic etiam dolore. Confecta res esset. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Beatus sibi videtur esse moriens.

Negare non possum. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Ut id aliis narrare gestiant?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Age, inquies, ista parva sunt. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quid, quod res alia tota est? Sed ego in hoc resisto; Cur iustitia laudatur? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Non est igitur summum malum dolor. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Disserendi artem nullam habuit.

Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit
            naturae quaeque progressio.

            Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Verum hoc idem saepe faciamus. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Bonum integritas corporis: misera debilitas. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Quid enim? Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Sed ille, ut dixi, vitiose. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Praeclare hoc quidem. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Cur, nisi quod turpis oratio est? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Sed haec in pueris; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Sed ad rem redeamus; Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Refert tamen, quo modo. Nunc vides, quid faciat. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Quid adiuvas?
Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?
Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Quis enim ignorat, si plures ex alto emergere velint, propius fore eos quidem ad respirandum, qui ad summam iam aquam adpropinquent, sed nihilo magis respirare posse quam eos, qui sint in profundo?

Refert tamen, quo modo. Memini vero, inquam; Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. At certe gravius. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Omnis enim est natura diligens sui. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid
            est cur pulchritudinem non sequamur?

            Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo
            pertinacior, tamen noster fuit;

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Pollicetur certe.
Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Id mihi magnum videtur. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Stoici scilicet.: Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Si longus, levis;: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Non semper, inquam;: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Age sane, inquam.: Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.
Haec dicuntur inconstantissime.: Quare attende, quaeso.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Tanta vis admonitionis inest in locis;
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Sed fac ista esse non inportuna; Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Proclivi currit oratio. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Cur iustitia laudatur? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Sed fortuna fortis; Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati,
            suscepti, instituti sumus?

            Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Ecce aliud simile dissimile. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Praeclare hoc quidem. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Certe non potest. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Brutus dissentiet quod et acutum genus est et ad usus civium
            non inutile, nosque ea scripta reliquaque eiusdem generis et
            legimus libenter et legemus, haec, quae vitam omnem
            continent, neglegentur?

            Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae
            sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Poterat autem inpune;: Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.
Sed haec omittamus;: Odium autem et invidiam facile vitabis.
Hic ambiguo ludimur.: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Magna laus.: Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Simus igitur contenti his.: Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Id mihi magnum videtur. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Magna laus.: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Quibusnam praeteritis?: Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Scaevolam M.: Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.
Numquam facies.: Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Sin aliud quid voles, postea. Quonam, inquit, modo? Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Paria sunt igitur.

Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Si longus, levis; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Beatus sibi videtur esse moriens. At enim sequor utilitatem.

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Negare non possum. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Esse enim, nisi eris, non potes.

Memini vero, inquam;: O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Moriatur, inquit.: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

At iam decimum annum in spelunca iacet.

Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Num quid tale Democritus? Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilas eum revocavit instituitque ut ii, qui se audire vellent, non de se quaererent, sed ipsi dicerent, quid sentirent;

Primum divisit ineleganter;: Facillimum id quidem est, inquam.
Confecta res esset.: Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.
Quid iudicant sensus?: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Idemne, quod iucunde?: Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.
Certe non potest.: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Certe non potest. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.
Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.
At iste non dolendi status non vocatur voluptas.

Non est igitur summum malum dolor. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Itaque fecimus. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Si quae forte-possumus. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Suo genere perveniant ad extremum; Quis enim redargueret? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum -nam id facilius paterer-, sed etiam rem unam ex duabus facere conamini, quod fieri nullo modo potest.

Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quae contraria sunt his, malane? Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Cur iustitia laudatur? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Proclivi currit oratio.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Non potes, nisi retexueris illa. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Verum hoc idem saepe faciamus. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Immo alio genere; Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint?

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Mihi enim satis est, ipsis non satis. ALIO MODO. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Hoc simile tandem est? Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Cave putes quicquam esse verius.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quid iudicant sensus? Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Si una virtus, unum istud, quod honestum appellas, rectum, laudabile, decorumerit enim notius quale sit pluribus notatum vocabulis idem declarantibus-, id ergo, inquam, si solum est bonum, quid habebis praeterea, quod sequare?

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. An hoc usque quaque, aliter in vita? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Sed plane dicit quod intellegit.

Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se
            ipsa interemit.

            Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt
            prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Sedulo, inquam, faciam. Ergo, inquit, tibi Q. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Memini me adesse P. At enim hic etiam dolore. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

An potest cupiditas finiri?

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Odium autem et invidiam facile vitabis. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Equidem e Cn. Quis istud possit, inquit, negare? Quid, quod res alia tota est? Ergo, inquit, tibi Q. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Pauca mutat vel plura sane; Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Frater et T. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Audeo dicere, inquit. Haeret in salebra.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere?
Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri,
            quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam
            lege Voconia pervenire.

            Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae
            leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.

Eaedem res maneant alio modo. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Nihil enim hoc differt. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Quae cum dixisset, finem ille. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Stoici scilicet.: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Peccata paria.: Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
An eiusdem modi?: Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Quid Zeno?: Suo genere perveniant ad extremum;
Praeclare hoc quidem.: Rationis enim perfectio est virtus;

Quod quidem iam fit etiam in Academia. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Istic sum, inquit. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Rationis enim perfectio est virtus; Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Quae contraria sunt his, malane?

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Ad eos igitur converte te, quaeso. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Satis est ad hoc responsum. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. A mene tu? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

At certe gravius.: Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Frater et T.: Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.
Quare attende, quaeso.: Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Recte dicis;: Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio.

Certe non potest.: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Haeret in salebra.: Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Primum divisit ineleganter;: Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Poterat autem inpune;: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Utram tandem linguam nescio?: Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.
Idem adhuc;: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Proclivi currit oratio. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem?
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.
Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Ubi ut eam caperet aut quando? Si longus, levis; Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Bonum patria: miserum exilium. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Nam de isto magna dissensio est. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,.

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Sumenda potius quam expetenda. Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus.

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quod vestri non item. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Omnia peccata paria dicitis. Eaedem res maneant alio modo. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;

Paria sunt igitur.: Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Recte, inquit, intellegis.: Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Audeo dicere, inquit.: Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Stoici scilicet.: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Dabit hoc Zenoni Polemo, etiam magister eius et tota illa gens et reliqui, qui virtutem omnibus rebus multo anteponentes adiungunt ei tamen aliquid summo in bono finiendo.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus.

Tubulo putas dicere?

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Verum hoc idem saepe faciamus. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Nunc agendum est subtilius.

Conferam avum tuum Drusum cum C. Quod cum dixissent, ille contra. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.
Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Tubulo putas dicere? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Vide, quaeso, rectumne sit.

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Sed ego in hoc resisto; Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Quid iudicant sensus? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Quare attende, quaeso. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non
            potest.

            Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone
            pendere?

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Inquit, dasne adolescenti veniam? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.

Audeo dicere, inquit.: Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Ille incendat?: Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Velut ego nunc moveor.: Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Certe non potest.: Immo videri fortasse.
Si longus, levis.: Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Nihilo magis.: Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Primum quid tu dicis breve? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Restatis igitur vos;

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Immo videri fortasse. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quod iam a me expectare noli. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Odium autem et invidiam facile vitabis. Frater et T. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Nulla erit controversia. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quae duo sunt, unum facit. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Comprehensum, quod cognitum non habet? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Immo alio genere; Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Pauca mutat vel plura sane; Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Frater et T. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Age sane, inquam.: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Ita credo.: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Confecta res esset. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Ratio quidem vestra sic cogit. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sed plane dicit quod intellegit. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Aequam igitur pronuntiabit sententiam ratio adhibita primum
            divinarum humanarumque rerum scientia, quae potest appellari
            rite sapientia, deinde adiunctis virtutibus, quas ratio
            rerum omnium dominas, tu voluptatum satellites et ministras
            esse voluisti.

            Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat
            necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem?

Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quod cum dixissent, ille contra. A mene tu? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Quae quod Aristoni et Pyrrhoni omnino visa sunt pro nihilo, ut inter optime valere et gravissime aegrotare nihil prorsus dicerent interesse, recte iam pridem contra eos desitum est disputari.

Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

            Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae
            communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique
            artificio praesunt, debent habere.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Equidem, sed audistine modo de Carneade? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Tum mihi Piso: Quid ergo?
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Num quid tale Democritus? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Quonam, inquit, modo? Sed fortuna fortis; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Rationis enim perfectio est virtus; Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Quid, de quo nulla dissensio est? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quae contraria sunt his, malane? Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Si longus, levis dictata sunt.

Sed plane dicit quod intellegit.

Quid Zeno? Illi enim inter se dissentiunt. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Sed ad bona praeterita redeamus.

Prioris generis est docilitas, memoria; Itaque contra est, ac dicitis; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Eademne, quae restincta siti? Avaritiamne minuis? Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Negare non possum. Cui Tubuli nomen odio non est?

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Sed plane dicit quod intellegit.

Recte, inquit, intellegis.: In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Vide, quaeso, rectumne sit.: Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Etiam beatissimum?: Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Quare attende, quaeso.: Iam enim adesse poterit.
Quod totum contra est.: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Cur iustitia laudatur?: Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.

An eiusdem modi? Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Erat enim res aperta.
Quae contraria sunt his, malane?
Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Si longus, levis dictata sunt. Quid, de quo nulla dissensio est? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Cur id non ita fit?

Haeret in salebra. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Respondeat totidem verbis. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quare conare, quaeso. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Erat enim Polemonis. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quare conare, quaeso. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quid de Pythagora? Simus igitur contenti his. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam,
            nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

            Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus
            viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius
            adumbrata opinione laetentur?

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Sit enim idem caecus, debilis. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum?

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Non igitur bene. An haec ab eo non dicuntur? Optime, inquam. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Erat enim Polemonis. Moriatur, inquit.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Illi enim inter se dissentiunt. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Minime vero istorum quidem, inquit.

Moriatur, inquit. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Sed ego in hoc resisto; Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere.

Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Minime vero, inquit ille, consentit. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Cur post Tarentum ad Archytam? Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. An nisi populari fama? Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior
            viderere, non esses tui similis;

            Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam
            causam Zenoni desciscendi fuisse.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Primum quid tu dicis breve? Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Quo tandem modo? Sed ad bona praeterita redeamus. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Pauca mutat vel plura sane; Quid iudicant sensus? Nemo igitur esse beatus potest. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod
            honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum
            virtute, vivere.

            In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno
            commutare gestiret.

Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Efficiens dici potest. Comprehensum, quod cognitum non habet?

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Et nemo nimium beatus est; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc;

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Quid me istud rogas? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter
            quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus,
            item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil
            nostra arbitrabimur interesse.

            Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum
            dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut
            Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

Quis enim redargueret?: In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Stoici scilicet.: Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Scrupulum, inquam, abeunti;: Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Tu quidem reddes;: Ille incendat?

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Quid enim possumus hoc agere divinius?

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Quis enim redargueret?: Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Sullae consulatum?: Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.
Quid Zeno?: Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Sed haec omittamus;: Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas?

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Tubulo putas dicere? Quis Aristidem non mortuum diligit? Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Dicimus aliquem hilare vivere; Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;

Scisse enim te quis coarguere possit? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Si longus, levis dictata sunt. Cur id non ita fit? Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Quid censes in Latino fore? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Quem quidem locum comit multa venustate et omni sale idem Lucilius, apud quem praeclare Scaevola: Graecum te, Albuci, quam Romanum atque Sabinum, municipem Ponti, Tritani, centurionum, praeclarorum hominum ac primorum signiferumque, maluisti dici.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.
Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere.
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Nunc de hominis summo bono quaeritur; Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Non est igitur summum malum dolor. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Itaque contra est, ac dicitis; Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Etsi dedit talem mentem, quae omnem virtutem accipere posset, ingenuitque sine doctrina notitias parvas rerum maximarum et quasi instituit docere et induxit in ea, quae inerant, tamquam elementa virtutis.

Si longus, levis;: Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Recte dicis;: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Quo tandem modo?: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Sed fortuna fortis;: Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Idem adhuc; Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Sed quid sentiat, non videtis. Avaritiamne minuis? Sed ad illum redeo. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Respondeat totidem verbis. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quid est igitur, inquit, quod requiras? An tu me de L. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere?

Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Hoc non est positum in nostra actione. Tu quidem reddes; Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Optime, inquam. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Ille incendat? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Tum mihi Piso: Quid ergo? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

De bona autem fama-quam enim appellant eÈdoj¤an, aptius est bonam famam hoc loco appellare quam gloriam-Chrysippus quidem et Diogenes detracta utilitate ne digitum quidem eius causa porrigendum esse dicebant;

Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.

Quo igitur, inquit, modo?

Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Haec dicuntur fortasse ieiunius; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Non laboro, inquit, de nomine. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quid est igitur, inquit, quod requiras? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Sed haec omittamus; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Cyrenaici quidem non recusant; Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Prioris generis est docilitas, memoria; Quid vero? De vacuitate doloris eadem sententia erit.

Sed quae tandem ista ratio est? At multis malis affectus. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Pugnant Stoici cum Peripateticis. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis.

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
Que Manilium, ab iisque M.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Ita nemo beato beatior. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Et nemo nimium beatus est; Beatus sibi videtur esse moriens.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quae contraria sunt his, malane? Si id dicis, vicimus. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-;

Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Ut id aliis narrare gestiant? Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Id enim natura desiderat. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Quid me istud rogas?

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Frater et T. Si enim ad populum me vocas, eum. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Totius enim quaestionis eius, quae habetur de finibus bonorum et malorum, cum quaeritur, in his quid sít extremum et ultimum, fons reperiendus est, in quo sint prima invitamenta naturae;

Summus dolor plures dies manere non potest?

Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Cur id non ita fit? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Eaedem res maneant alio modo. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Conferam avum tuum Drusum cum C.

Ergo, inquit, tibi Q.: Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.
Non semper, inquam;: Torquatus, is qui consul cum Cn.
Hunc vos beatum;: Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Quis negat?: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum,
            applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando
            occupatum?

            Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam
            bonum.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Hoc tu nunc in illo probas. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Eaedem res maneant alio modo. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Nos cum te, M. Audeo dicere, inquit. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Cyrenaici quidem non recusant; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Magna laus. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Non potes, nisi retexueris illa.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Quae duo sunt, unum facit. Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Hunc vos beatum;: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Paria sunt igitur.: Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Ut id aliis narrare gestiant? Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Confecta res esset. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Facillimum id quidem est, inquam. Quare attende, quaeso. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Praeclare hoc quidem. Quae cum essent dicta, discessimus. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Nos commodius agimus.

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat.

Nihil illinc huc pervenit.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quare ad ea primum, si videtur;

Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.

Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate; Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Non igitur bene.: Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Si longus, levis.: Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Explanetur igitur.: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? At iam decimum annum in spelunca iacet. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Cave putes quicquam esse verius. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

At multis malis affectus.

Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Quid est enim aliud esse versutum? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Stoicos roga.

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? At enim hic etiam dolore. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; At eum nihili facit; Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Iam contemni non poteris.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus.
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Ac tamen hic mallet non dolere. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Venit ad extremum; Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Quid sequatur, quid repugnet, vident. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Et quod est munus, quod opus sapientiae? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

Quae sequuntur igitur?

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quae sequuntur igitur? Erit enim mecum, si tecum erit. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet
            disciplina.

            Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata
            spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Primum quid tu dicis breve? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae
            effeminari virum vetant in dolore.

            Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae
            dicas, ratione et arte distinguere.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere
            velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

            Ostendit pedes et pectus.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Tu quidem reddes; Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Quae duo sunt, unum facit. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Non est igitur summum malum dolor. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Omnis enim est natura diligens sui. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Quis enim redargueret? Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Quod quidem nobis non saepe contingit. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;

Si longus, levis dictata sunt. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Primum divisit ineleganter; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Quae est igitur causa istarum angustiarum? Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Et quidem, inquit, vehementer errat; Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quis est tam dissimile homini. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Ut id aliis narrare gestiant? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Nihilo magis. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. At hoc in eo M. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Hic ambiguo ludimur.: Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Ita prorsus, inquam;: Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Sint ista Graecorum;: Nunc de hominis summo bono quaeritur;
Ita credo.: Torquatus, is qui consul cum Cn.
Ita credo.: Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.
Tubulo putas dicere?: Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
At iam decimum annum in spelunca iacet.
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Quod quidem nobis non saepe contingit.

Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. An nisi populari fama? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Prioris generis est docilitas, memoria; Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Immo videri fortasse. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Nunc agendum est subtilius. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. An hoc usque quaque, aliter in vita? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quare attende, quaeso. Ergo, inquit, tibi Q. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Iam in altera philosophiae parte. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.
Si enim ad populum me vocas, eum.
Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Nihil enim hoc differt. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Eam stabilem appellas. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.

Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quod quidem nobis non saepe contingit. Quorum altera prosunt, nocent altera. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Sit enim idem caecus, debilis.

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. An eiusdem modi? Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Negare non possum. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. At hoc in eo M. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. At iam decimum annum in spelunca iacet. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Hoc tu nunc in illo probas. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Bonum valitudo: miser morbus. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. At iam decimum annum in spelunca iacet. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Inquit, dasne adolescenti veniam? Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Immo alio genere; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Eam stabilem appellas. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Quid censes in Latino fore? Age sane, inquam. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

An tu me de L.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Falli igitur possumus. Age sane, inquam. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Sullae consulatum? Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.
Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Quid me istud rogas? Nihil enim hoc differt. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur.
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Hoc non est positum in nostra actione.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Murenam te accusante defenderem. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Sed quae tandem ista ratio est?

Restatis igitur vos;: Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Sedulo, inquam, faciam.: Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
ALIO MODO.: Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?
Stoici scilicet.: Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Hic ambiguo ludimur.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.
Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. Hoc non est positum in nostra actione. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Scrupulum, inquam, abeunti;

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?
Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Si quae forte-possumus. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Haeret in salebra. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat.

Nihilo magis.: Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Non igitur bene.: Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.
Erat enim Polemonis.: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Ille incendat?: Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis
            et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse,
            intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a
            nobis intellegi non potest?

            Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque
            ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Is es profecto tu.
Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Iam contemni non poteris.
Verum hoc idem saepe faciamus.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Quae duo sunt, unum facit.
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit
            illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil
            dolentis.

            Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Si longus, levis. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. Id Sextilius factum negabat. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. At enim sequor utilitatem. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant.

At eum nihili facit;: Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Certe non potest.: Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quae contraria sunt his, malane? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.

Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper
            voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.

            Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus
            amicitiis praesidii.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias
            eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere;

            Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. At multis malis affectus. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Iam enim adesse poterit. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Respondeat totidem verbis. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Sed plane dicit quod intellegit. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Torquatus, is qui consul cum Cn. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Sed ad bona praeterita redeamus. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Venit ad extremum;

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Nam de isto magna dissensio est. Tum mihi Piso: Quid ergo? Sed ego in hoc resisto; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Et nemo nimium beatus est; Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus?

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Quae sequuntur igitur? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Hunc vos beatum;: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Reguli reiciendam;: An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Haec dicuntur inconstantissime.: Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.
Sed fortuna fortis;: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Haec dicuntur inconstantissime.: Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Sed fortuna fortis;: De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Tubulo putas dicere? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sed quot homines, tot sententiae; Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Easdemne res? Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Gerendus est mos, modo recte sentiat.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Omnis enim est natura diligens sui. Nam quid possumus facere melius? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Que Manilium, ab iisque M. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. An eiusdem modi? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Quo tandem modo? Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Conferam avum tuum Drusum cum C.
Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Contineo me ab exemplis.: Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Ita credo.: Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
Quis hoc dicit?: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
An eiusdem modi?: Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Qui est in parvis malis. Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Si longus, levis; Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Tria genera bonorum; Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur; Id enim natura desiderat. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Nulla erit controversia.

Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus
            semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis
            discedere.

            Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si
            omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono
            continerentur.

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Sint ista Graecorum; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Dici enim nihil potest verius. Graccho, eius fere, aequalí? Quae cum dixisset, finem ille. Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit.

Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Urgent tamen et nihil remittunt. Non est igitur voluptas bonum. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.
Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
Ego vero isti, inquam, permitto.
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Tu quidem reddes;: Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Hic ambiguo ludimur.: Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Sed videbimus.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Quonam modo?: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Tubulo putas dicere?: Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Ratio quidem vestra sic cogit.
Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Et nemo nimium beatus est; Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quis est tam dissimile homini. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.

Hunc vos beatum;

            Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis
            videre soleat quae res agatur.

Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Cur post Tarentum ad Archytam? Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Memini me adesse P. Primum quid tu dicis breve? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes
            torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam
            causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

            Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis
            rebus perquirendisque deterreantur?

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Pugnant Stoici cum Peripateticis. Quae ista amicitia est? Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Numquam facies.: Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Nihil sane.: Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Optime, inquam.: Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?
Immo alio genere;: Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Nihilo magis.: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Cur haec eadem Democritus?: Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Quis hoc dicit? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quid Zeno? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Quae contraria sunt his, malane?
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Sed quid sentiat, non videtis. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Nihil illinc huc pervenit.
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Nos vero, inquit ille; Bonum integritas corporis: misera debilitas. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. De hominibus dici non necesse est. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quis Aristidem non mortuum diligit? At coluit ipse amicitias.

Quis enim tam inimicus paene nomini Romano est, qui Ennii Medeam aut Antiopam Pacuvii spernat aut reiciat, quod se isdem Euripidis fabulis delectari dicat, Latinas litteras oderit?

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.
Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Immo alio genere;
Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Nam quid possumus facere melius? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nemo igitur esse beatus potest. Ad eos igitur converte te, quaeso. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Cave putes quicquam esse verius.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Eam stabilem appellas. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Maximus dolor, inquit, brevis est. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Itaque ab his ordiamur.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Neutrum vero, inquit ille. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis?

Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?
Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.
Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Quis Aristidem non mortuum diligit?
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit.

Numquam facies.: Quae cum dixisset, finem ille.
Proclivi currit oratio.: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Quid ergo?: Si quae forte-possumus.
Immo videri fortasse.: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

At coluit ipse amicitias.

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quid de Platone aut de Democrito loquar? De hominibus dici non necesse est. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Perge porro;: Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.
Restatis igitur vos;: Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Ita prorsus, inquam;: Et nemo nimium beatus est;
Hic ambiguo ludimur.: Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo
            et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse,
            nisi constitutum sit non esse malum dolorem?

            Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur,
            rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Sin aliud quid voles, postea.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Sed ille, ut dixi, vitiose. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Hos contra singulos dici est melius.

Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

At enim hic etiam dolore.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Recte, inquit, intellegis. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Immo alio genere; Nulla erit controversia. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Sed quid sentiat, non videtis. Quis istud possit, inquit, negare? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.

Tu quidem reddes;: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Recte, inquit, intellegis.: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Primum divisit ineleganter;: Summum a vobis bonum voluptas dicitur.
Stoicos roga.: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Numquam facies.: Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem
            sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

            Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid
            ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus,
            ad quae nati sumus.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Bonum liberi: misera orbitas.
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?

Nam de isto magna dissensio est.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quid vero? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Sint modo partes vitae beatae. Sed hoc sane concedamus. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Efficiens dici potest. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Sed quot homines, tot sententiae;

Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et
            scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

            Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi
            aut unde?

Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Tu quidem reddes; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

At enim hic etiam dolore.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Eaedem res maneant alio modo. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem?

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Eademne, quae restincta siti? Cur, nisi quod turpis oratio est? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Paria sunt igitur. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

At eum nihili facit;: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Numquam facies.: Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Quae sequuntur igitur?: Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Easdemne res?: Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?
Quare attende, quaeso.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Non est igitur voluptas bonum. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Recte, inquit, intellegis. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Si quae forte-possumus.: Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Ita credo.: Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Immo alio genere;: Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.
Quare conare, quaeso.: At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Graccho, eius fere, aequalí?: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Magna laus.: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Si longus, levis.: Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Quibusnam praeteritis?: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Sedulo, inquam, faciam.: Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
Tubulo putas dicere?

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe
            non sit.

            Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a
            philosophis ratione quadam distinguitur.

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Quo tandem modo?
Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Est, ut dicis, inquam. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Sed ego in hoc resisto; Quid est enim aliud esse versutum? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Pauca mutat vel plura sane; Scaevolam M.

Quis istud possit, inquit, negare?
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.
Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Ut pulsi recurrant? An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Quis istum dolorem timet? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?

Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem.

Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria.

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Sed ad rem redeamus; Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Nos vero, inquit ille; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Equidem, sed audistine modo de Carneade? In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Et quod est munus, quod opus sapientiae? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Sed plane dicit quod intellegit. Id enim natura desiderat. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. At enim hic etiam dolore. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Sin aliud quid voles, postea. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Suo genere perveniant ad extremum; Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse
            describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit
            et sit exploratum ita futurum.

            Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur
            fuisse mutandi nominis.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

            Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a
            superioribus, verbis illi commodius utantur?

Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Quae contraria sunt his, malane? Quod totum contra est. Venit ad extremum; Proclivi currit oratio. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Stoicos roga.: Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Equidem e Cn.: Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Ita credo.: Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis?
Non semper, inquam;: Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Quaerimus enim finem bonorum.: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Tria genera bonorum;: Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Disserendi artem nullam habuit.

Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Quis hoc dicit? Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Ne discipulum abducam, times. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Ita nemo beato beatior. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quicquid enim praeter id, quod honestum sit, expetendum esse dixeris in bonisque numeraveris, et honestum ipsum quasi virtutis lumen extinxeris et virtutem penitus everteris. Ita prorsus, inquam;

Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur?

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Quare attende, quaeso. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
In schola desinis.
Nam de isto magna dissensio est.

Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Tria genera bonorum; Non laboro, inquit, de nomine. Id Sextilius factum negabat. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. De quibus cupio scire quid sentias. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Cur, nisi quod turpis oratio est? Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;

Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. At vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam magnos quantaque amoris conspiratione consentientis tenuit amicorum greges! quod fit etiam nunc ab Epicureis.

Quid iudicant sensus?: Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Audeo dicere, inquit.: Non semper, inquam;
Si longus, levis.: Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Equidem e Cn.: Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Venit ad extremum;: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Cur iustitia laudatur?: Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Magna laus.: Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Omnis enim est natura diligens sui.

Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Venit ad extremum; Primum quid tu dicis breve? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Est, ut dicis, inquam. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Polycratem Samium felicem appellabant. Venit ad extremum; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Sed quod proximum fuit non vidit.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Nam ante Aristippus, et ille melius. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Certe non potest. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Non igitur bene. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Quod quidem nobis non saepe contingit.

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Itaque ab his ordiamur. Et nemo nimium beatus est; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Immo alio genere;: Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Venit ad extremum;: Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Eam stabilem appellas.: Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Quonam modo?: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
An eiusdem modi?: Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Pollicetur certe.: Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Sed ego in hoc resisto; Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Utram tandem linguam nescio? Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Nam ante Aristippus, et ille melius. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Primum divisit ineleganter; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Non igitur bene. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Sint ista Graecorum; At coluit ipse amicitias. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.

Pollicetur certe.: Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Quis enim redargueret?: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Optime, inquam.: Quippe: habes enim a rhetoribus;
Perge porro;: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Cui Tubuli nomen odio non est? Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.
Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Negare non possum.: Suo genere perveniant ad extremum;
Reguli reiciendam;: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Explanetur igitur.: Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Quid iudicant sensus?: Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Qui est in parvis malis. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Cave putes quicquam esse verius. Quod iam a me expectare noli. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Videsne, ut haec concinant? De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Erat enim Polemonis. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Si longus, levis;

Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quid Zeno? Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Verum hoc idem saepe faciamus. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est.

Velut ego nunc moveor.: Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Optime, inquam.: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Quae sequuntur igitur?: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Quo modo?: Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Scaevolam M.: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Et nemo nimium beatus est;

Qui convenit? Hoc simile tandem est? Gerendus est mos, modo recte sentiat. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset,
            definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod
            prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo.

            Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Laboro autem non sine causa; Nos commodius agimus. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Istic sum, inquit. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Ille incendat? Urgent tamen et nihil remittunt. Comprehensum, quod cognitum non habet?

Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Idemne, quod iucunde? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Praeclare hoc quidem. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat.

Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Itaque ab his ordiamur.
Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. At certe gravius. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Quonam modo?: Et nemo nimium beatus est;
Memini vero, inquam;: Iam in altera philosophiae parte.
Quonam modo?: Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.
Quis enim redargueret?: Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Idemne, quod iucunde?: Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil
            eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem
            laturum fuisse existimas?

            Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi
            valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Quid Zeno?: Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Ille incendat?: Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.
Est, ut dicis, inquit;: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Quid enim?: Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Audeo dicere, inquit.: Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de
            amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis
            nullam omnino fore.

            Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine
            videretur, idcirco assignatum est deo.

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Suo genere perveniant ad extremum; Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Pauca mutat vel plura sane;

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Restatis igitur vos;

Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur.

De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Pugnant Stoici cum Peripateticis. At enim hic etiam dolore. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; At iam decimum annum in spelunca iacet. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Prioris generis est docilitas, memoria;

At, si voluptas esset bonum, desideraret. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Dici enim nihil potest verius. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Sed fortuna fortis; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Dat enim intervalla et relaxat.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod potius novum exquirere,virtutis autem amplitudinem quasi in altera librae lance ponere.

Age, inquies, ista parva sunt.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Nunc agendum est subtilius. Recte dicis; De hominibus dici non necesse est. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

Sed videbimus.: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Beatum, inquit.: Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Falli igitur possumus.: Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Quonam modo?: Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Efficiens dici potest.: Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Rationis enim perfectio est virtus;

Quae sequuntur igitur? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Nihil enim hoc differt. An nisi populari fama? Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum?

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Nos commodius agimus. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Ut pulsi recurrant? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Itaque ut maiores nostri ab aratro adduxerunt Cincinnatum illum, ut dictator esset, sic vos de pagis omnibus colligitis bonos illos quidem viros, sed certe non pereruditos.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Sed haec omittamus;: At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.
Quis enim redargueret?: Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.
Venit ad extremum;: Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Quo modo?: Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Istic sum, inquit.
Ea possunt paria non esse.

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?
Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat?

Disserendi artem nullam habuit.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Non est igitur summum malum dolor. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint?

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Restatis igitur vos; At coluit ipse amicitias. Praeclare hoc quidem.

Verum hoc idem saepe faciamus.
Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;
In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.

Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Quae contraria sunt his, malane? Nos cum te, M. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Quaerimus enim finem bonorum. Dicimus aliquem hilare vivere; Quae contraria sunt his, malane?

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Scrupulum, inquam, abeunti; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Deprehensus omnem poenam contemnet. Equidem e Cn. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Si enim ad honestatem omnia referant neque in ea voluptatem
            dicant inesse, ait eos voce inani sonarehis enim ipsis
            verbis utitur-neque intellegere nec videre sub hanc vocem
            honestatis quae sit subicienda sententia.

            Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et
            pudoris et ingenii, sed aetatem vides.

Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Sed ille, ut dixi, vitiose.

Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Certe non potest. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Nihilo magis. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus.

Hunc vos beatum;: Non est igitur summum malum dolor.
Respondeat totidem verbis.: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Sedulo, inquam, faciam.: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Si id dicis, vicimus.: Ut pulsi recurrant?

Hic nihil fuit, quod quaereremus.
Ego vero isti, inquam, permitto.
Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Nihilo magis.
Moriatur, inquit.: Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Ecce aliud simile dissimile.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.

Efficiens dici potest.: Quis istum dolorem timet?
Eam stabilem appellas.: Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Quid Zeno?: Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Poterat autem inpune;: Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Scaevolam M.: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Quid Zeno?: Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Numquam facies.: Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?
Primum divisit ineleganter;: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Tum enim eam ipsam vis, quam modo ego dixi, et nomen
            inponis, in motu ut sit et faciat aliquam varietatem, tum
            aliam quandam summam voluptatem, quo addi nihil possit;

            Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Multi enim et magni philosophi haec ultima bonorum iuncta
            fecerunt, ut Aristoteles virtutis usum cum vitae perfectae
            prosperitate coniunxit, Callipho adiunxit ad honestatem
            voluptatem, Diodorus ad eandem honestatem addidit vacuitatem
            doloris.

            Nos commodius agimus.

Videsne quam sit magna dissensio?
Sed quod proximum fuit non vidit.
Quid enim?
Quid, de quo nulla dissensio est?

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Pugnant Stoici cum Peripateticis. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Non potes, nisi retexueris illa. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Si enim ad populum me vocas, eum. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Erat enim Polemonis.: Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Eam stabilem appellas.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Ea possunt paria non esse. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

A mene tu?: Comprehensum, quod cognitum non habet?
In schola desinis.: Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
At coluit ipse amicitias.: Falli igitur possumus.
Quid de Pythagora?: At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.
Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Beatum, inquit.: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Respondeat totidem verbis.: Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.
Magna laus.: Quod iam a me expectare noli.
Non igitur bene.: Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Efficiens dici potest.: Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Confecta res esset.: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Stoicos roga.: Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.
Si longus, levis.: Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Quo modo?: Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Frater et T.: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Quis hoc dicit?: Ita multa dicunt, quae vix intellegam.

Itaque contra est, ac dicitis;

Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Non est igitur voluptas bonum. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Sin autem reliqua appetenda sunt, cur, quod est ultimum rerum appetendarum, id non aut ex omnium earum aut ex plurimarum et maximarum appetitione concluditur?

Bestiarum vero nullum iudicium puto.

In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Nos cum te, M. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Tria genera bonorum; Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Istic sum, inquit. Erat enim res aperta. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Odium autem et invidiam facile vitabis. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Cur post Tarentum ad Archytam? Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Ostendit pedes et pectus.

Quid adiuvas?: At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Scaevolam M.: Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Recte, inquit, intellegis.: Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.
Qui convenit?: Tria genera bonorum;

Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Idemne, quod iucunde? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Si longus, levis; Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Immo videri fortasse.: Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Immo alio genere;: Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.
Cur iustitia laudatur?: Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Hic ambiguo ludimur.: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Quo tandem modo?: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Cur iustitia laudatur?: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
ALIO MODO.: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Moriatur, inquit. Aliter autem vobis placet. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;

Certe non potest.: Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Avaritiamne minuis?: Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?
Itaque fecimus.: Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Quae ista amicitia est?: Stoici scilicet.
Quonam modo?: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.

Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Confecta res esset.: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Itaque fecimus.: Nam ista vestra: Si gravis, brevis;
Ita credo.: Itaque ab his ordiamur.

Quis negat?: Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.
Si quae forte-possumus.: Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

Ego vero isti, inquam, permitto. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Hos contra singulos dici est melius. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Primum quid tu dicis breve?

Verum hoc idem saepe faciamus. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Cur haec eadem Democritus? Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Itaque fecimus. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Quis est tam dissimile homini. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Ego vero isti, inquam, permitto. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quod equidem non reprehendo; Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.
Quae sequuntur igitur?
Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Sed ad illum redeo. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Quis enim redargueret? Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Age sane, inquam. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quorum altera prosunt, nocent altera.

Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est.

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quo modo autem philosophus loquitur? Quid, de quo nulla dissensio est? Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Quid est enim aliud esse versutum?

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Illi enim inter se dissentiunt. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Praeteritis, inquit, gaudeo. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Ita prorsus, inquam; Quis enim redargueret? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quid me istud rogas? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Quis istud possit, inquit, negare?

Sed fortuna fortis; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quid, quod res alia tota est? Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Vide, quaeso, rectumne sit. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit;

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Ita prorsus, inquam; Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Beatus sibi videtur esse moriens. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Itaque his sapiens semper vacabit.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?
Que Manilium, ab iisque M.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Ut aliquid scire se gaudeant? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Easdemne res? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. At certe gravius. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Restatis igitur vos; Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Sed hoc sane concedamus. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Recte, inquit, intellegis. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Si longus, levis. Quis enim redargueret? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Ac tamen hic mallet non dolere. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Facillimum id quidem est, inquam. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quid, de quo nulla dissensio est? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Si longus, levis dictata sunt.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?
Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;
Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Sedulo, inquam, faciam. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Neutrum vero, inquit ille. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Rationis enim perfectio est virtus; Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Primum quid tu dicis breve? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Non est igitur voluptas bonum.
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Ita multa dicunt, quae vix intellegam.
Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;
Quae cum dixisset, finem ille.

Sed nimis multa.: At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.
Tenent mordicus.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quare attende, quaeso. Quo tandem modo? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

An eiusdem modi? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Tria genera bonorum; Sed quot homines, tot sententiae; Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur.

Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet
            honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec
            amicitiae constare possunt.

            Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Sit sane ista voluptas.

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Cur post Tarentum ad Archytam? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Praeclare hoc quidem. Nunc vides, quid faciat. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Sed quot homines, tot sententiae;

Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Avaritiamne minuis? Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Igitur ne dolorem quidem. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? At enim sequor utilitatem. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Sit enim idem caecus, debilis. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quis enim redargueret? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Ut id aliis narrare gestiant? An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Certe non potest.

Haec dicuntur inconstantissime.: Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Si quae forte-possumus.: Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.
Immo videri fortasse.: Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Recte, inquit, intellegis.: Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat?

Frater et T. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Non semper, inquam; Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Cave putes quicquam esse verius. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Rationis enim perfectio est virtus; Tu quidem reddes; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Comprehensum, quod cognitum non habet?
Cur post Tarentum ad Archytam?
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Odium autem et invidiam facile vitabis. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Cur id non ita fit? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Suo genere perveniant ad extremum; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Non semper, inquam;: Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Pollicetur certe.: Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?
Audeo dicere, inquit.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Recte dicis;: Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Magna laus.: Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.
Igitur ne dolorem quidem.: Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Quis enim redargueret? Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quis istum dolorem timet? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
An hoc usque quaque, aliter in vita?
Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. At iam decimum annum in spelunca iacet. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum.

Pollicetur certe.: Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Hic ambiguo ludimur.: Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Quo tandem modo?: Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
At enim sequor utilitatem.: Cave putes quicquam esse verius.
Easdemne res?: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Reguli reiciendam;: Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Quid ergo?: Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Itaque contra est, ac dicitis; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Quis est tam dissimile homini. Beatus sibi videtur esse moriens. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Sed ille, ut dixi, vitiose. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Quod totum contra est.

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Ut aliquid scire se gaudeant? Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Avaritiamne minuis?: Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?
Certe non potest.: Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Respondeat totidem verbis.: Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Paria sunt igitur.: Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quare attende, quaeso. At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime. Videsne, ut haec concinant? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. An nisi populari fama? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Confecta res esset. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Si quae forte-possumus.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Itaque fecimus. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Prioris generis est docilitas, memoria; Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Primum quid tu dicis breve? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Omnis enim est natura diligens sui. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Qui convenit? Quid est enim aliud esse versutum? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? At eum nihili facit; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu?

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Sumenda potius quam expetenda. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Age sane, inquam. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.

Perge porro;: Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.
Immo alio genere;: Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;
Recte dicis;: Bestiarum vero nullum iudicium puto.

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Itaque ab his ordiamur. Nescio quo modo praetervolavit oratio. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Sed quid sentiat, non videtis. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis.

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Utilitatis causa amicitia est quaesita. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? An eiusdem modi? Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.
Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur
            sine explicatione naturae intellegi potest.

            Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me
            nihilo, si potest;

Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Sed tamen intellego quid velit. Quis istud possit, inquit, negare? Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Polycratem Samium felicem appellabant.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Summus dolor plures dies manere non potest? Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Bonum patria: miserum exilium. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?

Frater et T. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. An nisi populari fama? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Hoc tu nunc in illo probas. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Quid censes in Latino fore? Duo enim genera quae erant, fecit tria. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Maximus dolor, inquit, brevis est. Quae sequuntur igitur? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Comprehensum, quod cognitum non habet? Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. A mene tu? Sin aliud quid voles, postea. Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Beatus sibi videtur esse moriens.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Equidem e Cn.: Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.
Quibusnam praeteritis?: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Erat enim Polemonis.: Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Non igitur bene.: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Tria genera bonorum;: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Sint ista Graecorum;: Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.

Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Non semper, inquam; Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? ALIO MODO. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Age sane, inquam. Moriatur, inquit. Quis enim redargueret? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quis Aristidem non mortuum diligit? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Istic sum, inquit. Cur id non ita fit? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Dabit hoc Zenoni Polemo, etiam magister eius et tota illa gens et reliqui, qui virtutem omnibus rebus multo anteponentes adiungunt ei tamen aliquid summo in bono finiendo.

Conferam avum tuum Drusum cum C. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Nihil illinc huc pervenit. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Si longus, levis dictata sunt. Cur post Tarentum ad Archytam? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Itaque fecimus. Sint ista Graecorum; Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quod totum contra est. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Confecta res esset. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Tanta vis admonitionis inest in locis; Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Id mihi magnum videtur. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Nunc agendum est subtilius.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?
Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.
Frater et T.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Quid Zeno?: Eaedem res maneant alio modo.
Nihil illinc huc pervenit.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Primum divisit ineleganter;: Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Sed videbimus.: Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.
Sed nimis multa.: Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Stoici scilicet.: Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Reguli reiciendam;

Quid de Pythagora? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Hos contra singulos dici est melius.

Erat enim Polemonis. At hoc in eo M. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Dici enim nihil potest verius.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quis est tam dissimile homini. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Si quae forte-possumus. Ad eos igitur converte te, quaeso. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus
            expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.

            Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum
            naturam sint, fruentem vivere.

Sed fortuna fortis;: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Quid iudicant sensus?: Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Hoc simile tandem est?: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Si quae forte-possumus.: Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Si quae forte-possumus.: Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Velut ego nunc moveor. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Pauca mutat vel plura sane; Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere.

Recte dicis;: Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Certe non potest.: Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Sint ista Graecorum;: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Quid Zeno?: Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quid enim? Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam
            optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

            Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a
            Cyro extructum rogum pertulisset.

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Paria sunt igitur. Tum mihi Piso: Quid ergo?

Scisse enim te quis coarguere possit?

Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.
At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Omnis enim est natura diligens sui.
Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.
Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Beatum, inquit.: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Easdemne res?: Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Sed videbimus.: Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Certe non potest.: Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Tum ille: Ain tandem? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Avaritiamne minuis?: Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.
Quare attende, quaeso.: Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Est, ut dicis, inquit;: Cur post Tarentum ad Archytam?
Memini vero, inquam;: Omnis enim est natura diligens sui.

Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Simus igitur contenti his. Sed nimis multa. Sed ad bona praeterita redeamus.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit,
            cum dolorem summum malum esse dixerit.

            Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te
            elegantiora desidero.

Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam:
            Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium
            fuisse virum.

            An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum,
            quod.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.

Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Quid est enim aliud esse versutum?

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

            Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?

Quid ergo?: Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret.
Restatis igitur vos;: Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Quo modo?: Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Quare conare, quaeso.: Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Dabit hoc Zenoni Polemo, etiam magister eius et tota illa gens et reliqui, qui virtutem omnibus rebus multo anteponentes adiungunt ei tamen aliquid summo in bono finiendo.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Hunc vos beatum; Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quae duo sunt, unum facit. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Erat enim res aperta. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

In schola desinis.: Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Idemne, quod iucunde?: Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Scaevolam M.: Ad eos igitur converte te, quaeso.
Quid vero?: Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.
Venit ad extremum;: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.
Efficiens dici potest.: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Simus igitur contenti his.: Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Cur iustitia laudatur? Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Si longus, levis; Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Suo genere perveniant ad extremum; Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Hoc non est positum in nostra actione. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Venit ad extremum; Sit sane ista voluptas. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter
            quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus,
            item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil
            nostra arbitrabimur interesse.

            Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum,
            quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Venit ad extremum;: Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.
Tu quidem reddes;: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
In schola desinis.: At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Falli igitur possumus.: Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Age sane, inquam.: Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Nec vero potest quisquam de bonis et malis vere iudicare
            nisi omni cognita ratione naturae et vitae etiam deorum, et
            utrum conveniat necne natura hominis cum universa.

            Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status
            naturae congruentis tenet;

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi,
            o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

            Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod potius novum exquirere,virtutis autem amplitudinem quasi in altera librae lance ponere.

Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Venit ad extremum; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Quid enim?: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Negare non possum.: Ut id aliis narrare gestiant?
Efficiens dici potest.: Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Recte dicis;: Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Haeret in salebra. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Prave, nequiter, turpiter cenabat; Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Quid, quod res alia tota est?

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Disserendi artem nullam habuit.

Moriatur, inquit.: Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Istic sum, inquit.: Si enim ad populum me vocas, eum.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Confecta res esset. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Quid iudicant sensus? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Sit enim idem caecus, debilis. Pollicetur certe. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Quare conare, quaeso. Quae contraria sunt his, malane? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quis est tam dissimile homini.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quod totum contra est. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Tria genera bonorum; Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Nam ceteris in rebus síve praetermissum sive ignoratum est quippiam, non plus incommodi est, quam quanti quaeque earum rerum est, in quibus neglectum est aliquíd.

Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Optime, inquam.: Si quae forte-possumus.
Equidem e Cn.: Illud non continuo, ut aeque incontentae.
Nihilo magis.: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Cave putes quicquam esse verius.
Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. An tu me de L. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Ille incendat? Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum
            necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae
            sint et molestiae non recusandae.

            Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur,
            ut debent, sed aliquanto minutius.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Memini me adesse P. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Comprehensum, quod cognitum non habet? Tum mihi Piso: Quid ergo? Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis
            insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

            Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Quo tandem modo?: Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
An potest cupiditas finiri?: Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Quid iudicant sensus?: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Negare non possum.: Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Pauca mutat vel plura sane; Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quis istud possit, inquit, negare? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Illa tamen simplicia, vestra versuta. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Id mihi magnum videtur. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. At multis se probavit. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Proclivi currit oratio. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Hoc non est positum in nostra actione. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Equidem e Cn. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.

Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Tu quidem reddes;

Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Erat enim Polemonis. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Sit sane ista voluptas. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Id enim natura desiderat. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Istic sum, inquit.

Sed nunc, quod agimus; Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Tum ille: Ain tandem? Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video
            compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore
            perceptarum voluptatum;

            Quod totum contra est.

Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Sed potestne rerum maior esse dissensio? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Cyrenaici quidem non recusant; Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus.

Quid autem sit, quod ita moveat itaque a natura in primo ortu appetatur, non constat deque eo est inter philosophos, cum summum bonum exquiritur, omnis dissensio.

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae
            sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

            Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Hunc vos beatum; Sed quot homines, tot sententiae; Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quonam, inquit, modo? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Ostendit pedes et pectus.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Nihil sane.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Inquit, dasne adolescenti veniam?

Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Quid vero? Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Quis hoc dicit?

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.

Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Haeret in salebra. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Prioris generis est docilitas, memoria; Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a
            Cyro extructum rogum pertulisset.

            Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.

Summus dolor plures dies manere non potest? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Falli igitur possumus. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Vide, quaeso, rectumne sit. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quis istud possit, inquit, negare? Nemo igitur esse beatus potest. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam.

Ut iam liceat una comprehensione omnia complecti non
            dubitantemque dicere omnem naturam esse servatricem sui
            idque habere propositum quasi finem et extremum, se ut
            custodiat quam in optimo sui generis statu;

            Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Sed videbimus.: Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Numquam facies.: Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.
Quis negat?: Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Frater et T.: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Proclivi currit oratio.: Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
Audeo dicere, inquit.: Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.
Avaritiamne minuis?: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Sed ad illum redeo. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quare attende, quaeso. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Scrupulum, inquam, abeunti; Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quorum altera prosunt, nocent altera. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Haec est nec omnia spernentis praeter virtutem et virtutem ipsam suis laudibus amplificantis oratio, denique haec est undique completa et perfecta explicatio summi boni. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?

Immo videri fortasse.: Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis.
Proclivi currit oratio.: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Si longus, levis.: Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Quid adiuvas?: Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
ALIO MODO.: Iam enim adesse poterit.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Murenam te accusante defenderem. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

Etiam beatissimum?: Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Sed videbimus.: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Quo tandem modo?: Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Quis negat?: Proclivi currit oratio.
Easdemne res?: Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.

Sed ego in hoc resisto; Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?

Quae cum essent dicta, discessimus. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quae cum dixisset, finem ille.

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quid ergo?

Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Id est enim, de quo quaerimus.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem?
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Cur iustitia laudatur?: Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Tenent mordicus.: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Recte dicis;: Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.
Stoici scilicet.: Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare.

Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Ut id aliis narrare gestiant? His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Quonam modo? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Facete M.
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Sed nimis multa.: Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Moriatur, inquit.: Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Age sane, inquam.: Pollicetur certe.
Tenent mordicus.: Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus.
Explanetur igitur.: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Hunc vos beatum;: Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Easdemne res?: Minime vero, inquit ille, consentit.
Nihil sane.: Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Igitur ne dolorem quidem.: Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Disserendi artem nullam habuit. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Ratio quidem vestra sic cogit.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Prodest, inquit, mihi eo esse animo. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Eademne, quae restincta siti? Non igitur bene. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus.

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Age, inquies, ista parva sunt. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Nam ante Aristippus, et ille melius. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. At multis se probavit. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?
Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Idemne, quod iucunde?

Quis istud possit, inquit, negare? Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Nos cum te, M.

Sint modo partes vitae beatae. Verum hoc idem saepe faciamus. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Illi enim inter se dissentiunt. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. A mene tu? Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Ita prorsus, inquam; Cur post Tarentum ad Archytam? Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

Quod autem ea, quae ad naturam accommodata et per se
            assumenda esse dicunt, non adiungunt ad finem bonorum,
            desciscunt a natura et quodam modo sunt non dissimiles
            Aristonis.

            Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis
            dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem?

Bonum patria: miserum exilium.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Deinde dolorem quem maximum?

Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.
Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Falli igitur possumus. Velut ego nunc moveor. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Tubulo putas dicere? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Sed quot homines, tot sententiae; Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Non risu potius quam oratione eiciendum? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Quid censes in Latino fore? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Respondeat totidem verbis. Sed plane dicit quod intellegit. Quis negat? Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Sedulo, inquam, faciam. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Moriatur, inquit.: Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
At certe gravius.: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Nihil enim hoc differt.: Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Poterat autem inpune;: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Tu quidem reddes; Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Nam ante Aristippus, et ille melius.

Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Sed haec in pueris;

Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Itaque contra est, ac dicitis; Poterat autem inpune; Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.

Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria;

Id enim natura desiderat. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Sit sane ista voluptas.

Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Quae ista amicitia est? Summae mihi videtur inscitiae. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Sed fortuna fortis;: Graece donan, Latine voluptatem vocant.
Audeo dicere, inquit.: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quibusnam praeteritis? Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Ratio quidem vestra sic cogit. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Summae mihi videtur inscitiae. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Sint ista Graecorum;

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.
Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Frater et T.: Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Moriatur, inquit.: Nam ista vestra: Si gravis, brevis;
Quid adiuvas?: Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.
Videsne, ut haec concinant?: Sed fac ista esse non inportuna;
Numquam facies.: Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

Non igitur bene. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Quo modo autem philosophus loquitur? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis.

Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic
            partes quoque sui caras suo genere laudabiles.

            Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt,
            deserunt usitata.

Quae duo sunt, unum facit.
Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.
Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Hoc simile tandem est?

Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Tanta vis admonitionis inest in locis; An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Age sane, inquam. Quid me istud rogas? Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Sed tamen intellego quid velit. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Polycratem Samium felicem appellabant. Poterat autem inpune; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Cur post Tarentum ad Archytam? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Summus dolor plures dies manere non potest?

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Id est enim, de quo quaerimus. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Primum quid tu dicis breve? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quid censes in Latino fore? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Sed quod proximum fuit non vidit. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? At, si voluptas esset bonum, desideraret. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Recte, inquit, intellegis. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Odium autem et invidiam facile vitabis.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Sed quod proximum fuit non vidit.

Restatis igitur vos;: Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Quid enim?: Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
A mene tu?: Audeo dicere, inquit.
Frater et T.: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Immo alio genere;: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;
Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?
Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
An potest cupiditas finiri?

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

A mene tu?: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Magna laus.: Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Certe non potest.: Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Haec dicuntur inconstantissime. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Cur post Tarentum ad Archytam? Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Quare conare, quaeso.
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

In schola desinis.: Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
Quibus ego vehementer assentior.: At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Venit ad extremum;: Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Quonam, inquit, modo?: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum
            amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas
            ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur.

            In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia
            deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. At eum nihili facit; Audeo dicere, inquit. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Hanc initio institutionem confusam habet et incertam, ut tantum modo se tueatur, qualecumque sit, sed nec quid sit nec quid possit nec quid ipsius natura sit intellegit.

Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

At, si voluptas esset bonum, desideraret. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid
            historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid
            tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

            Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum
            puto.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae
            pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad
            senectutem esse discenda.

            Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate
            transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Erit enim mecum, si tecum erit. Eademne, quae restincta siti? Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.

Nihil ad rem! Ne sit sane;

Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Et quod est munus, quod opus sapientiae? An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Non igitur bene. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Beatus sibi videtur esse moriens. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Quid sequatur, quid repugnet, vident. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in
            motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil
            dolentis in stabilitate-, quid tendit?

            Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te
            igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

            Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut
            aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis
            diligant.

Quamquam enim vereor, ne nimius in hoc genere videar, tamen omnes veteres philosophi, maxime nostri, ad incunabula accedunt, quod in pueritia facillime se arbitrantur naturae voluntatem posse cognoscere.

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Idemne, quod iucunde? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Sed quod proximum fuit non vidit. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Nihil ad rem! Ne sit sane; An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quis Aristidem non mortuum diligit? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore.

An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Non igitur bene. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Restinguet citius, si ardentem acceperit. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quis enim redargueret? Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Cur id non ita fit? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Cur iustitia laudatur?: Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Stoicos roga.: Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Recte, inquit, intellegis.: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Memini vero, inquam;: Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem,
            quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil
            dolere.

            Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum
            reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos
            de summo bono testibus uti soletis.

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.
Nihil enim hoc differt.

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Sit sane ista voluptas. Sullae consulatum? Cave putes quicquam esse verius. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Sint modo partes vitae beatae.

Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit?

Summus dolor plures dies manere non potest? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Quae cum dixisset, finem ille. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Quid, de quo nulla dissensio est?

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quare conare, quaeso. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Iam in altera philosophiae parte.

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.

Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Tu quidem reddes; Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Non potes, nisi retexueris illa. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Quonam, inquit, modo? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; At hoc in eo M.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.
Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?
Quae est igitur causa istarum angustiarum?

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.
Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Itaque ab his ordiamur. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Equidem e Cn. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Sed nimis multa. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Magna laus. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Iam in altera philosophiae parte. Sed nunc, quod agimus; Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu.

Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Sed ad rem redeamus; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Optime, inquam. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Erat enim res aperta. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Omnis enim est natura diligens sui. Cur haec eadem Democritus? Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Tum mihi Piso: Quid ergo? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Gerendus est mos, modo recte sentiat. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Quis enim ignorat, si plures ex alto emergere velint,
            propius fore eos quidem ad respirandum, qui ad summam iam
            aquam adpropinquent, sed nihilo magis respirare posse quam
            eos, qui sint in profundo?

            Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque
            pervertere.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Istic sum, inquit. Quare ad ea primum, si videtur; Haec dicuntur fortasse ieiunius;

Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Quis istud, quaeso, nesciebat? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.
Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.
Si longus, levis dictata sunt.
Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Igitur ne dolorem quidem. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Et nemo nimium beatus est; Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Hoc est non dividere, sed frangere.

A mene tu?: Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Restatis igitur vos;: Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.
Audeo dicere, inquit.: Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Negare non possum.: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Equidem e Cn.: Quis istud, quaeso, nesciebat?
Si longus, levis;: Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Sed quot homines, tot sententiae;
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis,
            ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

            Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi
            oratio longa videri potest.

Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?

Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Stoicos roga. Beatum, inquit. Itaque fecimus. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Nam quid possumus facere melius?

Etiam beatissimum?: Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;
Tubulo putas dicere?: Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;
Aliter autem vobis placet.: Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. At iam decimum annum in spelunca iacet. Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Nam de isto magna dissensio est. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quis est tam dissimile homini.

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
De quibus cupio scire quid sentias.
Nihil ad rem! Ne sit sane;
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Quid de Pythagora? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Murenam te accusante defenderem. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
A mene tu?
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Igitur ne dolorem quidem.

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere?

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut
            quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

            Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Hunc vos beatum; Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Laboro autem non sine causa;

Beatum, inquit.: Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Confecta res esset.: Ita credo.
Tu quidem reddes;: Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.
Sedulo, inquam, faciam.: Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Eadem fortitudinis ratio reperietur. In schola desinis. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Sed residamus, inquit, si placet. Easdemne res?

Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Id mihi magnum videtur. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Dat enim intervalla et relaxat. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Non semper, inquam; Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Satis est ad hoc responsum. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur,
            cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id
            malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur;

            Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum
            vidit, deinde hoc quoque alienum;

Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ita nemo beato beatior. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Refert tamen, quo modo. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies.

Idemne, quod iucunde? Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Memini me adesse P. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari.

Quibusnam praeteritis?: Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Istic sum, inquit.: Sed quot homines, tot sententiae;
Nos commodius agimus.: Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.
Ut pulsi recurrant?: Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Si longus, levis;: Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.
Beatum, inquit.: Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt;

Restatis igitur vos;
Quis istud possit, inquit, negare?
Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.

Quo igitur, inquit, modo? Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Scisse enim te quis coarguere possit? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Age, inquies, ista parva sunt. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quod equidem non reprehendo; At multis malis affectus. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Et quidem, inquit, vehementer errat; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. At certe gravius. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Cur post Tarentum ad Archytam?

De illis, cum volemus. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Proclivi currit oratio. Sed hoc sane concedamus. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Respondeat totidem verbis. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quis est tam dissimile homini.

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Haeret in salebra.: Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Nos cum te, M.: Avaritiamne minuis?
Hunc vos beatum;: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Itaque his sapiens semper vacabit. Quae sequuntur igitur? Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quid, de quo nulla dissensio est? Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Erat enim res aperta. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Primum divisit ineleganter; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Nihilo magis. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. De vacuitate doloris eadem sententia erit. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Ut aliquid scire se gaudeant? Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Ubi ut eam caperet aut quando? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quis Aristidem non mortuum diligit? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere.

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Sed quot homines, tot sententiae; Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Num quid tale Democritus?
Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Quod quidem nobis non saepe contingit.
Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Peccata paria.: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Ille incendat?: Nos vero, inquit ille;
Quid adiuvas?: Num quid tale Democritus?
Frater et T.: Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
            gaudium, quod non referatur ad corpus.

            Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam
            optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Nihilo magis. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Oratio me istius philosophi non offendit; Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Sit enim idem caecus, debilis.

Nos commodius agimus. Paria sunt igitur. Paria sunt igitur. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Sed quid sentiat, non videtis. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Respondeat totidem verbis. An potest cupiditas finiri? Audeo dicere, inquit. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Optime, inquam. Is es profecto tu. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Hoc non est positum in nostra actione. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Refert tamen, quo modo. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Bonum liberi: misera orbitas. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Prioris generis est docilitas, memoria; Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Collatio igitur ista te nihil iuvat. Quid adiuvas? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.
Non igitur bene.

Quid iudicant sensus? Quibus ego vehementer assentior. Sed residamus, inquit, si placet. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. A mene tu?

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.
In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Nos vero, inquit ille; Cur deinde Metrodori liberos commendas? Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Haec dicuntur inconstantissime.

Quod equidem non reprehendo;: Cur id non ita fit?
Quae sequuntur igitur?: Tanta vis admonitionis inest in locis;
Paria sunt igitur.: Non risu potius quam oratione eiciendum?
Eam stabilem appellas.: Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Sit sane ista voluptas. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem,
            Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore
            sunt ceterorum omnium philosophorum.

            Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet
            expletum esse omnibus suis partibus;

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

An nisi populari fama? Quis istud possit, inquit, negare? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Recte dicis; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit
            beatissimus, si id oportune facere possit, quod est
            convenienter naturae.

            Hoc non est positum in nostra actione.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. In schola desinis. Ubi ut eam caperet aut quando? Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Cur id non ita fit? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quid iudicant sensus? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Verum hoc idem saepe faciamus. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Quae mihi ipsi, qui volo et esse et haberi gratus, grata non essent, nisi eum perspicerem mea causa mihi amicum fuisse, non sua, nisi hoc dicis sua, quod interest omnium recte facere.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Et nemo nimium beatus est; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Omnis autem in quaerendo, quae via quadam et ratione habetur, oratio praescribere primum debet ut quibusdam in formulis ea res agetur, ut, inter quos disseritur, conveniat quid sit id, de quo disseratur.

Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc
            atque illuc necesse est.

            Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium
            horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Quid vero? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.

Equidem e Cn.

Sed haec omittamus; Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Dici enim nihil potest verius. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Nunc agendum est subtilius.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Comprehensum, quod cognitum non habet? Summae mihi videtur inscitiae. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Itaque ab his ordiamur.

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.
Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.
Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Quid enim perversius, quid intolerabilius, quid stultius quam bonam valetudinem, quam dolorum omnium vacuitatem, quam integritatem oculorum reliquorumque sensuum ponere in bonis potius, quam dicerent nihil omnino inter eas res iisque contrarias interesse?

Et tamen puto concedi nobis oportere ut Graeco verbo utamur, si quando minus occurret Latinum, ne hoc ephippiis et acratophoris potius quam proegmenis et apoproegmenis concedatur;

Non est igitur voluptas bonum. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Minime vero, inquit ille, consentit. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Immo videri fortasse. Quis istud possit, inquit, negare? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. Quae duo sunt, unum facit. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Nihil enim hoc differt. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod
            quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum
            providens, dialecticas captiones.

            Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal,
            quod se oderit?

            Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior
            potest.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sed haec in pueris; Certe non potest. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;
Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Hoc tu nunc in illo probas. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Quod quidem nobis non saepe contingit. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Minime vero istorum quidem, inquit. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Haec dicuntur inconstantissime. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Negare non possum.: Simus igitur contenti his.
Immo alio genere;: Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Itaque fecimus.: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Stoicos roga.: Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Pollicetur certe.: Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.
Quonam, inquit, modo?: Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.

Cumque duae sint artes, quibus perfecte ratio et oratio compleatur, una inveniendi, altera disserendi, hanc posteriorem et Stoici et Peripatetici, priorem autem illi egregie tradiderunt, hi omnino ne attigerunt quidem.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Non potes, nisi retexueris illa. Eaedem res maneant alio modo. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Si enim ad populum me vocas, eum. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Quis istud, quaeso, nesciebat? Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Quid iudicant sensus? Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quae sequuntur igitur? Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Sullae consulatum?

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Ac tamen hic mallet non dolere. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Facillimum id quidem est, inquam.

Negare non possum.: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Vide, quaeso, rectumne sit.: Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? A mene tu? Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Sed potestne rerum maior esse dissensio? Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur.

Proclivi currit oratio.: Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Si longus, levis;: Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
Perge porro;: Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Quae duo sunt, unum facit. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ut pulsi recurrant? Igitur ne dolorem quidem. Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Nihilo magis. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Cur id non ita fit? Si longus, levis; Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Videsne quam sit magna dissensio? Pauca mutat vel plura sane;

Sedulo, inquam, faciam.: An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Scaevolam M.: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Certe non potest.: Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Itaque fecimus. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Confecta res esset. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in
            iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

            Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae
            pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad
            senectutem esse discenda.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Sed fortuna fortis; Immo videri fortasse.

Ad hanc rem aiunt artis quoque requisitas, quae naturam
            adiuvarent in quibus ea numeretur in primis, quae est est
            vivendi ars, ut tueatur, quod a natura datum sit, quod
            desit, adquirat.

            Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?

Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nam quid possumus facere melius? Equidem e Cn. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Ut id aliis narrare gestiant? Suo genere perveniant ad extremum; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Ita nemo beato beatior.

At enim sequor utilitatem. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Iam in altera philosophiae parte. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?

Etiam beatissimum?: Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Tenent mordicus.: Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?
Equidem e Cn.: Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.
Certe non potest.: Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?
Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset
            inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non
            liceat Catoni?

            Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen
            confitentem audire Torquatum.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Ille incendat? Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Summus dolor plures dies manere non potest?

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Sed haec omittamus;: Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Hunc vos beatum;: Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Proclivi currit oratio.: Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Etiam beatissimum?: Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Quare attende, quaeso. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Bonum patria: miserum exilium. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Sed ad bona praeterita redeamus. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Graccho, eius fere, aequalí? Quid, de quo nulla dissensio est? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Quis istum dolorem timet? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Recte, inquit, intellegis.
Sed ad bona praeterita redeamus.
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Etsi dedit talem mentem, quae omnem virtutem accipere posset, ingenuitque sine doctrina notitias parvas rerum maximarum et quasi instituit docere et induxit in ea, quae inerant, tamquam elementa virtutis.

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Nemo igitur esse beatus potest. Dat enim intervalla et relaxat. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Falli igitur possumus.: Ut id aliis narrare gestiant?
Age sane, inquam.: At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Quo tandem modo?: Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Qui convenit?: Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Restatis igitur vos;: Oratio me istius philosophi non offendit;

Si longus, levis;: Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.
Optime, inquam.: Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Explanetur igitur.: Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Quonam, inquit, modo?: Quod totum contra est.

Quid Zeno?: Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Quid Zeno?: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Quid adiuvas?: Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Idem adhuc;: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Sed fortuna fortis; Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Sed ut ad propositum-de dolore enim cum diceremus, ad istam epistulam delati sumus-, nunc totum illud concludi sic licet: qui in summo malo est, is tum, cum in eo est, non est beatus;

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Ac tamen hic mallet non dolere.

Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quid adiuvas? Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt
            et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae
            ubique sint, sapientis esse dicatis.

            Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Omnis enim est natura diligens sui. Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Hic ambiguo ludimur. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Satis est ad hoc responsum. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Aliter autem vobis placet. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Est, ut dicis, inquit; Cur iustitia laudatur? Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Si longus, levis.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Si id dicis, vicimus. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Nihil ad rem! Ne sit sane; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; De quibus cupio scire quid sentias. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Tria genera bonorum; Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Frater et T. Inest in eadem explicatione naturae insatiabilis quaedam e cognoscendis rebus voluptas,in qua una confectis rebus necessariis vacui negotiis honeste ac liberaliter possimus vivere.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Ita nemo beato beatior.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Dat enim intervalla et relaxat. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Conferam avum tuum Drusum cum C.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Et quod est munus, quod opus sapientiae? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur?

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur;

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Non laboro, inquit, de nomine. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quae contraria sunt his, malane? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Non potes, nisi retexueris illa. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Numquam facies. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Hos contra singulos dici est melius. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Quorum altera prosunt, nocent altera. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Cum enim superiores, e quibus planissime Polemo, secundum
            naturam vivere summum bonum esse dixissent, his verbis tria
            significari Stoici dicunt, unum eius modi, vivere adhibentem
            scientiam earum rerum, quae natura evenirent.

            Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Sedulo, inquam, faciam. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Si longus, levis;

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.
Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Sed quot homines, tot sententiae; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Proclivi currit oratio. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Hunc vos beatum;

Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.
Non est igitur voluptas bonum.
Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Sed ad bona praeterita redeamus. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quid censes in Latino fore?

Paria sunt igitur.: Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Confecta res esset.: Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.
Paria sunt igitur.
Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ille incendat? Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Sed residamus, inquit, si placet. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus;

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Equidem e Cn. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Idemne, quod iucunde?
Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Sedulo, inquam, faciam. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Sed residamus, inquit, si placet. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Itaque his sapiens semper vacabit. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Tum mihi Piso: Quid ergo?

Numquam facies.: Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?
Quibusnam praeteritis?: Quod quidem nobis non saepe contingit.
Quis hoc dicit?: Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Neutrum vero, inquit ille.: Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi;

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem
            bonorum et malorum.

            Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam
            indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis
            expediat facturos arbitrabimur?

Sed videbimus.: Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Simus igitur contenti his.: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Haeret in salebra.: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Quonam modo?: Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quid enim? Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Quis enim redargueret? At coluit ipse amicitias. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt,
            inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit,
            nihil praeterea desideret.

            At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper
            tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Sit enim idem caecus, debilis. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Odium autem et invidiam facile vitabis. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Pollicetur certe. Certe non potest. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Non laboro, inquit, de nomine.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quae cum essent dicta, discessimus. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Quo modo autem philosophus loquitur? Sed fortuna fortis;

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Si longus, levis; Videsne quam sit magna dissensio? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Velut ego nunc moveor. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Quibus ego vehementer assentior. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Qui convenit? In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Hic ambiguo ludimur. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Videsne quam sit magna dissensio?

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Disserendi artem nullam habuit. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Et quidem, inquit, vehementer errat; Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Restatis igitur vos;

Nos commodius agimus.: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Tu quidem reddes;: Maximus dolor, inquit, brevis est.
Itaque fecimus.: Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Istic sum, inquit.: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Si quae forte-possumus.: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Praeclare hoc quidem.: Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid est virtute divinius? Dat enim intervalla et relaxat. Conferam avum tuum Drusum cum C. Id Sextilius factum negabat.

Quid est enim aliud esse versutum? Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. An eiusdem modi? Praeclare hoc quidem. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur.

Memini vero, inquam;

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Dat enim intervalla et relaxat. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.

Hoc sic expositum dissimile est superiori. Peccata paria. Quo modo autem philosophus loquitur? Quare conare, quaeso. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Minime vero istorum quidem, inquit. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.
In schola desinis.
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Paria sunt igitur. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quis Aristidem non mortuum diligit?

Quid Zeno?: Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Audeo dicere, inquit.: An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Sed quod proximum fuit non vidit. Sed haec nihil sane ad rem; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Odium autem et invidiam facile vitabis.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Cur iustitia laudatur? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis;

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Ne discipulum abducam, times. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. A mene tu? Si id dicis, vicimus.

Nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine
            sensu, id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit
            dissolutum.

            Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis
            instituta sunt aut inventa sunt?

Odium autem et invidiam facile vitabis. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Verum hoc idem saepe faciamus. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod
            verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

            Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas
            esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis,
            quae a Platone graviter vituperantur;

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui
            honeste non vivat, iucunde posse vivere.

            Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo
            in genere peccetur.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Bonum liberi: misera orbitas. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

An nisi populari fama? Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quid est enim aliud esse versutum? Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quid enim possumus hoc agere divinius? Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Quid sequatur, quid repugnet, vident.

A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.
Quis Aristidem non mortuum diligit?
Rationis enim perfectio est virtus;
Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Si longus, levis. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Quid censes in Latino fore? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Suo genere perveniant ad extremum; Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi;

Ut, inquit, in fidibus pluribus, nisi nulla earum non ita
            contenta nervis sit, ut concentum servare possit, omnes
            aeque incontentae sint, sic peccata, quia discrepant, aeque
            discrepant;

            Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit,
            non deserat.

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.

Quonam, inquit, modo?: Age, inquies, ista parva sunt.
Ut pulsi recurrant?: Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere.

Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Sed quod proximum fuit non vidit. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Quid de Pythagora? Ea possunt paria non esse. Quae cum dixisset, finem ille. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Nemo igitur esse beatus potest. Cur iustitia laudatur? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta
            artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem
            illustriorem satis ornatus possit accedere.

            Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum
            simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum
            rerum appetendarum.

Comprehensum, quod cognitum non habet? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Sed ego in hoc resisto;

Quae sequuntur igitur?: Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.
Quis enim redargueret?: Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.
Tenent mordicus.: Dicimus aliquem hilare vivere;
Nihil sane.: Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

At vero facere omnia, ut adipiscamur, quae secundum naturam sint, etiam si ea non assequamur, id esse et honestum et solum per se expetendum et solum bonum Stoici dicunt.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Sed fac ista esse non inportuna; Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Ut pulsi recurrant? Quonam, inquit, modo? Sit sane ista voluptas. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;

Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Nihil sane. Certe non potest. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Sed fac ista esse non inportuna; Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Sed fortuna fortis; Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Quid ergo? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Illi enim inter se dissentiunt. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Is es profecto tu. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor.

Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Scrupulum, inquam, abeunti; Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Igitur ne dolorem quidem. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Hunc vos beatum; An eiusdem modi? Quid iudicant sensus? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Murenam te accusante defenderem. Proclivi currit oratio. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. At iam decimum annum in spelunca iacet. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Restatis igitur vos;
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.
Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;
Summae mihi videtur inscitiae.
Memini me adesse P.
Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Negare non possum. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Quo tandem modo?

O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Nam de isto magna dissensio est. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Sedulo, inquam, faciam. Illi enim inter se dissentiunt. Eaedem res maneant alio modo. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Bonum incolumis acies: misera caecitas. Summus dolor plures dies manere non potest? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Suo genere perveniant ad extremum; Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Erit enim mecum, si tecum erit. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Etiam beatissimum? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Sumenda potius quam expetenda. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.

Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.
-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.
Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Stoicos roga. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Sit sane ista voluptas. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum.

Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;

Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Facete M. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Non potes, nisi retexueris illa. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quaerimus enim finem bonorum. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?
Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.
Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Deprehensus omnem poenam contemnet. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Sin aliud quid voles, postea.
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Praeclare hoc quidem. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit?

Qua in vita tantum abest ut voluptates consectentur, etiam curas, sollicitudines, vigilias perferunt optimaque parte hominis, quae in nobis divina ducenda est, ingenii et mentis acie fruuntur nec voluptatem requirentes nec fugientes laborem.

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae
            conveniunt, in Aristonem incidunt;

            Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem,
            stultost;

Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Audeo dicere, inquit. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Tanta vis admonitionis inest in locis;

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Beatus sibi videtur esse moriens. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Quid de Pythagora?

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas
            habemus;

            In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam
            sempiternam?

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quis enim redargueret? At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Quare attende, quaeso.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Bonum patria: miserum exilium.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; At hoc in eo M. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Frater et T. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Sit enim idem caecus, debilis.
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Sed residamus, inquit, si placet.
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.
Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Ratio quidem vestra sic cogit. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Iam in altera philosophiae parte. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Quare attende, quaeso. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Omnia peccata paria dicitis. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Laboro autem non sine causa; Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens,
            sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

            Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam
            occurreret.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Quare conare, quaeso. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Confecta res esset. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Non potes, nisi retexueris illa. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Praeclare hoc quidem. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Tu quidem reddes; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Utram tandem linguam nescio? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Sed nimis multa. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Tum mihi Piso: Quid ergo?

Nihil enim hoc differt. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quonam, inquit, modo? Sumenda potius quam expetenda.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Hic ambiguo ludimur. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Itaque contra est, ac dicitis; Sed quid sentiat, non videtis. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Immo alio genere; Ita prorsus, inquam; Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Certe non potest.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Paria sunt igitur. Itaque his sapiens semper vacabit. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.

Quonam, inquit, modo?: Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Si longus, levis.: Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Quod totum contra est.: Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Quid de Pythagora?: An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Cur iustitia laudatur?: Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Eam stabilem appellas.: Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Quibusnam praeteritis?: Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Haeret in salebra.: Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Easdemne res?: Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Istic sum, inquit.: Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.
Cur iustitia laudatur?: Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Falli igitur possumus.: Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Erat enim Polemonis.: Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Recte dicis;
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Satis est ad hoc responsum. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Quid sequatur, quid repugnet, vident. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Sit enim idem caecus, debilis. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Sed ille, ut dixi, vitiose. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt.

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas, quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis notae sunt.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Aliter autem vobis placet. Vide, quaeso, rectumne sit. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Tamen a proposito, inquam, aberramus. In schola desinis.

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Eorum erat iste mos qui tum sophistae nominabantur, quorum e
            numero primus est ausus Leontinus Gorgias in conventu
            poscere quaestionem, id est iubere dicere, qua de re quis
            vellet audire.

            Quod cum dixissent, ille contra.

Moriatur, inquit.: Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Sint ista Graecorum;: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Iam contemni non poteris.: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Tu quidem reddes;: Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Quid adiuvas?: Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
ALIO MODO.: Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Age sane, inquam. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Dici enim nihil potest verius. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. At multis se probavit. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Pauca mutat vel plura sane; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Murenam te accusante defenderem.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Negare non possum. At coluit ipse amicitias. Quae cum dixisset, finem ille. Sed ego in hoc resisto; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Restatis igitur vos;
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Quonam modo?

Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit;

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Nunc agendum est subtilius. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. At iam decimum annum in spelunca iacet. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Quare ad ea primum, si videtur; Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Mihi enim satis est, ipsis non satis. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti.

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur,
            rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

            Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.

Facillimum id quidem est, inquam.

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quis istud, quaeso, nesciebat? Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Que Manilium, ab iisque M. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Et quod est munus, quod opus sapientiae? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Istic sum, inquit.

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. A mene tu? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quare conare, quaeso. At coluit ipse amicitias. Eam stabilem appellas. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Is es profecto tu.

Suo genere perveniant ad extremum; Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quare conare, quaeso. Ut id aliis narrare gestiant?

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Age sane, inquam. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Est, ut dicis, inquit; Restinguet citius, si ardentem acceperit. Quare conare, quaeso. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Inquit, dasne adolescenti veniam?
Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.

Idem adhuc;: Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?
Sint ista Graecorum;: Tubulo putas dicere?
ALIO MODO.: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Quibusnam praeteritis?: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Perge porro;: Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Quibusnam praeteritis?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Equidem e Cn.: Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Equidem, sed audistine modo de Carneade? Inquit, dasne adolescenti veniam? Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt?

Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et
            gloria delectatus.

            Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea
            principia, quae accepimus.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Rationis enim perfectio est virtus; Sed quod proximum fuit non vidit. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Iam in altera philosophiae parte. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster;

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Que Manilium, ab iisque M. Si longus, levis dictata sunt. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Quid adiuvas? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Graccho, eius fere, aequalí?

Quod iam a me expectare noli.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Bestiarum vero nullum iudicium puto.

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum
            quodam modo et consequens putandum est, quod illi
            §pigennhmatikÒn appellant;

            Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque
            extrerno bonorum.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit.

Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?
Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.

Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Quae duo sunt, unum facit. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Immo videri fortasse. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Cui Tubuli nomen odio non est? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Age, inquies, ista parva sunt. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Minime vero, inquit ille, consentit.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Erat enim Polemonis. Quo modo autem philosophus loquitur? Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Et nemo nimium beatus est; Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Quid de Pythagora? Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Sed ego in hoc resisto; Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Erit enim mecum, si tecum erit. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Minime vero istorum quidem, inquit. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quid de Pythagora?

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Ea possunt paria non esse.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quid enim? Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Physicae quoque non sine causa tributus idem est honos, propterea quod, qui convenienter naturae victurus sit, ei proficiscendum est ab omni mundo atque ab eius procuratione.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Summus dolor plures dies manere non potest? Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Hoc tu nunc in illo probas.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Non est igitur voluptas bonum.
Nescio quo modo praetervolavit oratio.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria.

Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus
            ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur,
            quem scis quam admirer quemque eo delecter.

            Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne
            minus amicos quam se ipsos diligant.

Hunc vos beatum;

Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Nos commodius agimus. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Nihil sane. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae
            probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus,
            ut facit, in caelum efferat laudibus.

            Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum
            coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

Si longus, levis.: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Sullae consulatum?: Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Prave, nequiter, turpiter cenabat;: Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.
Tenent mordicus.: Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Memini vero, inquam; Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta
            et honesta et constans et naturae congruens existimari
            potest.

            Comprehensum, quod cognitum non habet?

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Sed fortuna fortis; Ne discipulum abducam, times. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Tria genera bonorum; Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. At enim hic etiam dolore. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Paria sunt igitur. Sed nunc, quod agimus; Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. An potest cupiditas finiri?

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.
Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Non potes, nisi retexueris illa.
Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Utram tandem linguam nescio?

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Scrupulum, inquam, abeunti; Omnia peccata paria dicitis. Murenam te accusante defenderem. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.
Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?
Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Nulla erit controversia. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; An nisi populari fama? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Videsne quam sit magna dissensio? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Iam enim adesse poterit.

Facillimum id quidem est, inquam. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Id est enim, de quo quaerimus. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Dici enim nihil potest verius. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
An hoc usque quaque, aliter in vita?

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quid, quod res alia tota est? Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Que Manilium, ab iisque M. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Frater et T. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

Si longus, levis. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Reguli reiciendam; Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Non potes, nisi retexueris illa. Res enim concurrent contrariae. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Tanta vis admonitionis inest in locis;

Erat enim res aperta.: Si longus, levis;
Optime, inquam.: Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Efficiens dici potest.: Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit.
Proclivi currit oratio.: Ergo, inquit, tibi Q.
Sed nimis multa.: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Praeteritis, inquit, gaudeo. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Cui Tubuli nomen odio non est? Quis enim redargueret? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur.

Numquam facies. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Deprehensus omnem poenam contemnet. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Rationis enim perfectio est virtus; Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quid, si efficio ut fateare me non modo quid sit voluptas scire-est enim iucundus motus in sensu-, sed etiam quid eam tu velis esse? Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Scaevolam M.: Quid est igitur, inquit, quod requiras?
Easdemne res?: Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?
Recte, inquit, intellegis.: Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?

Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.

Si enim ad populum me vocas, eum. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Praeclare hoc quidem.

In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut
            in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est
            et valere;

            Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia
            transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt.

Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sed quod proximum fuit non vidit. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Que Manilium, ab iisque M. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

An hoc usque quaque, aliter in vita? Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute esse positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Quonam, inquit, modo? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Hoc est non dividere, sed frangere. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Ea possunt paria non esse. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.
Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
Nam de isto magna dissensio est.
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Quare conare, quaeso. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Immo videri fortasse. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Sullae consulatum?

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Summae mihi videtur inscitiae. Quo igitur, inquit, modo? Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Tu quidem reddes;

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Eaedem res maneant alio modo. At certe gravius.

Audeo dicere, inquit.

Quibus ego vehementer assentior. Sed haec nihil sane ad rem; Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Sint modo partes vitae beatae. Minime vero istorum quidem, inquit. Cur id non ita fit? Si longus, levis dictata sunt. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; At enim sequor utilitatem.

Itaque ut maiores nostri ab aratro adduxerunt Cincinnatum illum, ut dictator esset, sic vos de pagis omnibus colligitis bonos illos quidem viros, sed certe non pereruditos.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quo tandem modo? Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Minime vero istorum quidem, inquit. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Stoicos roga. Cur iustitia laudatur? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. Prioris generis est docilitas, memoria; Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Negare non possum. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Cyrenaici quidem non recusant; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Itaque fecimus.: Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Quid iudicant sensus?: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Sed fortuna fortis;: Sed quae tandem ista ratio est?
Disserendi artem nullam habuit.: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Sed plane dicit quod intellegit.

Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. An tu me de L. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. In schola desinis. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Qui convenit? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Verum hoc idem saepe faciamus. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Pauca mutat vel plura sane; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Tubulo putas dicere? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Frater et T. Tum mihi Piso: Quid ergo? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

Magna laus.: Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem?
Perge porro;: Quis negat?

Cur, nisi quod turpis oratio est? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Venit ad extremum; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Sed plane dicit quod intellegit. Quis Aristidem non mortuum diligit? Erit enim mecum, si tecum erit. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis.

Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore?

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Id est enim, de quo quaerimus. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Id est enim, de quo quaerimus.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Pauca mutat vel plura sane; Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Age, inquies, ista parva sunt.

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; Nunc agendum est subtilius. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Iam vero animus non esse solum, sed etiam cuiusdam modi debet esse, ut et omnis partis suas habeat incolumis et de virtutibus nulla desit. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Ratio quidem vestra sic cogit. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Cur haec eadem Democritus?

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?
Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Nos commodius agimus. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. At enim hic etiam dolore. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Id est enim, de quo quaerimus. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Multi enim et magni philosophi haec ultima bonorum iuncta
            fecerunt, ut Aristoteles virtutis usum cum vitae perfectae
            prosperitate coniunxit, Callipho adiunxit ad honestatem
            voluptatem, Diodorus ad eandem honestatem addidit vacuitatem
            doloris.

            Quae est igitur causa istarum angustiarum?

Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quid nunc honeste dicit? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant;

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Torquatus, is qui consul cum Cn.
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Restatis igitur vos; Nos vero, inquit ille; Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Sed fortuna fortis; Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Quo tandem modo? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; An eiusdem modi? Iam enim adesse poterit.

Minime vero istorum quidem, inquit.

Quis istud possit, inquit, negare? Sed quot homines, tot sententiae; Sed ego in hoc resisto; Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Nam quid possumus facere melius?

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Tenent mordicus. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Nunc agendum est subtilius.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Explanetur igitur. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Sed quod proximum fuit non vidit. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Si id dicis, vicimus. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? An haec ab eo non dicuntur?

Scrupulum, inquam, abeunti; Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Minime vero, inquit ille, consentit. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur.

Quis Aristidem non mortuum diligit? Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Inquit, dasne adolescenti veniam?
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Quae cum dixisset, finem ille.

Quae duo sunt, unum facit. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere.

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Efficiens dici potest.: Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Quonam, inquit, modo? Quis Aristidem non mortuum diligit? Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Haeret in salebra. At iam decimum annum in spelunca iacet. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Verum hoc idem saepe faciamus.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Venit ad extremum; Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quippe: habes enim a rhetoribus; Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Verum hoc idem saepe faciamus.

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Si longus, levis; Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Quod vestri non item.

Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;
Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Pollicetur certe. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Simus igitur contenti his. Ratio quidem vestra sic cogit. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Age sane, inquam. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Restatis igitur vos;

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Nihilo magis. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Nemo igitur esse beatus potest. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Utram tandem linguam nescio? Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Idemne, quod iucunde? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.
Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.

ALIO MODO. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. An hoc usque quaque, aliter in vita? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Et quidem, inquit, vehementer errat; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Eadem fortitudinis ratio reperietur.
Erat enim res aperta.
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quid enim possumus hoc agere divinius? Quis negat? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Ut id aliis narrare gestiant? His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Non risu potius quam oratione eiciendum?

Optime, inquam.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
An nisi populari fama?: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
Ut pulsi recurrant?: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Efficiens dici potest. Praeclare hoc quidem. At certe gravius. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Non est igitur voluptas bonum. Satis est ad hoc responsum. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Venit ad extremum;: Prioris generis est docilitas, memoria;
Haec dicuntur fortasse ieiunius;: Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Praeclare hoc quidem. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Poterat autem inpune;: Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Si longus, levis;: Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?
Tria genera bonorum;: Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Memini me adesse P. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; At enim hic etiam dolore. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.

Ea possunt paria non esse.

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Sint modo partes vitae beatae. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Quo modo autem philosophus loquitur?

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Sed tamen intellego quid velit. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Certe non potest. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Prioris generis est docilitas, memoria; Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Ut aliquid scire se gaudeant? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Quae cum essent dicta, discessimus. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. At hoc in eo M. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quid Zeno?

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Facillimum id quidem est, inquam. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Iam in altera philosophiae parte. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Praeclare hoc quidem. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Quo modo? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Laboro autem non sine causa; Disserendi artem nullam habuit. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quare attende, quaeso. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Idemne, quod iucunde? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est.

Certe non potest.: Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.
Quis negat?: De vacuitate doloris eadem sententia erit.
Easdemne res?: Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Sed videbimus.: De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Quo modo?: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Facillimum id quidem est, inquam.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Non laboro, inquit, de nomine. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Eaedem res maneant alio modo. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Itaque contra est, ac dicitis; Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Quare ad ea primum, si videtur; Quare attende, quaeso.

Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.
Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?

Sed nimis multa.: Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Beatum, inquit.: Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Si longus, levis;: Quis istud, quaeso, nesciebat?
Haec dicuntur inconstantissime.: Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

At enim hic etiam dolore.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Restatis igitur vos; Cui Tubuli nomen odio non est? Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Ille incendat? Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Ne discipulum abducam, times.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Non semper, inquam; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Is es profecto tu. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?

Tum mihi Piso: Quid ergo? Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Quae cum essent dicta, discessimus. Sed quot homines, tot sententiae; Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.

Etiam beatissimum? Si longus, levis dictata sunt. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Dat enim intervalla et relaxat. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute; Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit?

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Si enim ad populum me vocas, eum. Eaedem res maneant alio modo. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Sed tamen intellego quid velit. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Si longus, levis; Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Tubulo putas dicere?: Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Confecta res esset.: Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quid de Pythagora? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Hoc est non dividere, sed frangere. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Proclivi currit oratio.: Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Memini vero, inquam;: Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
Quis enim redargueret?: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Quaerimus enim finem bonorum.: Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Audeo dicere, inquit.: Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Eaedem res maneant alio modo.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Sullae consulatum? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Nunc agendum est subtilius. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Paria sunt igitur. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Rationis enim perfectio est virtus; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Paria sunt igitur. Est, ut dicis, inquit;

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Summus dolor plures dies manere non potest? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Primum divisit ineleganter;

Si longus, levis dictata sunt. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum
            amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas
            ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur.

            Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea
            sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Sed haec omittamus;: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Tria genera bonorum;: Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Quis negat?: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Tenent mordicus.: Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Sint modo partes vitae beatae. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Stoici scilicet.: Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.
Quis negat?: Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Frater et T.: Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Sint ista Graecorum;: Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Dicimus aliquem hilare vivere; In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quid est enim aliud esse versutum? Tum mihi Piso: Quid ergo? Hic nihil fuit, quod quaereremus. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Que Manilium, ab iisque M. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Bonum liberi: misera orbitas.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Audeo dicere, inquit. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Sed ille, ut dixi, vitiose.

Et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent?

Vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum -nam
            id facilius paterer-, sed etiam rem unam ex duabus facere
            conamini, quod fieri nullo modo potest.

            Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca
            etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Sed fac ista esse non inportuna; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Deinde dolorem quem maximum? Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Ita nemo beato beatior. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Igitur ne dolorem quidem.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Sint modo partes vitae beatae. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Minime vero, inquit ille, consentit. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Quod cum dixissent, ille contra. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Ita credo.: Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Erat enim res aperta.: Quod totum contra est.
Quid de Pythagora?: Bonum valitudo: miser morbus.
Immo alio genere;: Sed tamen intellego quid velit.
Aliter autem vobis placet.: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Nam quid possumus facere melius? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides.

Peccata paria.: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
ALIO MODO.: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Vos autem, Cato, quia virtus, ut omnes fatemur, altissimum
            locum in homine et maxime excellentem tenet, et quod eos,
            qui sapientes sunt, absolutos et perfectos putamus, aciem
            animorum nostrorum virtutis splendore praestringitis.

            Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua
            satietate.

Quonam modo?: Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?
Ita prorsus, inquam;: Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.
Haeret in salebra.: Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse
            gaudium, quod non referatur ad corpus.

            Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Praeclare hoc quidem.

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Disserendi artem nullam habuit. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

A mene tu?: Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
Sullae consulatum?: Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?
Sint ista Graecorum;: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Quare conare, quaeso.: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata
            spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

            Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc
            effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus,
            relinquamus.

Sed haec omittamus; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Ita multa dicunt, quae vix intellegam.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.
Sed residamus, inquit, si placet.
Minime vero istorum quidem, inquit.
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Peccata paria.: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Moriatur, inquit.: Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?
Ergo, inquit, tibi Q.: Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
An eiusdem modi?: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
ALIO MODO.: Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;
Si longus, levis.: At eum nihili facit;

Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Sed quod proximum fuit non vidit. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Sed ad illum redeo. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Bestiarum vero nullum iudicium puto.

Quonam modo?
Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Pollicetur certe.

An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Haeret in salebra. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Quis istud possit, inquit, negare? Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? An tu me de L. Ut id aliis narrare gestiant? Quid iudicant sensus? Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia.

Respondeat totidem verbis.: Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Beatum, inquit.: Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.
Ille incendat?: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Quid iudicant sensus?: Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.
Nihilo magis.: Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Restatis igitur vos;: An hoc usque quaque, aliter in vita?

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Scrupulum, inquam, abeunti;

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Nulla erit controversia. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quid est enim aliud esse versutum? Itaque contra est, ac dicitis; Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quare ad ea primum, si videtur; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? An eiusdem modi? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur.
Tu quidem reddes;
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Tubulo putas dicere? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere.

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. De quibus cupio scire quid sentias.

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Itaque ab his ordiamur. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Quod quidem iam fit etiam in Academia. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Moriatur, inquit.
Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. In schola desinis. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Sed quid sentiat, non videtis. Sed fortuna fortis; An nisi populari fama?

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quae duo sunt, unum facit. Quid Zeno?

Age sane, inquam.: Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Peccata paria.: Immo alio genere;

Sint ista Graecorum;: Ad eos igitur converte te, quaeso.
Beatum, inquit.: Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Tum ille: Ain tandem?: Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Poterat autem inpune;: Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.
Scaevolam M.: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Summus dolor plures dies manere non potest?
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.
Ea possunt paria non esse.
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Hunc vos beatum; De illis, cum volemus. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quid ergo?

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis,
            quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit
            adhibere?

            In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia
            deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima.

Nihilo magis. Erat enim res aperta. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Summus dolor plures dies manere non potest?

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quis est tam dissimile homini. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.

Quid enim?: De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.
Magna laus.: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Omnia peccata paria dicitis.: Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Nam de isto magna dissensio est.

Tanta vis admonitionis inest in locis; Cur iustitia laudatur? Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Tum mihi Piso: Quid ergo? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Urgent tamen et nihil remittunt. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Cur haec eadem Democritus? Minime vero istorum quidem, inquit. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Neutrum vero, inquit ille. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Ratio quidem vestra sic cogit. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.

Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Recte, inquit, intellegis. Eam stabilem appellas. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem
            aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam
            sequantur.

            Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum
            optimos viros, tum homines doctissimos.

Quibusnam praeteritis?: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
At eum nihili facit;: De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Scrupulum, inquam, abeunti;: An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Mihi enim satis est, ipsis non satis. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Tanta vis admonitionis inest in locis;

Et nemo nimium beatus est; Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Cave putes quicquam esse verius. Pauca mutat vel plura sane; Sed fac ista esse non inportuna; Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum
            perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque
            facta ipsius oblivione obruentur.

            Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Hoc sic expositum dissimile est superiori. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Conferam avum tuum Drusum cum C. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. A mene tu? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?
Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Sed fac ista esse non inportuna; Non laboro, inquit, de nomine. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Cur post Tarentum ad Archytam? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Sed fortuna fortis; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Istic sum, inquit.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Dici enim nihil potest verius. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Deinde dolorem quem maximum? Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Si longus, levis dictata sunt. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quid, de quo nulla dissensio est?

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis
            insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

            Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Praeclarae mortes sunt imperatoriae;

Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Ita nemo beato beatior. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Cur post Tarentum ad Archytam? Hunc vos beatum; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Tum mihi Piso: Quid ergo? Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quonam, inquit, modo? Nihil enim hoc differt. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quo igitur, inquit, modo? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Eam stabilem appellas. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Hic ambiguo ludimur. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Torquatus, is qui consul cum Cn. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quis est tam dissimile homini. Illi enim inter se dissentiunt.

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quid de Pythagora? Restinguet citius, si ardentem acceperit. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Nulla erit controversia. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Hunc vos beatum; Ut pulsi recurrant?

Haec dicuntur inconstantissime.: Est, ut dicis, inquit;
Quo modo?: Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Haec dicuntur inconstantissime.: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Stoicos roga.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Quis enim redargueret? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?

Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus,
            quibus sapientiam non cernimus.

            Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt,
            inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit,
            nihil praeterea desideret.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Sit enim idem caecus, debilis. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Negare non possum. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Rationis enim perfectio est virtus; Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Nam cum suscepta semel est beata vita, tam permanet quam ipsa illa effectrix beatae vitae sapientia neque expectat ultimum tempus aetatis, quod Croeso scribit Herodotus praeceptum a Solone.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Tubulo putas dicere? Primum quid tu dicis breve?

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Age, inquies, ista parva sunt. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Quid censes in Latino fore? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quid iudicant sensus? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; At multis se probavit.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Quid enim? Ita prorsus, inquam; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Videsne, ut haec concinant?

Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum,
            pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus
            insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum?

            Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit
            re, neque tamen dividit verbis.

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quare attende, quaeso. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Si longus, levis. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi
            afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.

            Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum
            voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem
            meminisse tu non potes.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Num quid tale Democritus? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Haec dicuntur inconstantissime. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Scrupulum, inquam, abeunti;

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Sullae consulatum? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Nihilo magis.

Audeo dicere, inquit.: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Idem adhuc;: At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Quis negat?: Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Certe non potest.: Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Numquam facies.: Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Non igitur bene.: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.
Efficiens dici potest.

Recte dicis;: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Easdemne res?: Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.
In schola desinis.: Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies.
Immo alio genere;: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto, ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id defendere? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Conferam avum tuum Drusum cum C. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Primum divisit ineleganter; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Sed ad bona praeterita redeamus. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quid de Platone aut de Democrito loquar? -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Beatus sibi videtur esse moriens. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Sed haec omittamus; Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Iam contemni non poteris. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Falli igitur possumus. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quo igitur, inquit, modo? Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Si longus, levis; Quid censes in Latino fore? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri,
            quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam
            lege Voconia pervenire.

            Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in
            discordia dominorum domus;

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Nam de isto magna dissensio est. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Quo modo?

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Quae cum dixisset, finem ille. Haeret in salebra. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Nunc agendum est subtilius. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Dat enim intervalla et relaxat. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?

Venit ad extremum;: Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Certe non potest.: Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Qui convenit?: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Si longus, levis;: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset.

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere;

Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Prioris generis est docilitas, memoria; Quo modo autem philosophus loquitur? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Optime, inquam. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Sint modo partes vitae beatae. Sin aliud quid voles, postea. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Id Sextilius factum negabat.

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Summus dolor plures dies manere non potest? Negare non possum. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Sed plane dicit quod intellegit. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Scrupulum, inquam, abeunti;: Ita nemo beato beatior.
ALIO MODO.: Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Tu quidem reddes;: Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Sed ad bona praeterita redeamus. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum
            munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro
            et tibi tam propinquo respondeat.

            Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis
            malis oppressum.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.

Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam eam solam, quae cum virtute degatur. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Vide, quaeso, rectumne sit. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere?

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quorum altera prosunt, nocent altera.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

            Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et
            praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque
            inpendentis torquet timor?

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Deprehensus omnem poenam contemnet. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. At iam decimum annum in spelunca iacet. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Ubi ut eam caperet aut quando? Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Tubulo putas dicere?

Sullae consulatum?: Prave, nequiter, turpiter cenabat;
Quo tandem modo?: Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
Haec dicuntur inconstantissime.: Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Recte, inquit, intellegis.: Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?

Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Minime vero istorum quidem, inquit. Istic sum, inquit. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Ostendit pedes et pectus. Tria genera bonorum; Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Quis Aristidem non mortuum diligit? Qui est in parvis malis. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Quid est igitur, inquit, quod requiras? Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Sed plane dicit quod intellegit. Ut pulsi recurrant? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Deprehensus omnem poenam contemnet. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Sed ad illum redeo. Non semper, inquam; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Suo genere perveniant ad extremum; Sed fortuna fortis; Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Sit enim idem caecus, debilis. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Nihil illinc huc pervenit. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quo igitur, inquit, modo?

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.
Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.

Quonam, inquit, modo?: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Tubulo putas dicere?: Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Id Sextilius factum negabat.: Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Ille incendat?: Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Nihil sane.: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Ego vero isti, inquam, permitto. Sed quae tandem ista ratio est? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Sed plane dicit quod intellegit. Si id dicis, vicimus. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.
Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quonam, inquit, modo? Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Quae cum essent dicta, discessimus. Quonam, inquit, modo? Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Tubulo putas dicere? In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Non est igitur summum malum dolor. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Paria sunt igitur. Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.

Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam
            sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare
            tuebere et munies.

            Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid
            quidque sit aperitur, definitio est.

A mene tu?: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Hunc vos beatum;: Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
Sed videbimus.: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Istic sum, inquit. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Murenam te accusante defenderem. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Quae sequuntur igitur? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Ut pulsi recurrant? Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Quare attende, quaeso.: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Confecta res esset.: Suo genere perveniant ad extremum;
Moriatur, inquit.: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Eam stabilem appellas.: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Cur haec eadem Democritus?
At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Idem adhuc;: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Sed videbimus.: Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Iam enim adesse poterit. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.

Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte
            pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur?

            Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam
            indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis
            expediat facturos arbitrabimur?

Eam stabilem appellas. Si enim ad populum me vocas, eum.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; At hoc in eo M. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Quis istud possit, inquit, negare? Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Si longus, levis dictata sunt. Sed ad illum redeo.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Primum divisit ineleganter; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Audeo dicere, inquit. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Eam stabilem appellas.

Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Ita nemo beato beatior. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Itaque his sapiens semper vacabit.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Quo modo?
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Sed tamen intellego quid velit. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia
            pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria
            videmus.

            Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quid, quod res alia tota est? Quonam modo?

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Negare non possum. Quid, de quo nulla dissensio est? Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. An eiusdem modi? Sed fortuna fortis;

Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Qui cum cruciaretur non ferendis doloribus, propagabat tamen vitam aucupio, sagittarum ictu configebat tardus celeres, stans volantis, ut apud Accium est, pennarumque contextu corpori tegumenta faciebat. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; At multis malis affectus. Non laboro, inquit, de nomine. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Comprehensum, quod cognitum non habet? Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Quo tandem modo?

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Ne discipulum abducam, times.

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Illi enim inter se dissentiunt. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Ad eos igitur converte te, quaeso.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Videsne quam sit magna dissensio? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Sint modo partes vitae beatae. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Peccata paria. Sumenda potius quam expetenda.

Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Non est igitur voluptas bonum. Proclivi currit oratio. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.
Et nemo nimium beatus est;
Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quorum altera prosunt, nocent altera. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Quo modo igitur evenit, ut hominis natura sola esset, quae hominem relinqueret, quali oblivisceretur corporis, quae summum bonum non in toto homine, sed in parte hominis poneret?

Dabit hoc Zenoni Polemo, etiam magister eius et tota illa gens et reliqui, qui virtutem omnibus rebus multo anteponentes adiungunt ei tamen aliquid summo in bono finiendo.

Qui convenit? Certe non potest. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum, ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in virtutum splendore ne cernantur quidem. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Istic sum, inquit. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Conferam avum tuum Drusum cum C. Quis hoc dicit? Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Ea possunt paria non esse.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quis enim redargueret? Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. An eiusdem modi? Si longus, levis; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Ut id aliis narrare gestiant? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; At eum nihili facit; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Perge porro;
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?
Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?
Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo
            loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque
            appetitu movetur.

            Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut
            aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat?

Certe non potest.
Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?
Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Hic ambiguo ludimur. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Ea possunt paria non esse.
Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.
Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.
Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;
An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Illa tamen simplicia, vestra versuta. An hoc usque quaque, aliter in vita? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

De quibus cupio scire quid sentias.

De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis?

Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.

Quid est igitur, inquit, quod requiras? Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Ut id aliis narrare gestiant?

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Quis istum dolorem timet? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Iam vero animus non esse solum, sed etiam cuiusdam modi debet esse, ut et omnis partis suas habeat incolumis et de virtutibus nulla desit. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Non igitur bene. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Haec dicuntur inconstantissime. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Videsne quam sit magna dissensio? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

Avaritiamne minuis?: Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
De illis, cum volemus.: At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Haeret in salebra.: Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Respondeat totidem verbis.: Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Hunc vos beatum; Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Memini vero, inquam; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Cui Tubuli nomen odio non est? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. At certe gravius. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Summus dolor plures dies manere non potest?

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Quod iam a me expectare noli. Neutrum vero, inquit ille. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Reguli reiciendam;: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Hic ambiguo ludimur.: Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu
            venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic
            Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor.

            Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis,
            ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

            Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e
            macello peti?

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Videsne quam sit magna dissensio? Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Maximus dolor, inquit, brevis est. Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Non laboro, inquit, de nomine. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Non semper, inquam;: Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Quo modo?: Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi
            partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

            Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus
            expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Ergo, inquit, tibi Q. Hoc tu nunc in illo probas. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit;

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Oratio me istius philosophi non offendit;

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Quibus ego vehementer assentior. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Dat enim intervalla et relaxat.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Sed plane dicit quod intellegit.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Illi enim inter se dissentiunt. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Sedulo, inquam, faciam. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Maximus dolor, inquit, brevis est.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. An tu me de L. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

An eiusdem modi?: Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Magna laus.: Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Quid Zeno?: Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Si longus, levis;: Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Refert tamen, quo modo. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Quae sequuntur igitur? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Sedulo, inquam, faciam. Pauca mutat vel plura sane; Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Cave putes quicquam esse verius. Laboro autem non sine causa; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Iam enim adesse poterit. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. An tu me de L. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Confecta res esset. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.

Nunc idem, nisi molestum est, quoniam tibi non omnino displicet definire et id facis, cum vis, velim definias quid sit voluptas, de quo omnis haec quaestio est.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Quid est enim aliud esse versutum? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Summus dolor plures dies manere non potest? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita
            vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum
            inconstantiam non possim.

            Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum,
            triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi
            tertia.

At certe gravius.: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Quonam, inquit, modo?: Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Hunc vos beatum;: Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Videsne quam sit magna dissensio?
Memini vero, inquam;
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Nos vero, inquit ille; Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Deprehensus omnem poenam contemnet. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quis enim redargueret? Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt.

Nihilo magis.: In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
An eiusdem modi?: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Scaevolam M.: Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere.

An eiusdem modi?: Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.
Venit ad extremum;: Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt
            prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

            Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter
            stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Nulla erit controversia. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Sit sane ista voluptas. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

An potest cupiditas finiri?
Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
Recte dicis;
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Quid enim?: Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
A mene tu?: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Immo videri fortasse.: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
A mene tu?: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Sed quod proximum fuit non vidit.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. At iam decimum annum in spelunca iacet. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc;

Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum,
            Cn.

            Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in
            tenebris?

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Venit ad extremum;: Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Audeo dicere, inquit.: Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.
Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?
Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;
Num quid tale Democritus?
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Hoc non est positum in nostra actione.

Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Sed quot homines, tot sententiae; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quod iam a me expectare noli. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Quid ergo? Quid vero? Dici enim nihil potest verius. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis
            omnis esse semper beatos;

            Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset
            repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in
            potestate sapientis.

Quare attende, quaeso. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quid iudicant sensus? Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Res enim concurrent contrariae. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere.

Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Ita prorsus, inquam; Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Age sane, inquam. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse.
Verum hoc idem saepe faciamus.
Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Nihil enim hoc differt. Hoc est non dividere, sed frangere. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Sed quot homines, tot sententiae; Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit;

Falli igitur possumus.: Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Quo tandem modo?: Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Sint ista Graecorum; Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Sed ego in hoc resisto; Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quae sequuntur igitur? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Bonum patria: miserum exilium. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Nos vero, inquit ille;

Sed ad bona praeterita redeamus. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Videsne, ut haec concinant? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Cur deinde Metrodori liberos commendas? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. At eum nihili facit; Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.

Itaque fecimus.: Quis istud possit, inquit, negare?
Nihilo magis.: Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Memini vero, inquam;: Respondeat totidem verbis.
Quis hoc dicit?: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Non est igitur summum malum dolor.

Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Aliter autem vobis placet. Scaevolam M. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

Nulla erit controversia.: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Bonum patria: miserum exilium.: Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
A mene tu?: Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Magna laus.: Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Inde igitur, inquit, ordiendum est.
Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;
Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Beatus sibi videtur esse moriens.
Rationis enim perfectio est virtus;

Non ego iam Epaminondae, non Leonidae mortem huius morti
            antepono, quorum alter cum vicisset Lacedaemonios apud
            Mantineam atque ipse gravi vulnere exanimari se videret, ut
            primum dispexit, quaesivit salvusne esset clipeus.

            Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et
            emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem,
            in forum, in curiam.

Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Non semper, inquam; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Non est igitur voluptas bonum. Quis est tam dissimile homini. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. At multis malis affectus. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Quo modo autem philosophus loquitur? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Beatus sibi videtur esse moriens. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Age, inquies, ista parva sunt. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Ecce aliud simile dissimile. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Qui est in parvis malis. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Sed ille, ut dixi, vitiose.
Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Illi enim inter se dissentiunt.
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

Murenam te accusante defenderem. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Prioris generis est docilitas, memoria; Ut id aliis narrare gestiant? Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri
            sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,.

            Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam
            quidem, sed etiam se tuetur;

Ut, inquit, in fidibus pluribus, nisi nulla earum non ita contenta nervis sit, ut concentum servare possit, omnes aeque incontentae sint, sic peccata, quia discrepant, aeque discrepant;

Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare.

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Et nemo nimium beatus est; Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Sedulo, inquam, faciam. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Id mihi magnum videtur. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Proclivi currit oratio.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Quid vero?: Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Quare attende, quaeso.: Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum
            necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae
            sint et molestiae non recusandae.

            In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno
            commutare gestiret.

Tenere autem virtutes eas ipsas, quarum modo feci mentionem, nemo poterit, nisi statuerit nihil esse, quod intersit aut differat aliud ab alio, praeter honesta et turpia.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Falli igitur possumus.: In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Quare conare, quaeso.: Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Id mihi magnum videtur.: Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Hunc vos beatum;: Duo enim genera quae erant, fecit tria.

In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere;

An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Sed plane dicit quod intellegit. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. A mene tu?

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Hoc simile tandem est? Cui Tubuli nomen odio non est? Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Age, inquies, ista parva sunt. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum
            excitabantur partim profectae a contemplatione rerum
            occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo
            etiam rationis explicandae disserendique cupiditas
            consequebatur;

            Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus
            quam ex pretiosissimis.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem?

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Quid nunc honeste dicit? Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Quippe: habes enim a rhetoribus; Sed haec omittamus; Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Sin aliud quid voles, postea.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Illi enim inter se dissentiunt.
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Sint modo partes vitae beatae. Que Manilium, ab iisque M. Itaque ab his ordiamur. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.
Tu quidem reddes;
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;
A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Ac tamen hic mallet non dolere.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Equidem e Cn. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Bonum incolumis acies: misera caecitas. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Istic sum, inquit. Sed videbimus. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Vide, quaeso, rectumne sit.
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere.

Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Cur id non ita fit? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? At hoc in eo M. Ea possunt paria non esse.

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Hoc non est positum in nostra actione. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Sed quot homines, tot sententiae; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

In schola desinis.: De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.
Proclivi currit oratio.: Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Moriatur, inquit.: Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Esse enim, nisi eris, non potes. Ut id aliis narrare gestiant? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Cave putes quicquam esse verius. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Age sane, inquam.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Et nemo nimium beatus est; Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Est, ut dicis, inquam. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Tria genera bonorum;

Et tamen puto concedi nobis oportere ut Graeco verbo utamur,
            si quando minus occurret Latinum, ne hoc ephippiis et
            acratophoris potius quam proegmenis et apoproegmenis
            concedatur;

            Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas
            videres.

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Quare conare, quaeso. Laboro autem non sine causa; Quis istud possit, inquit, negare?

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

            Non est igitur voluptas bonum.

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. An eiusdem modi? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Avaritiamne minuis? Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Quasi enim emendum eis sit, quod addant ad virtutem, primum vilissimas res addunt, dein singulas potius, quam omnia, quae prima natura approbavisset, ea cum honestate coniungerent. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Ita multa dicunt, quae vix intellegam.

Sullae consulatum?: Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
An eiusdem modi?: Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Quid enim?: Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Quae ista amicitia est?: An eiusdem modi?
A mene tu?: Cur haec eadem Democritus?
Scrupulum, inquam, abeunti;: Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.

De hominibus dici non necesse est.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Sed nunc, quod agimus; Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Quis Aristidem non mortuum diligit? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Explanetur igitur.: Prodest, inquit, mihi eo esse animo.
In schola desinis.: Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Sed nimis multa.: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Itaque fecimus. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Cur, nisi quod turpis oratio est? Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Cur id non ita fit? A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.
Poterat autem inpune;
Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Si longus, levis.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.

Comprehensum, quod cognitum non habet? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur.

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video
            compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore
            perceptarum voluptatum;

            Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

At eum nihili facit; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quid censes in Latino fore? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Cur id non ita fit? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Eadem nunc mea adversum te oratio est. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Ut pulsi recurrant? In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Non est igitur summum malum dolor. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Conferam avum tuum Drusum cum C.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. An tu me de L. Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Et nemo nimium beatus est;

Ut pulsi recurrant? Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Suo genere perveniant ad extremum; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Quis istud possit, inquit, negare? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Tria genera bonorum;

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Quae duo sunt, unum facit.

Nunc vides, quid faciat. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Age sane, inquam. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse
            heredem Q.

            Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus,
            quibus sapientiam non cernimus.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Sed quae tandem ista ratio est? Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quid est igitur, inquit, quod requiras? Sint modo partes vitae beatae.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Tamen a proposito, inquam, aberramus.
Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Satis est ad hoc responsum. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Audeo dicere, inquit. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Oratio me istius philosophi non offendit;

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Eaedem res maneant alio modo. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quare attende, quaeso. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Erat enim Polemonis. Et quidem, inquit, vehementer errat; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Et quidem, inquit, vehementer errat; Quae contraria sunt his, malane? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? An tu me de L. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Nam quid possumus facere melius? Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Sed ille, ut dixi, vitiose. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

Nunc agendum est subtilius. Itaque his sapiens semper vacabit. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Praeteritis, inquit, gaudeo. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Refert tamen, quo modo. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Quis enim redargueret? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Sed quod proximum fuit non vidit.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Sint modo partes vitae beatae. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Non semper, inquam; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura
            profectae subito a sapientia relictae sint.

            At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum
            occulta omnia?

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Quid iudicant sensus? Poterat autem inpune; Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?
Minime vero istorum quidem, inquit.
Contineo me ab exemplis.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Sed quid sentiat, non videtis. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Tanta vis admonitionis inest in locis; Videsne, ut haec concinant? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Quis enim redargueret? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Nulla erit controversia. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc;

Non est igitur summum malum dolor. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; An hoc usque quaque, aliter in vita? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. At certe gravius. Quare attende, quaeso.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Ex ea quae sint apta, ea bonesta, ea pulchra, ea laudabilia, illa autem superiora naturale nominantur, quae coniuncta cum honestis vitam beatam perficiunt et absolvunt.

Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quid nunc honeste dicit? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Conferam avum tuum Drusum cum C.
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Age sane, inquam. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. An haec ab eo non dicuntur? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Dici enim nihil potest verius. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Sed haec omittamus; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Id enim natura desiderat.

Sed quid sentiat, non videtis.

Sed haec in pueris; Tubulo putas dicere? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quare conare, quaeso. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Ita prorsus, inquam;

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quo modo? An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Respondeat totidem verbis.

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Equidem e Cn. Proclivi currit oratio. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Sed ad illum redeo.

Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Igitur ne dolorem quidem.
Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Quid iudicant sensus?

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Odium autem et invidiam facile vitabis. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Beatus sibi videtur esse moriens. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Avaritiamne minuis? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad
            imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

            Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? At multis malis affectus. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant.

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Ut aliquid scire se gaudeant? Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. At eum nihili facit; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Haeret in salebra. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Scrupulum, inquam, abeunti; Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Hoc simile tandem est? Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Optime, inquam.: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Sedulo, inquam, faciam.: Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Quid ergo?: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Perge porro;: Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Equidem e Cn.: Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

At hoc in eo M.

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Non potes, nisi retexueris illa. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum
            naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil
            interest.

            His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua
            sunt longa esse non debent.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Restatis igitur vos; Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. At multis se probavit. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod
            sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra
            omnia.

            Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad
            consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Eam stabilem appellas.: Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Immo alio genere;: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Explanetur igitur.: Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Explanetur igitur.: Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Quid iudicant sensus?: Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura
            plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile
            defendere.

            Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus
            est facto, fac.

Quid enim possumus hoc agere divinius?

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Id Sextilius factum negabat. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. At certe gravius.

Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Nam de isto magna dissensio est. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Sed ego in hoc resisto; Si longus, levis. Avaritiamne minuis?

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

At enim sequor utilitatem.: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Non semper, inquam;: Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Recte, inquit, intellegis.: Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Si quae forte-possumus.: Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Restatis igitur vos;: Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.
Tria genera bonorum;: Nos vero, inquit ille;
ALIO MODO.: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Age, inquies, ista parva sunt. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Murenam te accusante defenderem. Pauca mutat vel plura sane; Summae mihi videtur inscitiae.

Cum autem hominem in eo genere posuisset, ut ei tribueret
            animi excellentiam, summum bonum id constituit, non ut
            excelleret animus, sed ut nihil esse praeter animum
            videretur.

            Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter
            cenare, qui libenter, non continuo bene.

Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Quae cum essent dicta, discessimus.

Quid adiuvas?: Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Non semper, inquam;: Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Quo modo?: Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Audeo dicere, inquit.: Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?
Eam stabilem appellas.: Eademne, quae restincta siti?

Nos commodius agimus.: Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Audeo dicere, inquit.: Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
An eiusdem modi?: Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Primum quid tu dicis breve? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Beatus sibi videtur esse moriens. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Age sane, inquam. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Qua in vita tantum abest ut voluptates consectentur, etiam curas, sollicitudines, vigilias perferunt optimaque parte hominis, quae in nobis divina ducenda est, ingenii et mentis acie fruuntur nec voluptatem requirentes nec fugientes laborem.

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Nam de isto magna dissensio est. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Non est igitur voluptas bonum. Sed plane dicit quod intellegit. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens
            iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas,
            liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis
            eiusdem.

            Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse
            dicitis, id non intellego quale sit.

Igitur ne dolorem quidem.: Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Ut pulsi recurrant?: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Tenent mordicus.: Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Quare attende, quaeso.: Cave putes quicquam esse verius.
Paria sunt igitur.: Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.
Haeret in salebra.: Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

            Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut
            iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut
            probari.

Quae duo sunt, unum facit. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quae contraria sunt his, malane? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

An eiusdem modi? Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; An hoc usque quaque, aliter in vita? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Hic nihil fuit, quod quaereremus.
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Nam ante Aristippus, et ille melius. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit?

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Certe non potest.

Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Disserendi artem nullam habuit. Et nemo nimium beatus est; Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Non igitur bene.

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quid Zeno? Minime vero, inquit ille, consentit. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius
            probitate ipsius ac moribus.

            Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen
            confitentem audire Torquatum.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Qui convenit? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Quis hoc dicit? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Reguli reiciendam;: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Certe non potest.: Efficiens dici potest.
Negare non possum.: Si longus, levis dictata sunt.
Sed nimis multa.: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Audeo dicere, inquit.: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Sit enim idem caecus, debilis. Polycratem Samium felicem appellabant. Ut pulsi recurrant? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Sed fortuna fortis; Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant.

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas
            esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis,
            quae a Platone graviter vituperantur;

            Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim
            de virtutis dignitate contentio.

Sint ista Graecorum;
Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.
An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Nihil sane.: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Scrupulum, inquam, abeunti;: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Sed haec omittamus;: Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Explanetur igitur. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. At iam decimum annum in spelunca iacet. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Quid me istud rogas? Quid adiuvas? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Stoicos roga. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Restatis igitur vos; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum
            necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae
            sint et molestiae non recusandae.

            Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Quis Aristidem non mortuum diligit? Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Quo tandem modo?: Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Facete M.: Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Non igitur bene.: Ea possunt paria non esse.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Scrupulum, inquam, abeunti;

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quare ad ea primum, si videtur; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Dat enim intervalla et relaxat. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Polycratem Samium felicem appellabant. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Memini vero, inquam; De vacuitate doloris eadem sententia erit. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Facete M. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent. Summus dolor plures dies manere non potest? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? At iam decimum annum in spelunca iacet. Sint ista Graecorum; Quippe: habes enim a rhetoribus; Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Sint ista Graecorum; Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Certe non potest. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Sumenda potius quam expetenda. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Quid est enim aliud esse versutum? Tu quidem reddes;

Laboro autem non sine causa;

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quonam, inquit, modo? Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Eam stabilem appellas. Summus dolor plures dies manere non potest?

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Nam cum appetitus ille animi aliquid ad se trahere coeperit
            consulto, quod sibi obsit, quia-sit sibi inimicus, cum id
            sua causa faciet, et oderit se et simul diliget, quod fieri
            non potest.

            Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea
            sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Sed quae tandem ista ratio est? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
An potest cupiditas finiri?
Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Sit enim idem caecus, debilis. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; At enim hic etiam dolore. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Respondeat totidem verbis. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna
            esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

            Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam
            tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

Moriatur, inquit.: Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Qui convenit?: Scrupulum, inquam, abeunti;
Idem adhuc;: Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.
Quare conare, quaeso.: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Itaque fecimus.: Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. An eiusdem modi? Efficiens dici potest. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.
Quae sequuntur igitur?
Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur.

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Facillimum id quidem est, inquam. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Memini vero, inquam;: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Quis enim redargueret?: Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Nemo igitur esse beatus potest.

Tantus est igitur innatus in nobis cognitionis amor et scientiae, ut nemo dubitare possit quin ad eas res hominum natura nullo emolumento invitata rapiatur.

Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Summus dolor plures dies manere non potest? Is es profecto tu. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Magna laus.: Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Quod equidem non reprehendo;: Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Primum divisit ineleganter;: Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.
Pugnant Stoici cum Peripateticis.: Satis est ad hoc responsum.

Nihil ad rem! Ne sit sane;
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Quod cum dixissent, ille contra. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae.

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quae ista amicitia est?

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt.
Nos cum te, M.
Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc
            nostram comprehensionem summi boni.

            Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis
            rebus humanis;

At multis malis affectus.

Si longus, levis; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Reguli reiciendam; Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;

Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Istic sum, inquit. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. De quibus cupio scire quid sentias. Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Scrupulum, inquam, abeunti; Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Ostendit pedes et pectus. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Cur iustitia laudatur? Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Quid est enim aliud esse versutum? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Si longus, levis; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Quod cum dixissent, ille contra. Ita prorsus, inquam; Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Primum quid tu dicis breve? Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Bonum integritas corporis: misera debilitas. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.

Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. At multis se probavit. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Ut aliquid scire se gaudeant?

Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Praeclare hoc quidem. Vide, quaeso, rectumne sit. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres.

Scaevolam M.: Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.
Quid adiuvas?: Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.

Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. An hoc usque quaque, aliter in vita? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Respondeat totidem verbis. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Quid Zeno? Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Paria sunt igitur. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.

Memini vero, inquam;: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Confecta res esset.: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Moriatur, inquit.: Beatus sibi videtur esse moriens.
Quis hoc dicit?: Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.

Age, inquies, ista parva sunt. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?

In homine autem summa omnis animi est et in animo rationis, ex qua virtus est, quae rationis absolutio definitur, quam etiam atque etiam explicandam putant.

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
Quis istud possit, inquit, negare?
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.
Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Nam ante Aristippus, et ille melius.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Efficiens dici potest. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Quae sequuntur igitur?

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Sed haec omittamus;

Sed hoc interest, quod voluptas dicitur etiam in animo-vitiosa res, ut Stoici putant, qui eam sic definiunt: sublationem animi sine ratione opinantis se magno bono frui-, non dicitur laetitia nec gaudium in corpore.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

In omni autem honesto, de quo loquimur, nihil est tam illustre nec quod latius pateat quam coniunctio inter homines hominum et quasi quaedam societas et communicatio utilitatum et ipsa caritas generis humani.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Scrupulum, inquam, abeunti; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius
            anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

            Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?
Si enim ad populum me vocas, eum.
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.

Quibus ego vehementer assentior.: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Quid Zeno?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Immo alio genere;: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Hic ambiguo ludimur.: Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a
            te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

            Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur
            Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem
            eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo.

Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis.

Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Tanta vis admonitionis inest in locis; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Summus dolor plures dies manere non potest?

Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt,
            Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam
            verborum novorum.

            Sin aliud quid voles, postea.

Id est enim, de quo quaerimus.
Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Quid nunc honeste dicit? Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Nulla erit controversia. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Quid iudicant sensus? Quae sequuntur igitur? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Recte, inquit, intellegis. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Poterat autem inpune; Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Eaedem res maneant alio modo. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum.

Physicae quoque non sine causa tributus idem est honos,
            propterea quod, qui convenienter naturae victurus sit, ei
            proficiscendum est ab omni mundo atque ab eius procuratione.

            Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem
            memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.

Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quod iam a me expectare noli.

Video enim et magnos et eosdem bene longinquos dolores, quorum alia toleratio est verior, qua uti vos non potestis, qui honestatem ipsam per se non amatis.

Non laboro, inquit, de nomine. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Ut aliquid scire se gaudeant? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Illi enim inter se dissentiunt. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Sed videbimus.: Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Istic sum, inquit.: Erit enim mecum, si tecum erit.

Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Ego vero isti, inquam, permitto. Id mihi magnum videtur. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Quis istud, quaeso, nesciebat? Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Omnia peccata paria dicitis. Si enim ad populum me vocas, eum. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Sin aliud quid voles, postea. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit.

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. At iam decimum annum in spelunca iacet. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate;

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Quid enim possumus hoc agere divinius? Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Ut aliquid scire se gaudeant? Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Venit ad extremum;

Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Quare conare, quaeso. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Erat enim Polemonis. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Eam stabilem appellas. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Comprehensum, quod cognitum non habet? Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Quis enim redargueret? Et quidem, inquit, vehementer errat; Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. An eiusdem modi? Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Non laboro, inquit, de nomine. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.

Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

Restatis igitur vos; Et quidem, inquit, vehementer errat; Etiam beatissimum? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Quis negat? Omnis enim est natura diligens sui.

Esse enim, nisi eris, non potes. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Maximus dolor, inquit, brevis est. Si longus, levis; Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Nihil sane.: Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.
Hunc vos beatum;: Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.
Scaevolam M.: De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.
Perge porro;: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Paria sunt igitur.: Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Negare non possum.: Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Si longus, levis dictata sunt.

Sed ille, ut dixi, vitiose. Quibusnam praeteritis? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Hoc tu nunc in illo probas. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Sed tamen intellego quid velit. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Ad eos igitur converte te, quaeso. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Ubi ut eam caperet aut quando?

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

At iam decimum annum in spelunca iacet. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Sin aliud quid voles, postea. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Paria sunt igitur. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Urgent tamen et nihil remittunt. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Frater et T. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Stoicos roga. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quare ad ea primum, si videtur; Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

Sed haec omittamus;: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Immo videri fortasse.: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;
Quid iudicant sensus?: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Quis negat?: Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.
Scaevolam M.: Tum mihi Piso: Quid ergo?
Ita credo.: Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Magna laus.: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Audeo dicere, inquit.: Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.
Nihil sane.: Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. An potest cupiditas finiri? Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Etenim, si et sapere expetendum sit et valere, coniunctum
            utrumque magis expetendum sit quam sapere solum, neque
            tamen, si utrumque sit aestimatione dignum, pluris sit
            coniunctum quam sapere ipsum separatim.

            Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui
            torqueatur.

Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Vide, quaeso, rectumne sit. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Paria sunt igitur. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Pollicetur certe. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Cyrenaici quidem non recusant; Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Nam quid possumus facere melius? Res enim concurrent contrariae. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Non potes, nisi retexueris illa. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Praeteritis, inquit, gaudeo. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Hos contra singulos dici est melius. Videsne quam sit magna dissensio? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Proclivi currit oratio. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.

Si enim ad populum me vocas, eum.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Prioris generis est docilitas, memoria;

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Et nemo nimium beatus est; Nos commodius agimus. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Censemus autem facillime te id explanare posse, quod et Staseam Neapolitanum multos annos habueris apud te et complures iam menses Athenis haec ipsa te ex Antiocho videamus exquirere.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.
In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
Falli igitur possumus.

Quid de Pythagora?

Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. At eum nihili facit; Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. At enim sequor utilitatem. Quae sequuntur igitur? Nos commodius agimus. Tanta vis admonitionis inest in locis; Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Sed videbimus.: Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Haec dicuntur inconstantissime.: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Istic sum, inquit. Easdemne res? Nulla erit controversia. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Comprehensum, quod cognitum non habet? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Collatio igitur ista te nihil iuvat. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria.

Falli igitur possumus.: At, si voluptas esset bonum, desideraret.
An eiusdem modi?: Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Quis negat?: Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Ita credo.: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Quis hoc dicit?: Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere
            possit, si nulla cultura adhibeatur.

            Sed quot homines, tot sententiae;

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Quae sequuntur igitur?

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Hoc simile tandem est?

Si id dicis, vicimus. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Ubi ut eam caperet aut quando? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Ut aliquid scire se gaudeant? Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Nihilo magis.: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Sed ad illum redeo.: Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Respondeat totidem verbis.: Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Ita prorsus, inquam;: Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Non semper, inquam;: Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Idem adhuc;: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Facete M.: Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
An eiusdem modi?: Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.

Hoc non est positum in nostra actione.

Sed quot homines, tot sententiae; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quid vero? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Non igitur bene.

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae
            delectari.

            Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici
            potest, cum voluptate legimus?

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

An eiusdem modi?: Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Peccata paria.: Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Pollicetur certe.: Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Quibusnam praeteritis?: Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.
Cur iustitia laudatur?: Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Haeret in salebra.: Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. At coluit ipse amicitias. Si enim ad populum me vocas, eum.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae
            sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

            Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec
            vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu.

Eademne, quae restincta siti?: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Sed nunc, quod agimus;: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Sed videbimus.: At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Nihil sane.: Frater et T.

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Itaque fecimus. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Non est igitur voluptas bonum. Conferam avum tuum Drusum cum C. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Nam quid possumus facere melius? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Quid adiuvas? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Ut pulsi recurrant?
Quis hoc dicit?
Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Illi enim inter se dissentiunt.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Quae sequuntur igitur?

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Sed haec nihil sane ad rem; Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Sin aliud quid voles, postea. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Proclivi currit oratio. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Est, ut dicis, inquam. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Tria genera bonorum; Quorum altera prosunt, nocent altera. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Eademne, quae restincta siti? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras.

Efficiens dici potest.

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria,
            aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem
            depravata mala disciplina, sed natura sua.

            Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini
            pareat?

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Bonum patria: miserum exilium. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis.

Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Hos contra singulos dici est melius. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Urgent tamen et nihil remittunt.

Sunt enim levia et perinfirma, quae dicebantur a te, animi
            conscientia improbos excruciari, tum etiam poenae timore,
            qua aut afficiantur aut semper sint in metu ne afficiantur
            aliquando.

            Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Simus igitur contenti his. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Erit enim mecum, si tecum erit. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Sed fac ista esse non inportuna; Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Prioris generis est docilitas, memoria;

Erat enim Polemonis.
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Nihil enim hoc differt. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant.

Ratio quidem vestra sic cogit. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis; In schola desinis.

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quod equidem non reprehendo; Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Age, inquies, ista parva sunt. Quae cum dixisset, finem ille.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. At multis malis affectus. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.
Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Esse enim, nisi eris, non potes.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Nunc de hominis summo bono quaeritur; An tu me de L. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Itaque his sapiens semper vacabit. Satis est ad hoc responsum. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Magna laus.: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Quis negat?: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Quis hoc dicit?: Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quis Aristidem non mortuum diligit? Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Primum divisit ineleganter; Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; An tu me de L. Si enim ad populum me vocas, eum.

Quaeque sunt vetera praecepta sapientium, qui iubent tempori parere et sequi deum et se noscere et nihil nimis, haec sine physicis quam vim habeant-et habent maximamvidere nemo potest.

Sed fortuna fortis;: Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;
In schola desinis.: Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Deinde dolorem quem maximum?
Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Poterat autem inpune; Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Sed quid sentiat, non videtis. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri
            iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam
            pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

            Proclivi currit oratio.

Negare non possum.: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Hunc vos beatum;: An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?

Hoc simile tandem est?: -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Ita prorsus, inquam;: Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.
Quid Zeno?: Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;
ALIO MODO.: Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore,
            tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in
            dolore nec in voluptate;

            Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Maximus dolor, inquit, brevis est.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;
Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Hic nihil fuit, quod quaereremus. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Urgent tamen et nihil remittunt. Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Eaedem res maneant alio modo.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Reguli reiciendam;

Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Hunc vos beatum; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Facillimum id quidem est, inquam. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Memini me adesse P. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Si longus, levis;
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Quae duo sunt, unum facit.

Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Satis est ad hoc responsum. Hunc vos beatum; Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Paria sunt igitur.
Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.
In schola desinis.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Bonum integritas corporis: misera debilitas. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sed hoc sane concedamus. Cur id non ita fit? Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Est, ut dicis, inquam. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Ratio quidem vestra sic cogit. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus; Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Ac tamen hic mallet non dolere. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Videsne quam sit magna dissensio? Sed haec omittamus;

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Itaque fecimus. Magna laus. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Non igitur bene. Et quidem, inquit, vehementer errat; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Ex ea quae sint apta, ea bonesta, ea pulchra, ea laudabilia,
            illa autem superiora naturale nominantur, quae coniuncta cum
            honestis vitam beatam perficiunt et absolvunt.

            Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro
            voluit afferre sententiam.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Hoc est non dividere, sed frangere. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Tubulo putas dicere? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed
            tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

            Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum
            coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quo tandem modo? Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Deinde dolorem quem maximum? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Venit ad extremum; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. At hoc in eo M. Immo videri fortasse.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Moriatur, inquit. A mene tu? Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur?

Quin ne bestiae quidem, quas delectationis causa concludimus, cum copiosius alantur, quam si essent liberae, facile patiuntur sese contineri motusque solutos et vagos a natura sibi tributos requirunt.

Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Quis Aristidem non mortuum diligit?
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Nos commodius agimus. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Aliter autem vobis placet. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Nam voluptatis causa facere omnia, cum, etiamsi nihil
            consequamur, tamen ipsum illud consilium ita faciendi per se
            expetendum et honestum et solum bonum sit, nemo dixit.

            Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Frater et T.: Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Haec dicuntur inconstantissime.: Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Quid enim?: Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Videsne, ut haec concinant?: Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?

Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Iam contemni non poteris. Sed quae tandem ista ratio est? Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quae cum dixisset, finem ille. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quis istud possit, inquit, negare? Prioris generis est docilitas, memoria; Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Venit ad extremum;

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Nihil illinc huc pervenit. Suo genere perveniant ad extremum; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Istic sum, inquit.: Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Quis negat?: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Eademne, quae restincta siti?: Itaque his sapiens semper vacabit.
Qui convenit?: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Stoici scilicet.: Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.
Venit ad extremum;: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Nihilo magis.: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Quo tandem modo?: Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Respondeat totidem verbis.: Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Quibusnam praeteritis?: Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;
Ut pulsi recurrant?: Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.
Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Sed hoc sane concedamus.

Simus igitur contenti his.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; At iam decimum annum in spelunca iacet. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Istic sum, inquit. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Haec est nec omnia spernentis praeter virtutem et virtutem ipsam suis laudibus amplificantis oratio, denique haec est undique completa et perfecta explicatio summi boni. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Sit enim idem caecus, debilis. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Nam quid possumus facere melius? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Quis enim tam inimicus paene nomini Romano est, qui Ennii
            Medeam aut Antiopam Pacuvii spernat aut reiciat, quod se
            isdem Euripidis fabulis delectari dicat, Latinas litteras
            oderit?

            Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque
            Epicurei esse voluerunt?

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Sed plane dicit quod intellegit. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Cave putes quicquam esse verius. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur.

Itaque fecimus.
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum
            fuisse?

            Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Et nemo nimium beatus est;

Eam stabilem appellas.: Summus dolor plures dies manere non potest?
Frater et T.: Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Quis negat?: Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Non igitur bene.: Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Respondeat totidem verbis.: Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Moriatur, inquit. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Quae cum essent dicta, discessimus. Non est igitur voluptas bonum.

Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Ego vero isti, inquam, permitto. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Verum hoc idem saepe faciamus. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Quid iudicant sensus? Sint modo partes vitae beatae.

Illi enim inter se dissentiunt. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Avaritiamne minuis? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Simus igitur contenti his. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Contineo me ab exemplis.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio.
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Sed nimis multa. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Id mihi magnum videtur. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quae ista amicitia est? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nunc de hominis summo bono quaeritur; Sed ille, ut dixi, vitiose. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Cur haec eadem Democritus? Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quod cum dixissent, ille contra. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Magna laus. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Idem adhuc; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Non laboro, inquit, de nomine. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quid de Pythagora? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. At iam decimum annum in spelunca iacet. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; At, si voluptas esset bonum, desideraret.

Ostendit pedes et pectus. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Deprehensus omnem poenam contemnet. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Istic sum, inquit.: Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Sullae consulatum?: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Hic ambiguo ludimur.: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Sed plane dicit quod intellegit. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Magna laus. Ut pulsi recurrant? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Nam quid possumus facere melius? Sed ad rem redeamus;

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Equidem e Cn. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Age, inquies, ista parva sunt. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; Eam stabilem appellas. At coluit ipse amicitias. Videsne, ut haec concinant? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem? Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur, quem scis quam admirer quemque eo delecter. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere.

Audeo dicere, inquit.

Falli igitur possumus. Laboro autem non sine causa; Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Explanetur igitur.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Minime vero istorum quidem, inquit. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Qui est in parvis malis. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Nemo igitur esse beatus potest. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. In schola desinis. Scrupulum, inquam, abeunti; Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quis Aristidem non mortuum diligit? Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Ita credo.

Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Sed tamen intellego quid velit. Ac tamen hic mallet non dolere. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Ut pulsi recurrant? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Frater et T. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Ne discipulum abducam, times.: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
At certe gravius.: Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Sed videbimus.: Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero, rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse interdum paulo hebetiorem.

Quonam, inquit, modo? Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.

Bonum integritas corporis: misera debilitas.

            Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria
            peccata.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Iam contemni non poteris.
Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Immo alio genere; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Nos commodius agimus.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Sint ista Graecorum; Non potes, nisi retexueris illa. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Verum hoc idem saepe faciamus.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Sed residamus, inquit, si placet. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Scrupulum, inquam, abeunti; Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Sed nimis multa. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque appetitu movetur. Quippe: habes enim a rhetoribus;

Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Quibusnam praeteritis? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quid vero? Immo videri fortasse. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Omnis enim est natura diligens sui. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Sint ista Graecorum;
Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Non laboro, inquit, de nomine. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Quae cum essent dicta, discessimus. A mene tu? Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Sed hoc sane concedamus. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Quis hoc dicit? Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Non est igitur voluptas bonum. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Stoici scilicet. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Rationis enim perfectio est virtus; Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Cur id non ita fit? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Ea possunt paria non esse.

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.

Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis
            trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita
            aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus.

            Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae
            praeposita et reiecta diximus;

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Ita prorsus, inquam; Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Quaerimus enim finem bonorum. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Recte dicis;: Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Haeret in salebra.: Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Paria sunt igitur.: Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Cur iustitia laudatur?: Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Reguli reiciendam;: Maximus dolor, inquit, brevis est.
Moriatur, inquit.: Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Magna laus.: Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;
Nihilo magis.: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Hunc vos beatum;: Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc
            effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus,
            relinquamus.

            Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes
            omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia
            peccata paria;

Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos
            quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt.

            Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam
            bonum.

Sed quot homines, tot sententiae;

Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Non igitur bene. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Confecta res esset. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Ita prorsus, inquam; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Sint ista Graecorum; Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Hic ambiguo ludimur. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.

Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam eam solam, quae cum virtute degatur. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. At iam decimum annum in spelunca iacet. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. In schola desinis. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?

Moriatur, inquit.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Summus dolor plures dies manere non potest? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Bonum liberi: misera orbitas. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Nam ceteris in rebus síve praetermissum sive ignoratum est quippiam, non plus incommodi est, quam quanti quaeque earum rerum est, in quibus neglectum est aliquíd.

Quae sequuntur igitur?: Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Immo videri fortasse.: Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.

Res enim concurrent contrariae.: Hoc est non dividere, sed frangere.
Frater et T.: Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?
Tu quidem reddes;: Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Proclivi currit oratio.: Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Dat enim intervalla et relaxat.

Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans
            gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

            Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido
            patria esse cariorem.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Laboro autem non sine causa; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Quid censes in Latino fore? Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Vide, quaeso, rectumne sit.

Cur haec eadem Democritus?
Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?

Quam quidem certationem homo et acutus et diligens,
            Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in
            earum comparatione positum putat.

            Nunc agendum est subtilius.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Que Manilium, ab iisque M. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Videsne, ut haec concinant? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Neutrum vero, inquit ille. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Ad eos igitur converte te, quaeso. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Collatio igitur ista te nihil iuvat. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Facillimum id quidem est, inquam. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Idemne, quod iucunde? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Ut aliquid scire se gaudeant? Graccho, eius fere, aequalí?

Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quid, quod res alia tota est? Quid est enim aliud esse versutum? Sed quot homines, tot sententiae; Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Negare non possum. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Non igitur bene.

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute
            contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

            Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Sed videbimus.: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Negare non possum.: Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?
Sit sane ista voluptas.: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Tu quidem reddes;: Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?
Stoici scilicet.: Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Ille incendat?: Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Idemne, quod iucunde? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Frater et T. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Sed ad rem redeamus;

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Simus igitur contenti his. Nam de isto magna dissensio est. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Haec est nec omnia spernentis praeter virtutem et virtutem ipsam suis laudibus amplificantis oratio, denique haec est undique completa et perfecta explicatio summi boni. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?
Videsne quam sit magna dissensio?

Facete M.: At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Avaritiamne minuis?: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Sullae consulatum?: Itaque ab his ordiamur.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Perge porro;: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Tubulo putas dicere?: At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Nam ista commendatio puerorum, memoria et caritas amicitiae, summorum officiorum in extremo spiritu conservatio indicat innatam esse homini probitatem gratuitam, non invitatam voluptatibus nec praemiorum mercedibus evocatam.

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Sit enim idem caecus, debilis. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Sint modo partes vitae beatae. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Sit sane ista voluptas. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Si enim ad populum me vocas, eum. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Et quidem, inquit, vehementer errat; Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Quis Aristidem non mortuum diligit? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Proclivi currit oratio.

At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Eaedem res maneant alio modo.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

An eiusdem modi?: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Avaritiamne minuis?: Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Ille incendat?: Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Reguli reiciendam;: Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Quis hoc dicit?: Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Inquit, dasne adolescenti veniam? An hoc usque quaque, aliter in vita? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Itaque ut maiores nostri ab aratro adduxerunt Cincinnatum illum, ut dictator esset, sic vos de pagis omnibus colligitis bonos illos quidem viros, sed certe non pereruditos.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Audeo dicere, inquit. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Non laboro, inquit, de nomine. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere?

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Erit enim mecum, si tecum erit. Quis istud possit, inquit, negare? Immo alio genere; Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare. Pauca mutat vel plura sane; Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Tum mihi Piso: Quid ergo?

Moriatur, inquit.: Nam ante Aristippus, et ille melius.
Quis hoc dicit?: Non est igitur summum malum dolor.
Quid vero?: Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Etenim si loca, si fana, si urbes, si gymnasia, si campum, si canes, si equos, si ludicra exercendi aut venandi consuetudine adamare solemus, quanto id in hominum consuetudine facilius fieri poterit et iustius?

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Poterat autem inpune; Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a
            te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

            Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas,
            quid non probes eius, a quo dissentias.

Venit ad extremum;

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Tria genera bonorum; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sed ille, ut dixi, vitiose. Venit ad extremum; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Quid censes in Latino fore? Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Itaque ab his ordiamur. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Sed quot homines, tot sententiae; Contineo me ab exemplis.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Facillimum id quidem est, inquam. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Equidem, sed audistine modo de Carneade? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Ita multa dicunt, quae vix intellegam.

Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum;
Sed residamus, inquit, si placet.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.
Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Recte dicis;

Sed quod proximum fuit non vidit. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Hunc vos beatum; Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet
            ipsum sibi.

            Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque
            funditur, tota res appellatur.

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et
            hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad
            corpus, tu totus haeres in corpore.

            Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid,
            tacet;

Quid censes in Latino fore? Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Quasi vero hoc didicisset a Zenone, non dolere, cum doleret! Illud audierat nec tamen didicerat, malum illud non esse, quia turpe non esset, et esse ferendum viro.

Quippe: habes enim a rhetoribus; Poterat autem inpune; Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Ostendit pedes et pectus. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Sed nimis multa. Efficiens dici potest. At eum nihili facit; At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Videsne quam sit magna dissensio? Nunc agendum est subtilius. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Nemo igitur esse beatus potest. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Immo alio genere; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Sed videbimus.: His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Quid enim?: An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?
Reguli reiciendam;: Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
An eiusdem modi?: At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Quae quod Aristoni et Pyrrhoni omnino visa sunt pro nihilo,
            ut inter optime valere et gravissime aegrotare nihil prorsus
            dicerent interesse, recte iam pridem contra eos desitum est
            disputari.

            Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc
            atque illuc necesse est.

Haeret in salebra.: Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Quid de Pythagora?: Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Quid vero?: Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
Non semper, inquam;: Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Nulla erit controversia. Itaque contra est, ac dicitis; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Sed haec nihil sane ad rem; Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Sed haec in pueris; Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Sint modo partes vitae beatae. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.

Pugnant Stoici cum Peripateticis. Rationis enim perfectio est virtus; Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Cur post Tarentum ad Archytam? Ea possunt paria non esse. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.
Idemne, quod iucunde?
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Quis istud possit, inquit, negare? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens:
            Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi
            moenimenta mei peperere labores.

            Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi,
            o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Admirantes quaeramus ab utroque, quonam modo vitam agere possimus, si nihil interesse nostra putemus, valeamus aegrine simus, vacemus an cruciemur dolore, frigus, famem propulsare possimus necne possimus.

Age, inquies, ista parva sunt.

Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Illi enim inter se dissentiunt. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quae cum dixisset, finem ille. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Minime vero, inquit ille, consentit.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta
            omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum
            possit iure laudari.

            Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua
            decreta defendere.

Ergo in hac ratione tota de maximis fere rebus Stoici illos secuti sunt, ut et deos esse et quattuor ex rebus omnia constare dicerent.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Si longus, levis; Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Qui convenit? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Iam in altera philosophiae parte.

Sed quot homines, tot sententiae;

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Proclivi currit oratio. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito
            illud est iudicatum-.

            Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere
            aliquid vis aut nos iam longiores sumus.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

Eadem nunc mea adversum te oratio est. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Poterat autem inpune; Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Sed quod proximum fuit non vidit. Sed ad rem redeamus; Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Quid adiuvas?: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Sullae consulatum?: Quid ergo hoc loco intellegit honestum?
Quae sequuntur igitur?: Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Recte, inquit, intellegis.: Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Ubi ut eam caperet aut quando? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Minime vero istorum quidem, inquit. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. At hoc in eo M. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Iam contemni non poteris.

Hic ambiguo ludimur.: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Age sane, inquam.: Sed haec in pueris;
Haeret in salebra.: Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Tu quidem reddes; Audeo dicere, inquit. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Sed residamus, inquit, si placet. Non igitur bene. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Id mihi magnum videtur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Ex ea quae sint apta, ea bonesta, ea pulchra, ea laudabilia, illa autem superiora naturale nominantur, quae coniuncta cum honestis vitam beatam perficiunt et absolvunt. Id enim natura desiderat. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? An hoc usque quaque, aliter in vita? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Sedulo, inquam, faciam. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Nihilo magis. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Tria genera bonorum; Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Quis istud possit, inquit, negare?

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Eaedem res maneant alio modo. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Quae duo sunt, unum facit. Dat enim intervalla et relaxat. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed nimis multa. Quid est enim aliud esse versutum? Quid de Platone aut de Democrito loquar?

A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Polycratem Samium felicem appellabant. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Bestiarum vero nullum iudicium puto.
In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.
Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Bonum patria: miserum exilium.: Quae duo sunt, unum facit.
Hic ambiguo ludimur.: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Proclivi currit oratio.: Conferam avum tuum Drusum cum C.
Eam stabilem appellas.: Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat.

Sed nunc, quod agimus;: Inde igitur, inquit, ordiendum est.
Negare non possum.: Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Idem adhuc;: Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Optime, inquam.: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. De hominibus dici non necesse est. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Sin aliud quid voles, postea. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? At certe gravius. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Nam ante Aristippus, et ille melius.

Equidem e Cn.: Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Nos commodius agimus.: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Quid enim?: At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Quis enim redargueret?: Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Sed quid sentiat, non videtis. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Age sane, inquam. Haeret in salebra. Quid vero? Scisse enim te quis coarguere possit? Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Quis hoc dicit? Haec dicuntur inconstantissime. Est, ut dicis, inquam. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.

Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Quid est enim aliud esse versutum?

Sed quot homines, tot sententiae; Sed residamus, inquit, si placet. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Cur iustitia laudatur? Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Efficiens dici potest. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Dat enim intervalla et relaxat.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis
            summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque
            corporis partem vacuam tutela reliquerunt.

            Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni
            referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.
Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quis Aristidem non mortuum diligit? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Id mihi magnum videtur. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Avaritiamne minuis?: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Equidem e Cn.: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Quis enim redargueret?: Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Falli igitur possumus.: Videsne quam sit magna dissensio?

Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus.

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Ne discipulum abducam, times. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Minime vero, inquit ille, consentit. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Non risu potius quam oratione eiciendum? An eiusdem modi? Cur id non ita fit?

Quibus ego vehementer assentior. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Suo enim quisque studio maxime ducitur. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Memini vero, inquam; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Omnis enim est natura diligens sui. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Quis est tam dissimile homini.
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Nulla erit controversia.
Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Iam enim adesse poterit. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quod quidem nobis non saepe contingit. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Quid censes in Latino fore? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Numquam facies. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Graccho, eius fere, aequalí? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Ut id aliis narrare gestiant? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi
            faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum
            honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti.

            Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres
            philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Videsne quam sit magna dissensio? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Avaritiamne minuis?: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Nos commodius agimus.: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Memini vero, inquam;: Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Optime, inquam.: Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.
An eiusdem modi?: In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quae cum dixisset, finem ille. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Optime, inquam.

Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Est, ut dicis, inquam. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Sed hoc sane concedamus.

Obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero,
            rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa
            forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse
            interdum paulo hebetiorem.

            Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum
            reliquarum communia.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Haec dicuntur inconstantissime. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Sed ad bona praeterita redeamus. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Cur id non ita fit? Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Si longus, levis dictata sunt. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Illud non continuo, ut aeque incontentae. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Itaque his sapiens semper vacabit. Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Dici enim nihil potest verius.
An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Paria sunt igitur.: Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.
Proclivi currit oratio.: Haec dicuntur inconstantissime.
Quae ista amicitia est?: Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Tubulo putas dicere?: Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac
            praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et
            conveniens decretis eius reperietis.

            Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Ille incendat? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Beatus sibi videtur esse moriens. Memini vero, inquam; Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Tu quidem reddes;

Ad eas enim res referre, quae agas, quarum una, si quis malo
            careat, in summo eum bono dicat esse, altera versetur in
            levissima parte naturae, obscurantis est omnem splendorem
            honestatis, ne dicam inquinantis.

            Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda
            sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane
            qualia sint intellegantur.

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Iam enim adesse poterit. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
Quis Aristidem non mortuum diligit?
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Tria genera bonorum;: Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Proclivi currit oratio.: Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Etiam beatissimum?: Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus.
Hic ambiguo ludimur.: Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.
Quis hoc dicit?: Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Quo modo?: Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore? Id enim natura desiderat. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.

Falli igitur possumus.: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Quis hoc dicit?: Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;
An potest cupiditas finiri?: Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant;
Quid Zeno?: Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Haec dicuntur inconstantissime.: Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Istic sum, inquit.: Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Frater et T.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?
Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Qui est in parvis malis. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Oratio me istius philosophi non offendit;

Quod quidem nobis non saepe contingit.

Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Simus igitur contenti his. Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Sed nimis multa. Efficiens dici potest. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Tum ille: Ain tandem? Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se
            fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter
            se formae dignitatem sequamur?

            Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is
            conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.
Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Idem adhuc;: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Quid vero?: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Stoicos roga.: Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Quonam modo?: Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Recte dicis;
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Quod vestri non item. Sint modo partes vitae beatae. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Si longus, levis; De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quare conare, quaeso. Murenam te accusante defenderem.

Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid
            mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te
            dicta sunt;

            Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera
            laus deserenda est.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Beatus sibi videtur esse moriens. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. At hoc in eo M. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Si enim ad populum me vocas, eum. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Quae est igitur causa istarum angustiarum? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Prioris generis est docilitas, memoria; Est, ut dicis, inquam. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Satis est ad hoc responsum. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Suo genere perveniant ad extremum; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Itaque ab his ordiamur. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.

Quae sequuntur igitur?: An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Recte, inquit, intellegis.: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Quid ergo?: Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
In schola desinis.: At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Quo tandem modo?: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Audeo dicere, inquit.: Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Quae sequuntur igitur? Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Sed plane dicit quod intellegit.

A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Ratio quidem vestra sic cogit. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Non potes, nisi retexueris illa.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Sed haec omittamus;
His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.
Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Avaritiamne minuis?: At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Immo alio genere;: Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?
Tu quidem reddes;: Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Velut ego nunc moveor.: Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Scaevolam M.: Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Quid enim?: Quis negat?

Quid Zeno?: Num quid tale Democritus?
Primum divisit ineleganter;: Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Praeclare hoc quidem.: Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Sed ego in hoc resisto; Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Erat enim Polemonis. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Vide, quaeso, rectumne sit. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Itaque contra est, ac dicitis;
Dici enim nihil potest verius.
Inde igitur, inquit, ordiendum est.
Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Hoc simile tandem est? Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Nemo igitur esse beatus potest.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

            Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Sed fortuna fortis;

An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Scisse enim te quis coarguere possit? Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Hos contra singulos dici est melius.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Quid vero?: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Facete M.: Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Immo videri fortasse.: Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Easdemne res?: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Sullae consulatum?: Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.
Hic ambiguo ludimur.: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Sedulo, inquam, faciam.
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt
            et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae
            ubique sint, sapientis esse dicatis.

            Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. A mene tu? Non laboro, inquit, de nomine. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.

De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Sint modo partes vitae beatae. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;
Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Immo alio genere;

Quonam modo? Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Prioris generis est docilitas, memoria; Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Beatus sibi videtur esse moriens. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Proclivi currit oratio. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Quippe: habes enim a rhetoribus;
Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a
            Cyro extructum rogum pertulisset.

            Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim,
            si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis
            ducere.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Urgent tamen et nihil remittunt. Equidem, sed audistine modo de Carneade? In schola desinis.

Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quae cum dixisset, finem ille. Maximus dolor, inquit, brevis est. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Scaevolam M.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Igitur ne dolorem quidem. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Hoc tu nunc in illo probas. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Laboro autem non sine causa;

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Immo videri fortasse. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Memini me adesse P. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Nam ante Aristippus, et ille melius.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Num quid tale Democritus? Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Si enim ad populum me vocas, eum.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; ALIO MODO. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Sed ut ad propositum-de dolore enim cum diceremus, ad istam
            epistulam delati sumus-, nunc totum illud concludi sic
            licet: qui in summo malo est, is tum, cum in eo est, non est
            beatus;

            Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus,
            sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit?

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Quippe: habes enim a rhetoribus; Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.
Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Quippe: habes enim a rhetoribus; Tubulo putas dicere? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Urgent tamen et nihil remittunt. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Stoicos roga. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Quare conare, quaeso. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Laboro autem non sine causa; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos,
            non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

            Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Paria sunt igitur. Quae sequuntur igitur? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Quae duo sunt, unum facit. A mene tu? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Nemo igitur esse beatus potest. Quorum altera prosunt, nocent altera. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Quaerimus enim finem bonorum.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit
            re, neque tamen dividit verbis.

            Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri
            voluptas, qua non abundaret.

Istic sum, inquit.: Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Recte dicis;: Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
An eiusdem modi?: Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Recte dicis;: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Haeret in salebra.: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. ALIO MODO. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Illa tamen simplicia, vestra versuta.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Poterat autem inpune; Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Summus dolor plures dies manere non potest?

Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Quorum altera prosunt, nocent altera. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

Sed fortuna fortis;: Nescio quo modo praetervolavit oratio.
Memini vero, inquam;: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Quid adiuvas?: Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Omnia peccata paria dicitis.: Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?
Scaevolam M.: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Quod cum dixissent, ille contra. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. An eiusdem modi? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Cur post Tarentum ad Archytam?

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

At multis se probavit. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones.

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Summus dolor plures dies manere non potest? Sed ego in hoc resisto; Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Minime vero istorum quidem, inquit.

Quibus ego vehementer assentior.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Confecta res esset. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Certe non potest. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. An eiusdem modi? Avaritiamne minuis? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint?

Neutrum vero, inquit ille. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.
Rationis enim perfectio est virtus;

Sed fac ista esse non inportuna; Haec dicuntur inconstantissime. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum.

Hoc tu nunc in illo probas.
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Brutus dissentiet quod et acutum genus est et ad usus civium
            non inutile, nosque ea scripta reliquaque eiusdem generis et
            legimus libenter et legemus, haec, quae vitam omnem
            continent, neglegentur?

            -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam
            positam beate aut secus vivendi.

Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil
            aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem
            indigerent;

            Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

            Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod
            est optimum, id est in virtute, laudatur.

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Si quae forte-possumus. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem?

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Nam de isto magna dissensio est. Iam contemni non poteris. Sed quae tandem ista ratio est? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Quis istud, quaeso, nesciebat? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Summus dolor plures dies manere non potest? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Quis est tam dissimile homini. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Ut aliquid scire se gaudeant? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Qui convenit? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Si quae forte-possumus. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;
Ac tamen hic mallet non dolere.
Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Paria sunt igitur. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quis Aristidem non mortuum diligit? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere
            dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere
            non potes.

            Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Non semper, inquam; Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
De hominibus dici non necesse est.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Erat enim Polemonis. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis.

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.

Non est igitur voluptas bonum. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Sed fac ista esse non inportuna; Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Nam de isto magna dissensio est. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Odium autem et invidiam facile vitabis. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Urgent tamen et nihil remittunt. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Age, inquies, ista parva sunt.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Neutrum vero, inquit ille.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Res enim concurrent contrariae. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Itaque his sapiens semper vacabit. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Ecce aliud simile dissimile. Memini vero, inquam; Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Ratio quidem vestra sic cogit.

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille
            quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per
            se sit tantum inchoata.

            Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Quibusnam praeteritis?: Ego vero isti, inquam, permitto.
Magna laus.: In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
Scrupulum, inquam, abeunti;: Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Explanetur igitur.: Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.
Quare attende, quaeso.: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Respondeat totidem verbis.: Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Non est igitur voluptas bonum. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Quae sequuntur igitur? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Si longus, levis. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Laboro autem non sine causa;

Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori
            responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus
            dilaturum putas?

            Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Sed ad rem redeamus;

Inde igitur, inquit, ordiendum est. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Sed ego in hoc resisto; Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Prioris generis est docilitas, memoria; Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Quare attende, quaeso. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. At enim hic etiam dolore. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Quid adiuvas? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.

De illis, cum volemus.

Peccata paria.: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Reguli reiciendam;: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore
            Darei, in crucem actus est.

            Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus
            comparandis?

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Neutrum vero, inquit ille. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Sed ille, ut dixi, vitiose. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Utram tandem linguam nescio? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quo tandem modo?

Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Praeclare hoc quidem. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Poterat autem inpune; Nihil ad rem! Ne sit sane; Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Quis hoc dicit? Id enim natura desiderat. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Sint modo partes vitae beatae.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Urgent tamen et nihil remittunt. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Quod iam a me expectare noli.

Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Quae sequuntur igitur?

Quo tandem modo? Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Sint modo partes vitae beatae. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Sullae consulatum? Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Conferam avum tuum Drusum cum C. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Proclivi currit oratio. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Bonum valitudo: miser morbus. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam.

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Dicimus aliquem hilare vivere;

Igitur ne dolorem quidem. Sed nimis multa. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Sint modo partes vitae beatae. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Frater et T. Aliter autem vobis placet. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Primum quid tu dicis breve? Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Iam in altera philosophiae parte.

Est, ut dicis, inquit;
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.
Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant;
Cave putes quicquam esse verius.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Summae mihi videtur inscitiae. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Maximus dolor, inquit, brevis est. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. At coluit ipse amicitias. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Itaque his sapiens semper vacabit. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est.

Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies.

Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Mihi enim satis est, ipsis non satis. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Quid ergo?
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Haec dicuntur inconstantissime.

Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.
Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Et quidem, inquit, vehementer errat; Utilitatis causa amicitia est quaesita. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Sed ad rem redeamus; Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Nemo igitur esse beatus potest. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;

Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.
Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Quae est igitur causa istarum angustiarum? Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.
Non igitur bene.
Sin aliud quid voles, postea.

Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; At enim sequor utilitatem. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Nihil sane. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Omnia peccata paria dicitis. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Non est igitur voluptas bonum. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Prave, nequiter, turpiter cenabat;

Sin aliud quid voles, postea.

Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Sed ille, ut dixi, vitiose. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Hos contra singulos dici est melius. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Si quae forte-possumus. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Deprehensus omnem poenam contemnet. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Itaque contra est, ac dicitis;
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Quare attende, quaeso. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Negare non possum. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.

Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto
            virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad
            voluptatem conquiruntur?

            Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper
            tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

            Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum
            principes extiterunt.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Quod quidem nobis non saepe contingit. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Idemne, quod iucunde? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Recte, inquit, intellegis. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.

Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Stoicos roga. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Omnium autem eorum commodorum, quibus non illi plus
            tribuunt, qui illa bona esse dicunt, quam Zeno, qui negat,
            longe praestantissimum esse, quod honestum esset atque
            laudabile.

            Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi,
            o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.

Dici enim nihil potest verius. Memini me adesse P. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.

Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Respondeat totidem verbis.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Sedulo, inquam, faciam. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Primum divisit ineleganter;

Quaeque sunt vetera praecepta sapientium, qui iubent tempori
            parere et sequi deum et se noscere et nihil nimis, haec sine
            physicis quam vim habeant-et habent maximamvidere nemo
            potest.

            At iam decimum annum in spelunca iacet.

Cumque duae sint artes, quibus perfecte ratio et oratio
            compleatur, una inveniendi, altera disserendi, hanc
            posteriorem et Stoici et Peripatetici, priorem autem illi
            egregie tradiderunt, hi omnino ne attigerunt quidem.

            At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum
            occulta omnia?

Utram tandem linguam nescio? Non potes, nisi retexueris illa. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Minime vero, inquit ille, consentit.

Erat enim Polemonis.: Sed nimis multa.
Nos vero, inquit ille;: Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;
Proclivi currit oratio.: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Sullae consulatum?: Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Est, ut dicis, inquit; Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Laboro autem non sine causa; Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Qui est in parvis malis. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
De hominibus dici non necesse est.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Minime vero, inquit ille, consentit.
Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.

Eam stabilem appellas.: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Hic ambiguo ludimur.: Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur,
            unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum,
            quae sunt aut animi aut corporis;

            Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.
Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse.

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Sed quae tandem ista ratio est? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Haec dicuntur inconstantissime.: Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.
Si quae forte-possumus.: Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Si longus, levis;: Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Videsne quam sit magna dissensio?

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Poterat autem inpune; Igitur ne dolorem quidem. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Quae cum essent dicta, discessimus. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Haec dicuntur inconstantissime. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. An eiusdem modi? Quo tandem modo? Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Immo alio genere; Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Tum ille: Ain tandem? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Non igitur bene.
Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;

Immo videri fortasse. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. An haec ab eo non dicuntur? Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Certe non potest. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Memini me adesse P.

Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere
            curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad
            cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

            Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus
            quam ex pretiosissimis.

Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.
Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.
Ubi ut eam caperet aut quando?
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Explanetur igitur.: Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Quid Zeno?: Que Manilium, ab iisque M.
Quae sequuntur igitur?: Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.
Prave, nequiter, turpiter cenabat;: Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Recte, inquit, intellegis. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Cui Tubuli nomen odio non est?

Qui convenit?: Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.
Proclivi currit oratio.: Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.
Frater et T.: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Si longus, levis.: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Est, ut dicis, inquam. Sin aliud quid voles, postea. Tubulo putas dicere? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.

Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Graccho, eius fere, aequalí?
Scrupulum, inquam, abeunti;
Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Istic sum, inquit. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Efficiens dici potest. Quid censes in Latino fore? Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Memini vero, inquam; Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Peccata paria. Verum hoc idem saepe faciamus. Paria sunt igitur.

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Ego vero isti, inquam, permitto. Age, inquies, ista parva sunt. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Poterat autem inpune; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Haeret in salebra. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Eaedem res maneant alio modo. Summus dolor plures dies manere non potest? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quod iam a me expectare noli.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Oratio me istius philosophi non offendit;
Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
De quibus cupio scire quid sentias.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

A mene tu?: Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Respondeat totidem verbis.: Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.
An eiusdem modi?: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Stoicos roga.: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Quibusnam praeteritis? Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Sed quid sentiat, non videtis. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum
            gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia
            exaequant, esse communem?

            Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant
            et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt,
            quodcumque veri simile videatur.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Sumenda potius quam expetenda. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Tum mihi Piso: Quid ergo? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Nunc vides, quid faciat. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;

Sed nunc, quod agimus; Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Hoc est non dividere, sed frangere.
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Num quid tale Democritus?

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Nam aut privatim aliquid gerere malunt aut, qui attore animo sunt, capessunt rem publicam honoribus imperiisque adipiscendis aut totos se ad studia doctrinae conferunt. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Nihil ad rem! Ne sit sane;

Eam stabilem appellas. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum
            obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;

            Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim,
            si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis
            ducere.

Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Hoc simile tandem est? Satis est ad hoc responsum. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.

In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? At iam decimum annum in spelunca iacet.

Inquit, dasne adolescenti veniam?

Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Memini vero, inquam; Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Sed residamus, inquit, si placet. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur;

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Nihil illinc huc pervenit.

Ecce aliud simile dissimile.: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Istic sum, inquit.: Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Facete M.: An eiusdem modi?
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Quid de Pythagora?: Nam quid possumus facere melius?

Eadem nunc mea adversum te oratio est. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Sed haec omittamus; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Stoicos roga. At enim sequor utilitatem. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Sit enim idem caecus, debilis.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Age, inquies, ista parva sunt. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Non est igitur summum malum dolor.

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere;

Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Tum mihi Piso: Quid ergo? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quis enim redargueret?

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Sed ego in hoc resisto; Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Ita nemo beato beatior. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Est, ut dicis, inquam. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Vide, quaeso, rectumne sit. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quo tandem modo? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Sed quid sentiat, non videtis. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Sed nimis multa. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Satis est ad hoc responsum. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Sed fortuna fortis;: Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet.
Numquam facies.: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Sed haec omittamus;: An hoc usque quaque, aliter in vita?

Respondeat totidem verbis.: Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Quare attende, quaeso.: Magna laus.
Explanetur igitur.: Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.
Simus igitur contenti his.: Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Quae cum essent dicta, discessimus. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Quae cum essent dicta, discessimus. Sed ad illum redeo. Quis Aristidem non mortuum diligit? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum?

Quid iudicant sensus?

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. At certe gravius. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Hic ambiguo ludimur. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Hoc tu nunc in illo probas. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Eaedem res maneant alio modo. Sed haec omittamus; Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Neutrum vero, inquit ille. Certe non potest. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed ad illum redeo. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Dat enim intervalla et relaxat. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit;

Quare conare, quaeso.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Summae mihi videtur inscitiae. Igitur ne dolorem quidem. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Ut id aliis narrare gestiant? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Videsne, ut haec concinant? Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. At certe gravius. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Venit ad extremum; Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Cave putes quicquam esse verius. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Graccho, eius fere, aequalí?

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.
Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Quae contraria sunt his, malane?
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Sed nimis multa. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quae cum dixisset, finem ille. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Iam enim adesse poterit. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc;

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?

Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Tubulo putas dicere? Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Minime vero istorum quidem, inquit. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.

Ita prorsus, inquam;

An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Et nemo nimium beatus est;

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam
            occurreret.

            At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam
            deserit.

Quae duo sunt, unum facit. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Prioris generis est docilitas, memoria; Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Non est igitur summum malum dolor. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Quae sequuntur igitur? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non
            habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

            Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis
            insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Sed ille, ut dixi, vitiose. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Odium autem et invidiam facile vitabis. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Hunc vos beatum; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sed plane dicit quod intellegit. Quo tandem modo?

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit,
            sapiens ut relinquat.

            In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa
            virtute optimum quidque rarissimum est.

Nihil sane.: Polycratem Samium felicem appellabant.
Quibusnam praeteritis?: Beatus sibi videtur esse moriens.
Stoici scilicet.: Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Negare non possum.: An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Quorum altera prosunt, nocent altera. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Minime vero, inquit ille, consentit. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Sedulo, inquam, faciam. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Nulla erit controversia.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Esse enim, nisi eris, non potes. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Pauca mutat vel plura sane; Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Id enim natura desiderat. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Tum mihi Piso: Quid ergo? Pauca mutat vel plura sane;

Quid sequatur, quid repugnet, vident. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Facete M. Nihil enim hoc differt.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego
            quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a
            Zenone novi sit allatum.

            Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper
            utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.

            Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur
            sine explicatione naturae intellegi potest.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Ratio quidem vestra sic cogit. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Sed ille, ut dixi, vitiose. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;
Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Quid iudicant sensus?: Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?
Haec dicuntur inconstantissime.: Tu quidem reddes;
Restatis igitur vos;: An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Quonam, inquit, modo?: Satis est ad hoc responsum.

Et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent?

Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.
Aliter autem vobis placet.
Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Recte dicis; Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Ea possunt paria non esse. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum.

Non igitur bene.: Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat.
Cur iustitia laudatur?: Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Sed haec omittamus;: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Eam stabilem appellas.: An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Ita prorsus, inquam;: Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Tu quidem reddes;: Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Certe non potest.: An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.

Quis istud possit, inquit, negare?

Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Istic sum, inquit. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Restatis igitur vos; In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Paria sunt igitur. Non igitur bene. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.

Primum divisit ineleganter;: Nos commodius agimus.
Tu quidem reddes;: Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Quae sequuntur igitur?: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Audeo dicere, inquit.: Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Haeret in salebra. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Si quae forte-possumus. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Gerendus est mos, modo recte sentiat. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Quae cum essent dicta, discessimus.

Ita credo.: Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Etiam beatissimum?: Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?
Nihil enim hoc differt.: Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?
Id mihi magnum videtur.: Sed fac ista esse non inportuna;
Quo tandem modo?: Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Memini vero, inquam;: Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Numquam facies.: At enim hic etiam dolore.

Nihil ad rem! Ne sit sane;

Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Immo alio genere; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Itaque contra est, ac dicitis; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Eaedem res maneant alio modo. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas?

Sedulo, inquam, faciam. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Moriatur, inquit.

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Sed quot homines, tot sententiae;

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Si longus, levis. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Praeclare hoc quidem. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem
            veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad
            naturam revertemini.

            Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Quo modo igitur, inquies, verum esse poterit omnia referri ad summum bonum, si amicítiae, si propinquitates, si reliqua externa summo bono non continentur? Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus
            commentatus?

            Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Quae est igitur causa istarum angustiarum?

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare?

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum
            loquar, est id extrinsecus;

            Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae
            voluptas, iure praetermissa est;

Restatis igitur vos;: At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?
Ita credo.: Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Hic ambiguo ludimur.: Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Negare non possum.: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Hoc est non dividere, sed frangere. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? At eum nihili facit;

Poterat autem inpune; Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

De bona autem fama-quam enim appellant eÈdoj¤an, aptius
            est bonam famam hoc loco appellare quam gloriam-Chrysippus
            quidem et Diogenes detracta utilitate ne digitum quidem eius
            causa porrigendum esse dicebant;

            Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat,
            quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere?

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Immo alio genere; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Torquatus, is qui consul cum Cn. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quae ista amicitia est?

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Quare ad ea primum, si videtur; Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Id Sextilius factum negabat. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Quis Aristidem non mortuum diligit?

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Laboro autem non sine causa;
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
An hoc usque quaque, aliter in vita?
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quid, de quo nulla dissensio est? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quid de Pythagora? Refert tamen, quo modo. Quae duo sunt, unum facit.

Illud non continuo, ut aeque incontentae.

At, si voluptas esset bonum, desideraret. Urgent tamen et nihil remittunt. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Dici enim nihil potest verius. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Ut aliquid scire se gaudeant? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Pauca mutat vel plura sane; Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Quae sequuntur igitur?

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine
            personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut
            nominis controversiam.

            Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quare conare, quaeso. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Odium autem et invidiam facile vitabis. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Cave putes quicquam esse verius. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Nihil sane. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt.

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse
            non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

            Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non
            probare?

Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Tenent mordicus.: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Cur iustitia laudatur?: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Proclivi currit oratio.: Iam contemni non poteris.
In schola desinis.: Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.
A mene tu?: An tu me de L.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Res enim concurrent contrariae. Tum mihi Piso: Quid ergo? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Si id dicis, vicimus.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Hunc vos beatum;: Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Easdemne res?: Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.
Quis hoc dicit?: Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint.
Ita prorsus, inquam;: Iam in altera philosophiae parte.
Quae sequuntur igitur?: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Efficiens dici potest.: Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Quid enim possumus hoc agere divinius?
Satis est ad hoc responsum.
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Quid ergo?: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Quae sequuntur igitur?: Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Non igitur bene.: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
A mene tu?: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit?

Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

An ne hoc quidem Peripateticis concedis, ut dicant omnium bonorum virorum, id est sapientium omnibusque virtutibus ornatorum, vitam omnibus partibus plus habere semper boni quam mali?

Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Tanta vis admonitionis inest in locis; Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Et nemo nimium beatus est;

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Idemne, quod iucunde? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Refert tamen, quo modo. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Sunt autem etiam clariora vel plane perspicua minimeque dubitanda indicia naturae, maxime scilicet in homine sed in omni animali, ut appetat animus aliquid agere semper neque ulla condicione quietem sempiternam possit pati.

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quo modo?: Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
Poterat autem inpune;: Si id dicis, vicimus.
Quid vero?: Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?
Quid adiuvas?: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Quis hoc dicit?: Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
ALIO MODO.: Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
Recte, inquit, intellegis.
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Bonum incolumis acies: misera caecitas. Qui convenit? Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Praeclare hoc quidem. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Hoc est non dividere, sed frangere. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Erat enim res aperta. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur?

Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Beatus sibi videtur esse moriens. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Ea possunt paria non esse. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Quid de Pythagora?: Quae cum dixisset, finem ille.
Eam stabilem appellas.: Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Scrupulum, inquam, abeunti;: Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Age, inquies, ista parva sunt.

Iam in altera philosophiae parte. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Praeclare hoc quidem. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Quod cum dixissent, ille contra. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Quare conare, quaeso. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Restatis igitur vos;

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Quis Aristidem non mortuum diligit? An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Audeo dicere, inquit. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quippe: habes enim a rhetoribus; Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quid Zeno?

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Sed ille, ut dixi, vitiose. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Sed residamus, inquit, si placet. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Quicquid enim praeter id, quod honestum sit, expetendum esse dixeris in bonisque numeraveris, et honestum ipsum quasi virtutis lumen extinxeris et virtutem penitus everteris. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Hic ambiguo ludimur.

Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Nulla erit controversia. Sint ista Graecorum; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Sed quid sentiat, non videtis. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? An potest cupiditas finiri? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Sed haec omittamus;

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Sed potestne rerum maior esse dissensio? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. At enim sequor utilitatem. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.

Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata,
            complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis
            possit beata vita existere.

            Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc
            vel Graece loqui vel Latine docendus?

Nulla erit controversia.: At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Idemne, quod iucunde?: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Stoici scilicet.: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Quonam modo?: Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Ille incendat?: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Quid Zeno?: Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
At eum nihili facit;: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Refert tamen, quo modo.: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Sed nunc, quod agimus; Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Eam stabilem appellas. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Nunc agendum est subtilius. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Tenent mordicus.: An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?
A mene tu?: Videsne quam sit magna dissensio?
Quid vero?: Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Quid adiuvas?: At coluit ipse amicitias.
Itaque fecimus.: Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Eam stabilem appellas. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Quid enim possumus hoc agere divinius? At iam decimum annum in spelunca iacet. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quid, de quo nulla dissensio est? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere.

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Non laboro, inquit, de nomine. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Tubulo putas dicere? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.
-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea,
            quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant.

            Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Rem videlicet difficilem et obscuram! individua cum dicitis et intermundia, quae nec sunt ulla nec possunt esse, intellegimus, voluptas, quae passeribus omnibus nota est, a nobis intellegi non potest?

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.

Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

A mene tu?: Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum.
Age sane, inquam.: Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Age sane, inquam.: Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Nulla erit controversia.: Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Equidem e Cn. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Nos commodius agimus.: Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Praeclare hoc quidem.: Ita credo.
Avaritiamne minuis?: Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Audeo dicere, inquit.: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Immo alio genere; Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis.

Scaevolam M.: Num quid tale Democritus?
Quo modo?: Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Cur iustitia laudatur?: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Nihil enim hoc differt.: Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Nihil sane.: Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Tu quidem reddes; Et quod est munus, quod opus sapientiae? Dici enim nihil potest verius. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Quo modo?: Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Respondeat totidem verbis.: Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Si quae forte-possumus.: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Non igitur bene. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Venit ad extremum; Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Sit enim idem caecus, debilis. Quae duo sunt, unum facit. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Qui convenit? Nos commodius agimus. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quibus ego vehementer assentior. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio.

Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius,
            loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod
            sentiat, dicere existimo.

            Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum
            esse ducamus?

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium,
            multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

            Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum
            habeat, abstinet se ab iniuria.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Rationis enim perfectio est virtus; Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Audeo dicere, inquit. Falli igitur possumus. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Dici enim nihil potest verius. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Nam quid possumus facere melius?
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Magna laus. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Oratio me istius philosophi non offendit; Negare non possum. Cur haec eadem Democritus? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Sed nimis multa. Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni
            referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

            Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed
            etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Ne discipulum abducam, times. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Restatis igitur vos;: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Efficiens dici potest.: Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Reguli reiciendam; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Quid, de quo nulla dissensio est? An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Ostendit pedes et pectus. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Id est enim, de quo quaerimus. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.
Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.

Sint ista Graecorum;: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Falli igitur possumus.: Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Hunc vos beatum;: Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Id est enim, de quo quaerimus. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Laboro autem non sine causa; Scrupulum, inquam, abeunti; Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;

Ego vero isti, inquam, permitto. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Ut aliquid scire se gaudeant? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Age sane, inquam.: Ratio quidem vestra sic cogit.
Nulla erit controversia.: Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Nihil sane.: Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.
Tria genera bonorum;: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Sedulo, inquam, faciam. Oratio me istius philosophi non offendit; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur.
Suo genere perveniant ad extremum;
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Ego vero isti, inquam, permitto.

Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. At hoc in eo M. Nulla erit controversia. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.

Cum autem hominem in eo genere posuisset, ut ei tribueret
            animi excellentiam, summum bonum id constituit, non ut
            excelleret animus, sed ut nihil esse praeter animum
            videretur.

            Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa
            est?

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Cur iustitia laudatur? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quae cum dixisset, finem ille. Prioris generis est docilitas, memoria; Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Non est igitur voluptas bonum. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Nunc agendum est subtilius. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Paria sunt igitur. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. An potest cupiditas finiri? Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Quare ad ea primum, si videtur; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Sint modo partes vitae beatae. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Sin aliud quid voles, postea.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Velut ego nunc moveor.: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Si longus, levis;: Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Quibusnam praeteritis?: Efficiens dici potest.

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Rationis enim perfectio est virtus; Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Si longus, levis.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Itaque contra est, ac dicitis; Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Suo genere perveniant ad extremum; Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Id enim natura desiderat. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Magna laus.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Haec dicuntur inconstantissime.: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Ita prorsus, inquam;: Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.
Immo videri fortasse.: An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Pollicetur certe.: Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quis enim redargueret? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si
            sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non
            reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos
            metuant nec mortem nec dolorem.

            Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut
            aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat?

Quanta autem ab illis varietas argumentorum ratione
            concludentium eorumque cum captiosis interrogationibus
            dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant,
            ut neque sensuum fidem sine ratione nec rationis sensibus
            exquiramus?

            Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Non est igitur summum malum dolor. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Si longus, levis; Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Easdemne res? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Si quae forte-possumus. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Stoici scilicet.: Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Sed nimis multa.: Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Ita credo.: Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
Quo tandem modo?: Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Sint ista Graecorum; Si quae forte-possumus.

Ut pulsi recurrant? Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Quid est enim aliud esse versutum? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sint modo partes vitae beatae. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Satis est ad hoc responsum.

Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas
            utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto
            praesertim viro-, num etiam eius collega P.

            Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare,
            sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere.

Et quidem, inquit, vehementer errat;

Eaedem res maneant alio modo. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Tum ille: Ain tandem?

Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Hoc simile tandem est? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Ut pulsi recurrant? Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Recte dicis; Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Urgent tamen et nihil remittunt. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Non est igitur voluptas bonum.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Inde igitur, inquit, ordiendum est.
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Itaque his sapiens semper vacabit.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Reguli reiciendam;: Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Paria sunt igitur.: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Optime, inquam.: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Quid iudicant sensus?: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint.

Non risu potius quam oratione eiciendum? Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quae contraria sunt his, malane? A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Suo genere perveniant ad extremum; Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Et nemo nimium beatus est;
Ita prorsus, inquam;

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Urgent tamen et nihil remittunt. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Quo modo autem philosophus loquitur? Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Disserendi artem nullam habuit. Memini vero, inquam; At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Erat enim Polemonis.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Inde igitur, inquit, ordiendum est.
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. De illis, cum volemus.

Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit,
            non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes
            quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto.

            Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic
            partes quoque sui caras suo genere laudabiles.

Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Quis est tam dissimile homini.
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Quonam, inquit, modo? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Sint modo partes vitae beatae. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Primum quid tu dicis breve? Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Aliter autem vobis placet. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Quae cum essent dicta, discessimus. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Iam in altera philosophiae parte. Quod quidem nobis non saepe contingit.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Immo alio genere;: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Immo alio genere;: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Optime, inquam.: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Scrupulum, inquam, abeunti; Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Primum divisit ineleganter; Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro
            scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere?

            De quibus cupio scire quid sentias.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Ita nemo beato beatior.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum
            voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem
            meminisse tu non potes.

            Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris,
            quam te reprehenderim.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Itaque contra est, ac dicitis; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Sint ista Graecorum; Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Itaque contra est, ac dicitis;

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Non potes, nisi retexueris illa. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Dici enim nihil potest verius. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

            Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat
            industriae?

Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. At eum nihili facit; Quod vestri non item. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Cur post Tarentum ad Archytam? Videsne, ut haec concinant? Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Omnis enim est natura diligens sui.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quo modo? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Erit enim mecum, si tecum erit. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quis est tam dissimile homini. Illi enim inter se dissentiunt. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. An nisi populari fama? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Est, ut dicis, inquit;

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Ne discipulum abducam, times.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Maximus dolor, inquit, brevis est. Respondeat totidem verbis. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Ita prorsus, inquam; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Ego vero isti, inquam, permitto. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant;

Primum divisit ineleganter; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Quae cum essent dicta, discessimus. Non igitur bene. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Hoc est non dividere, sed frangere. Quod quidem nobis non saepe contingit. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Primum divisit ineleganter;

Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Itaque his sapiens semper vacabit.
Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior
            potest.

            Si quae forte-possumus.

Velut ego nunc moveor. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid enim possumus hoc agere divinius? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Ita credo.: Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.
Moriatur, inquit.: Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?
Ille incendat?: Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Numquam facies. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Erat enim Polemonis. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Magna laus.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. At hoc in eo M. At iam decimum annum in spelunca iacet. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore.

Efficiens dici potest.: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Tubulo putas dicere?: Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
At certe gravius.: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Beatum, inquit.: Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Paria sunt igitur.: Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Utram tandem linguam nescio? Prioris generis est docilitas, memoria; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Pauca mutat vel plura sane; Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quippe: habes enim a rhetoribus; Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici.
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Et quidem, inquit, vehementer errat;
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Sed nimis multa.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Non potes, nisi retexueris illa. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. At hoc in eo M. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Summus dolor plures dies manere non potest? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Sed ille, ut dixi, vitiose. Praeclare hoc quidem.

Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius
            veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum
            Peripateticorumque sententia.

            De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura
            mundum universum et eius maxima partis administrari.

Nunc vero, quoniam haec nos etiam tractare coepimus, suppeditabit nobis Atticus noster e thesauris suis quos et quantos viros! nonne melius est de his aliquid quam tantis voluminibus de Themista loqui?

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Quod cum dixissent, ille contra. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Quonam, inquit, modo? In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quo tandem modo? Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Sed tamen intellego quid velit. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Suo genere perveniant ad extremum; Quis Aristidem non mortuum diligit? Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Confecta res esset. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Quare attende, quaeso.: Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Ita credo.: Hos contra singulos dici est melius.
Quid Zeno?: Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Stoicos roga.: Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Stoici scilicet.: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Praeclare hoc quidem.: Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit.

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Nihil sane. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Minime vero, inquit ille, consentit. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Id Sextilius factum negabat. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Sed ad illum redeo. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum.

Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Quem quidem locum comit multa venustate et omni sale idem Lucilius, apud quem praeclare Scaevola: Graecum te, Albuci, quam Romanum atque Sabinum, municipem Ponti, Tritani, centurionum, praeclarorum hominum ac primorum signiferumque, maluisti dici.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Sed fortuna fortis;: Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
Recte, inquit, intellegis.: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Sint ista Graecorum;: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Beatum, inquit.: -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Qui convenit? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. In schola desinis. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quo tandem modo? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Si enim ad populum me vocas, eum. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Cur post Tarentum ad Archytam? Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Sed quae tandem ista ratio est?

Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Nos cum te, M.

Nemo igitur esse beatus potest.
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. An hoc usque quaque, aliter in vita?

Sed ad illum redeo.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Memini vero, inquam;: Avaritiamne minuis?
Id mihi magnum videtur.: Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
A mene tu?: Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.
Sullae consulatum?: Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Quid nunc honeste dicit? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Beatus sibi videtur esse moriens. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. At enim hic etiam dolore.

Prave, nequiter, turpiter cenabat; Erat enim res aperta. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Istic sum, inquit. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum
            cuique concedere.

            Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Id mihi magnum videtur.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Age, inquies, ista parva sunt. Quid censes in Latino fore? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Quis est tam dissimile homini. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Si longus, levis dictata sunt. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Quis hoc dicit? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur?
Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;
Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Tum mihi Piso: Quid ergo?
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Sed nimis multa.: Illi enim inter se dissentiunt.
Poterat autem inpune;: Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Restatis igitur vos;: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Eam stabilem appellas.: Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Quare attende, quaeso.: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Recte, inquit, intellegis. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Maximus dolor, inquit, brevis est. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Si longus, levis; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.

Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum
            laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset,
            nollem vituperatum.

            Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum
            permansurum, quod fragile et caducum sit?

Ita prorsus, inquam;: Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Quid Zeno?: Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
Sed nimis multa.: Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.
Sedulo, inquam, faciam.: Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Et nemo nimium beatus est; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Illi enim inter se dissentiunt. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?

Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Quae contraria sunt his, malane? Sed plane dicit quod intellegit. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Haec dicuntur inconstantissime. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Immo videri fortasse. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur;

At coluit ipse amicitias. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. At multis malis affectus. Sed nimis multa. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Paria sunt igitur.

Cur deinde Metrodori liberos commendas? Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Graccho, eius fere, aequalí? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Restinguet citius, si ardentem acceperit. At iam decimum annum in spelunca iacet. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Itaque his sapiens semper vacabit. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione
            generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de
            modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur?

            Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum
            auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Videsne quam sit magna dissensio?

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Quin etiam ipsi voluptarii deverticula quaerunt et virtutes habent in ore totos dies voluptatemque primo dumtaxat expeti dicunt, deinde consuetudine quasi alteram quandam naturam effici, qua inpulsi multa faciant nullam quaerentes voluptatem.

Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Restatis igitur vos; Sit enim idem caecus, debilis. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur?

Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?
Sed ille, ut dixi, vitiose.
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.
Nos vero, inquit ille;

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Tu quidem reddes; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Quod iam a me expectare noli. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Sed ego in hoc resisto; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Itaque contra est, ac dicitis; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Nam quid possumus facere melius?

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Sullae consulatum? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Sed fortuna fortis; Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit
            tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

            At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam
            habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas?

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quis hoc dicit? Itaque contra est, ac dicitis;

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Si enim ad populum me vocas, eum.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
At iam decimum annum in spelunca iacet.
Non semper, inquam;
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Cur, nisi quod turpis oratio est?

Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.
Bonum liberi: misera orbitas.
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Memini vero, inquam; Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.
Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Quare ad ea primum, si videtur; Erat enim res aperta. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quonam, inquit, modo? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Sit sane ista voluptas. Ut pulsi recurrant? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? An eiusdem modi? Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil
            eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem
            laturum fuisse existimas?

            Haeret in salebra.

Recte dicis;: Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Stoicos roga.: Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt.
Pollicetur certe.: Suo genere perveniant ad extremum;
Facete M.: Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Quis hoc dicit?: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Hoc non est positum in nostra actione. Praeteritis, inquit, gaudeo. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Quis negat? Sit enim idem caecus, debilis. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Quid iudicant sensus? Que Manilium, ab iisque M. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Odium autem et invidiam facile vitabis. Quaerimus enim finem bonorum. Cur haec eadem Democritus? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Proclivi currit oratio.: Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Sed ad illum redeo.: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Reguli reiciendam;: Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Cur iustitia laudatur?: Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
In schola desinis.: Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Non est igitur summum malum dolor. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a, sed, si libet, r e i e c t a n e a. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. An eiusdem modi?

Satis est ad hoc responsum.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi
            propter corpus nec dolere.

            Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus,
            quas supra dixi, metienda.

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua
            sponte propensus es?

            Si enim ad populum me vocas, eum.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.
An nisi populari fama?
In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Non est igitur voluptas bonum. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Si longus, levis dictata sunt. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Nihil ad rem! Ne sit sane; Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Utram tandem linguam nescio? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Nos vero, inquit ille; Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Si longus, levis dictata sunt.

Quibusnam praeteritis?: At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?
Sed nimis multa.: Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quis hoc dicit?

Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et
            novellan et vetulam et vigere et senescere.

            Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor,
            philosophorum.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a
            te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

            Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. At multis malis affectus. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Eam stabilem appellas. Tum mihi Piso: Quid ergo? Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Quare attende, quaeso.: Confecta res esset.
In schola desinis.: Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Graccho, eius fere, aequalí?: Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Memini vero, inquam;: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Beatum, inquit.: At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Sed videbimus.: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Sed ego in hoc resisto; Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Non semper, inquam;: Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Tubulo putas dicere?: Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Perge porro;: Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Quis negat?: Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.
Falli igitur possumus.: Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Ea possunt paria non esse.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Ut aliquid scire se gaudeant? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Itaque contra est, ac dicitis; Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis
            tantus irretitus vir teneretur;

            Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum
            putet.

Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Ut aliquid scire se gaudeant? Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Easdemne res? Id Sextilius factum negabat. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Nam ista vestra: Si gravis, brevis;

Restatis igitur vos; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quae duo sunt, unum facit. Negare non possum. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.

Sint ista Graecorum;: Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Respondeat totidem verbis.: Quippe: habes enim a rhetoribus;

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Sed plane dicit quod intellegit.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Suo genere perveniant ad extremum; An hoc usque quaque, aliter in vita? Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Sit enim idem caecus, debilis.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit
            istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum
            neglegat.

            Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet
            honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec
            amicitiae constare possunt.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Aliter autem vobis placet. Venit ad extremum; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Bestiarum vero nullum iudicium puto. Beatus sibi videtur esse moriens.

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quonam, inquit, modo? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Recte dicis; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Quo modo? Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Dici enim nihil potest verius. Quo igitur, inquit, modo? Si longus, levis dictata sunt.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Efficiens dici potest. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Quod cum dixissent, ille contra. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Nos commodius agimus. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Idemne, quod iucunde? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Tamen a proposito, inquam, aberramus. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Haec dicuntur fortasse ieiunius;

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Prave, nequiter, turpiter cenabat;

Bonum liberi: misera orbitas.: Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.
Quid enim?: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Eam stabilem appellas.: Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Ut id aliis narrare gestiant? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Tanta vis admonitionis inest in locis;

Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Immo alio genere; Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Si quae forte-possumus. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Res enim concurrent contrariae.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Vos autem, Cato, quia virtus, ut omnes fatemur, altissimum locum in homine et maxime excellentem tenet, et quod eos, qui sapientes sunt, absolutos et perfectos putamus, aciem animorum nostrorum virtutis splendore praestringitis.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Recte, inquit, intellegis. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Nunc vero, quoniam haec nos etiam tractare coepimus, suppeditabit nobis Atticus noster e thesauris suis quos et quantos viros! nonne melius est de his aliquid quam tantis voluminibus de Themista loqui?

Nam interdum nimis etiam novit, quippe qui testificetur ne
            intellegere quidem se posse ubi sit aut quod sit ullum bonum
            praeter illud, quod cibo et potione et aurium delectatione
            et obscena voluptate capiatur.

            Beatus sibi videtur esse moriens.

Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Est, ut dicis, inquam.

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Disserendi artem nullam habuit. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Si enim ad populum me vocas, eum.

Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Sed nimis multa. Age sane, inquam. Haeret in salebra. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Quid me istud rogas? Praeclare hoc quidem. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Audeo dicere, inquit. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Ut aliquid scire se gaudeant? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Nos commodius agimus. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri,
            quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam
            lege Voconia pervenire.

            Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam
            adolescentiam?

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum.

Verum hoc idem saepe faciamus.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Satis est ad hoc responsum. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Et quidem, inquit, vehementer errat; Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Si enim ad populum me vocas, eum. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Urgent tamen et nihil remittunt. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Summus dolor plures dies manere non potest?
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Eaedem res maneant alio modo. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Hic ambiguo ludimur. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Ut aliquid scire se gaudeant? Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

In schola desinis. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Ostendit pedes et pectus. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Si enim ad populum me vocas, eum. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Negare non possum. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui
            dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam
            quidem captam esse senserit?

            Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic
            affectum, ut optime is affici possit ad naturamque
            accommodatissime.

Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.
Ut aliquid scire se gaudeant?
Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.
At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.

At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

            Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen
            nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Ea possunt paria non esse. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem.

De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Dici enim nihil potest verius. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.

Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus
            quam ex pretiosissimis.

            Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu,
            non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint
            suavissima.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Graccho, eius fere, aequalí?

Quod cum dixissent, ille contra.
Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Non est igitur voluptas bonum.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Qui et definierunt plurima et definiendi artes reliquerunt,
            quodque est definitioni adiunctum, ut res in partes
            dividatur, id et fit ab illis et quem ad modum fieri
            oporteat traditur;

            Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum
            gerendarum, opifices denique delectantur historia?

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Eam stabilem appellas. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Venit ad extremum; Nam quid possumus facere melius? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Sed quae tandem ista ratio est? Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Ut pulsi recurrant?

Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.
Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.
Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit
            beatissimus, si id oportune facere possit, quod est
            convenienter naturae.

            Moriatur, inquit.

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. At certe gravius. Videsne quam sit magna dissensio? Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Sed nunc, quod agimus; Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Tenent mordicus. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Sint modo partes vitae beatae.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

In schola desinis.: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Facete M.: Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse
            loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit,
            totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti.

            Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates
            repellant.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta
            omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum
            possit iure laudari.

            Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua
            sponte propensus es?

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Si longus, levis; Et quidem, inquit, vehementer errat; Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Quo modo autem philosophus loquitur? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Nihil sane. Idem adhuc; Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere?

Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret,
            primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se
            conservaret in ea natura, in qua ortus esset.

            Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem
            illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Ergo, inquit, tibi Q.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Sed ego in hoc resisto; An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Hunc vos beatum; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Dat enim intervalla et relaxat. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Falli igitur possumus.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Nihil illinc huc pervenit.

Itaque fecimus.: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Sed haec omittamus;: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Sed nimis multa.: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Sed nimis multa.: Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Iam in altera philosophiae parte.

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Immo alio genere; An haec ab eo non dicuntur? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quo tandem modo? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Optime, inquam.

Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.

Falli igitur possumus.

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Recte, inquit, intellegis. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Maximus dolor, inquit, brevis est.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Sed hoc sane concedamus. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Quod equidem non reprehendo; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Utilitatis causa amicitia est quaesita. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Poterat autem inpune; Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Eaedem res maneant alio modo. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Sed quid sentiat, non videtis. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Equidem, sed audistine modo de Carneade? Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Venit ad extremum; Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Disserendi artem nullam habuit. Quid iudicant sensus? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

At hoc in eo M.
Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Memini me adesse P. Stoici scilicet. Quid Zeno? Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum
            semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem
            doloremque referetis, efficietis umquam.

            Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat,
            aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam
            desideret?

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Age sane, inquam.: Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.
Optime, inquam.: Quare attende, quaeso.
Frater et T.: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
At certe gravius.: Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere.
Erat enim Polemonis.: Hic ambiguo ludimur.

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut
            aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis
            diligant.

            Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo
            summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus
            voluptatem.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Oratio me istius philosophi non offendit; Equidem e Cn. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Prioris generis est docilitas, memoria; Que Manilium, ab iisque M. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Praeteritis, inquit, gaudeo. Sed ille, ut dixi, vitiose. Non semper, inquam; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. In schola desinis.

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Omnesque eae sunt genere quattuor, partibus plures,
            aegritudo, formido, libido, quamque Stoici communi nomine
            corporis et animi ¾donÆn appellant, ego malo laetitiam
            appellare, quasi gestientis animi elationem voluptariam.

            Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare,
            sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere.

An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.

Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Tum mihi Piso: Quid ergo? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Minime vero, inquit ille, consentit. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Ut id aliis narrare gestiant? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Et quidem, inquit, vehementer errat; Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
De hominibus dici non necesse est.

Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Iam enim adesse poterit. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Ratio quidem vestra sic cogit. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Tum mihi Piso: Quid ergo?

Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Esse enim, nisi eris, non potes. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quonam modo?

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Sed quid sentiat, non videtis.

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Non risu potius quam oratione eiciendum? Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. De quibus cupio scire quid sentias.

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Minime vero, inquit ille, consentit. Que Manilium, ab iisque M. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Efficiens dici potest. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Esse enim, nisi eris, non potes.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Quare conare, quaeso.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Sed ille, ut dixi, vitiose. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Audeo dicere, inquit. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Non potes, nisi retexueris illa.

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Nam quid possumus facere melius? Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Proclivi currit oratio. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Negare non possum.

Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.

Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere.
An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sed ego in hoc resisto; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.

Nemo igitur esse beatus potest.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Ego vero isti, inquam, permitto. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Ubi ut eam caperet aut quando? Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Id est enim, de quo quaerimus. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Laboro autem non sine causa;

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quonam, inquit, modo? An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Haec dicuntur fortasse ieiunius; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Quid enim possumus hoc agere divinius?
Summum a vobis bonum voluptas dicitur.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Nihil illinc huc pervenit. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Ego vero isti, inquam, permitto.

Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut
            tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum
            doctrinae studiis levaverunt.

            Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque
            idem tamen;

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. At iam decimum annum in spelunca iacet. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Oratio me istius philosophi non offendit;

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Nos commodius agimus. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Quare ad ea primum, si videtur;
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Quae cum essent dicta, discessimus.

Sed nimis multa. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Dat enim intervalla et relaxat. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Non semper, inquam; Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Quae contraria sunt his, malane? Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quo modo? Sed haec omittamus;

Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Videsne, ut haec concinant? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Facete M. Praesertim cum in re publica princeps esse velles ad eamque tuendam cum summa tua dignitate maxime a nobis ornari atque instrui posses. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Quod totum contra est. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Tum ille: Ain tandem? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Efficiens dici potest.: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Restatis igitur vos;: Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
Beatum, inquit.: Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Quid enim?: Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.
Nos commodius agimus.: Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Cur iustitia laudatur?: An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Numquam facies.: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Si enim ad populum me vocas, eum.
Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Quorum altera prosunt, nocent altera.
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Quod totum contra est. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Polycratem Samium felicem appellabant. Nos vero, inquit ille; Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. At iam decimum annum in spelunca iacet. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est.

Non igitur bene.: Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Quid vero?: An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Quonam modo?: Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Istic sum, inquit.: Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Sed videbimus.: Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Quid de Pythagora? Satis est ad hoc responsum. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Rationis enim perfectio est virtus; Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Eaedem res maneant alio modo. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Stoici scilicet.

Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Tamen a proposito, inquam, aberramus.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique
            norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis
            perfruatur.

            Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam
            sententiam.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Proclivi currit oratio. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Quare attende, quaeso.

Hunc vos beatum;: Et nemo nimium beatus est;
Age sane, inquam.: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Quid enim?: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Praeclare hoc quidem.: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Tenent mordicus.: Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Nos vero, inquit ille;

Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.

Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Sed quod proximum fuit non vidit. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.

Quid vero? Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. At multis se probavit. Ego vero isti, inquam, permitto. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

            Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit,
            cum dolorem summum malum esse dixerit.

Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Nihil enim hoc differt. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Sed ego in hoc resisto; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Si enim idem dicit, quod Hieronymus, qui censet summum bonum
            esse sine ulla molestia vivere, cur mavult dicere voluptatem
            quam vacuitatem doloris, ut ille facit, qui quid dicat
            intellegit?

            Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in
            cena quidem posse videamur?

Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Urgent tamen et nihil remittunt. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Qui est in parvis malis. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Sint ista Graecorum; Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Sint modo partes vitae beatae.
Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Restatis igitur vos; Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Peccata paria. Quae cum essent dicta, discessimus. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Cave putes quicquam esse verius. Nihilo magis. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi;

Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Hoc non est positum in nostra actione. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Hoc tu nunc in illo probas. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Equidem e Cn. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Efficiens dici potest. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. At iam decimum annum in spelunca iacet. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Quae cum essent dicta, discessimus.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Summus dolor plures dies manere non potest? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Quae duo sunt, unum facit. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Sumenda potius quam expetenda. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Tubulo putas dicere? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi
            valde pertinax fueris, concedas necesse est.

            Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Sed plane dicit quod intellegit.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Quid adiuvas?: Quae sequuntur igitur?
Quid adiuvas?: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Peccata paria.: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Sed videbimus.: Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur?
Immo videri fortasse.: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Scaevolam M.: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Primum divisit ineleganter;: Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
Easdemne res?: Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Quibusnam praeteritis?: Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.
Quid vero?: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Memini vero, inquam;: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quo posito et omnium adsensu adprobato illud adsumitur, eum,
            qui magno sit animo atque forti, omnia, quae cadere in
            hominem possint, despicere ac pro nihilo putare.

            Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis,
            ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Maximus dolor, inquit, brevis est. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Sumenda potius quam expetenda. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Hoc non est positum in nostra actione. Quis enim redargueret? Torquatus, is qui consul cum Cn.

Quonam, inquit, modo?

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Sed quot homines, tot sententiae; Suo genere perveniant ad extremum; Audeo dicere, inquit. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Que Manilium, ab iisque M. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Vide, quaeso, rectumne sit. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a
            superioribus, verbis illi commodius utantur?

            Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo
            editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et
            Quare?

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. At enim hic etiam dolore. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

Contineo me ab exemplis. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Sed ad bona praeterita redeamus. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non
            potest.

            Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis
            ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis
            obscuritas.

Hoc vero non videre, maximo argumento esse voluptatem illam, qua sublata neget se intellegere omnino quid sit bonum-eam autem ita persequitur: quae palato percipiatur, quae auribus;

An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque
            moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum
            cognoscimus?

            Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore
            opprimenda est.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Illud non continuo, ut aeque incontentae.
Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?
Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Haec dicuntur inconstantissime. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Respondeat totidem verbis. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Recte, inquit, intellegis. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Illi enim inter se dissentiunt. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Conferam avum tuum Drusum cum C. Neutrum vero, inquit ille. Sed quae tandem ista ratio est? Nunc agendum est subtilius. Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam eam solam, quae cum virtute degatur. Sed quot homines, tot sententiae; Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Haeret in salebra. Erat enim Polemonis.

Sin aliud quid voles, postea.

Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Est, ut dicis, inquit; Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Nihil enim hoc differt. ALIO MODO. Idemne, quod iucunde? Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Si longus, levis; Quid de Pythagora? Eadem fortitudinis ratio reperietur. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Est, ut dicis, inquam. Sint modo partes vitae beatae. Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis;

Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt.

Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Odium autem et invidiam facile vitabis. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Nam ante Aristippus, et ille melius.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Ille incendat? Quid est enim aliud esse versutum?

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Nihil enim hoc differt. Frater et T. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Nam de isto magna dissensio est. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Nulla erit controversia.

Illi enim inter se dissentiunt. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Hunc vos beatum; Sed fortuna fortis; Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Nam quid possumus facere melius? Quonam, inquit, modo? Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Qui est in parvis malis. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Falli igitur possumus. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.

Quam ob rem dissentientium inter se reprehensiones non sunt vituperandae, maledicta, contumeliae, tum iracundiae, contentiones concertationesque in disputando pertinaces indignae philosophia mihi videri solent.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Stoicos roga. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Sed residamus, inquit, si placet. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Scisse enim te quis coarguere possit?

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Quid nunc honeste dicit? Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico.

Scaevolam M.: Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.
Pollicetur certe.: Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat?
Non igitur bene.: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Ita credo.: Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Sed videbimus. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Illi enim inter se dissentiunt. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quid censes in Latino fore? Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Nihil sane.

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Negare non possum. Verum hoc idem saepe faciamus. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Non igitur bene. Quod cum dixissent, ille contra. Quid est enim aliud esse versutum?

Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil
            aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem
            indigerent;

            Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea,
            quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est.

Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Sed ad rem redeamus;
Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Conferam avum tuum Drusum cum C.

Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Certe non potest. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Ut id aliis narrare gestiant? Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Tanta vis admonitionis inest in locis; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque
            in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse,
            tollendum id non est.

            Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam
            gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam
            putem.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Cur iustitia laudatur? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Que Manilium, ab iisque M. Cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Proclivi currit oratio.
Sed ego in hoc resisto;

Quid est igitur, inquit, quod requiras? Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Sint ista Graecorum; Moriatur, inquit. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Ex ea quae sint apta, ea bonesta, ea pulchra, ea laudabilia, illa autem superiora naturale nominantur, quae coniuncta cum honestis vitam beatam perficiunt et absolvunt.

Quis istum dolorem timet?
Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;
Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.
Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Si enim ad populum me vocas, eum. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Paria sunt igitur. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Scrupulum, inquam, abeunti; Videsne quam sit magna dissensio? Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Satis est ad hoc responsum.

Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem,
            Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret
            Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat,
            addisceret?

            Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere
            sapienti, mala meminisse non oportere?

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Nos vero, inquit ille; Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; An eiusdem modi? Ita nemo beato beatior.

In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.
Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Bonum patria: miserum exilium.

Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? De illis, cum volemus. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Quae sequuntur igitur? Comprehensum, quod cognitum non habet? Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

Videsne quam sit magna dissensio? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Videsne quam sit magna dissensio? Dici enim nihil potest verius. Non laboro, inquit, de nomine. Quid, de quo nulla dissensio est? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Si enim ad populum me vocas, eum. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Non semper, inquam; Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
An potest cupiditas finiri?
Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Moriatur, inquit.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Nos commodius agimus. Quae cum essent dicta, discessimus. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Non igitur bene. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum
            munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro
            et tibi tam propinquo respondeat.

            Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo
            summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus
            voluptatem.

Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Avaritiamne minuis? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Restatis igitur vos;: Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?
Optime, inquam.: Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Perge porro;: Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Tenent mordicus.: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Si longus, levis;: Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Quo tandem modo?: Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Etenim, cum omnes natura totos se expetendos putent, nec id
            ob aliam rem, sed propter ipsos, necesse est eius etiam
            partis propter se expeti, quod universum propter se
            expetatur.

            Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut
            vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in
            animis censes?

At hoc in eo M. Hoc est non dividere, sed frangere. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Erat enim Polemonis. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Nulla erit controversia. Quid enim? Murenam te accusante defenderem. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Stoicos roga. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur?

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet.
Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Sed quot homines, tot sententiae;
At enim hic etiam dolore.
Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.
Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Oratio me istius philosophi non offendit;
Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.
Eadem nunc mea adversum te oratio est.
At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita
            iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad
            iucundum accessio, bonum sit;

            Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse
            omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit
            paratissimis vesci voluptatibus.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

At enim hic etiam dolore. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Est, ut dicis, inquam. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Ecce aliud simile dissimile.

Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Quod iam a me expectare noli.
Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Quod equidem non reprehendo;
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Quod quidem nobis non saepe contingit. Urgent tamen et nihil remittunt. Sed plane dicit quod intellegit.

Falli igitur possumus.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Si enim ad populum me vocas, eum.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Sint ista Graecorum; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Comprehensum, quod cognitum non habet?

Eadem fortitudinis ratio reperietur. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Si longus, levis dictata sunt. At eum nihili facit; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Comprehensum, quod cognitum non habet? Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Quo modo? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Quae duo sunt, unum facit.

Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?
In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Que Manilium, ab iisque M.

Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Tenent mordicus. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Age, inquies, ista parva sunt. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Tria genera bonorum; Graece donan, Latine voluptatem vocant. In schola desinis. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Sed quod proximum fuit non vidit.

Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Equidem e Cn. Si longus, levis; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt.

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Easdemne res? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Laboro autem non sine causa;

Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.

Qui convenit?: Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.
Quid iudicant sensus?: Sed ego in hoc resisto;
Easdemne res?: Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Immo videri fortasse.: Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem
            videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de
            quo omnis haec quaestio est.

            Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Si longus, levis; Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.

Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Quae cum dixisset, Explicavi, inquit, sententiam meam, et eo quidem consilio, tuum iudicium ut cognoscerem, quoniam mihi ea facultas, ut id meo arbitratu facerem, ante hoc tempus numquam est data.

Age sane, inquam.: Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Idemne, quod iucunde?: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Avaritiamne minuis?: Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.

Nescio quo modo praetervolavit oratio.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Ne discipulum abducam, times.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Bonum valitudo: miser morbus. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

Ea possunt paria non esse.

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Que Manilium, ab iisque M. Beatus sibi videtur esse moriens. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.

Quare conare, quaeso.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.
At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur,
            nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam
            quod nolit?

            Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una
            sola defensa, eaque vehementer.

Eam stabilem appellas.: Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Nihil enim hoc differt.: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Neutrum vero, inquit ille. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quid ergo? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Certe non potest. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Negare non possum.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; An potest cupiditas finiri? Nescio quo modo praetervolavit oratio. Sed ille, ut dixi, vitiose. Sit sane ista voluptas. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quae duo sunt, unum facit. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Reguli reiciendam; Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Respondeat totidem verbis. Idem adhuc; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Sed haec omittamus; Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Sin autem reliqua appetenda sunt, cur, quod est ultimum rerum appetendarum, id non aut ex omnium earum aut ex plurimarum et maximarum appetitione concluditur?

Cur iustitia laudatur?: Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Quonam modo?: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Ille incendat?: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Quid vero?: Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
Perge porro;: Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Istic sum, inquit.: Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Bonum liberi: misera orbitas.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quid ergo? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Urgent tamen et nihil remittunt. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Ratio quidem vestra sic cogit. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Ergo, inquit, tibi Q. Sed tamen intellego quid velit. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Sullae consulatum? Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Quorum altera prosunt, nocent altera. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Memini vero, inquam;

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Quod cum dixissent, ille contra. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Non laboro, inquit, de nomine. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt.
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici
            possit?

            Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut
            adolescentulus eriperes P.

Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.

Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Inquit, dasne adolescenti veniam? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Memini vero, inquam;: Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Pollicetur certe.: Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Nihil sane.: Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Falli igitur possumus.: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Sed fortuna fortis;: Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Immo videri fortasse.: Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.
Poterat autem inpune;: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Tubulo putas dicere?: Eademne, quae restincta siti?

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

In schola desinis.: Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Scaevolam M.: Haec dicuntur fortasse ieiunius;
Cur iustitia laudatur?: Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Ita prorsus, inquam;: Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Ergo, inquit, tibi Q.: Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?
Cur post Tarentum ad Archytam?
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?

Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.

Quis enim tam inimicus paene nomini Romano est, qui Ennii
            Medeam aut Antiopam Pacuvii spernat aut reiciat, quod se
            isdem Euripidis fabulis delectari dicat, Latinas litteras
            oderit?

            Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed
            quae tueretur.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Etiam beatissimum? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Venit ad extremum; At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status
            naturae congruentis tenet;

            Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et
            inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque
            magna sunt, necesse est paria esse peccata.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Si id dicis, vicimus. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Immo alio genere;

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Beatus sibi videtur esse moriens.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Ea possunt paria non esse. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quod totum contra est. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Sit enim idem caecus, debilis. Qui est in parvis malis. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quae cum dixisset, finem ille. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Aliter autem vobis placet.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Recte, inquit, intellegis.

Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

            Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse
            vivi;

Tenent mordicus.: Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Idem adhuc;: Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Falli igitur possumus.: Sed haec in pueris;

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque
            virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

            Dicimus aliquem hilare vivere;

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?

De quibus cupio scire quid sentias.
Si longus, levis;
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Egone quaeris, inquit, quid sentiam?
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ut aliquid scire se gaudeant? Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quae cum dixisset, finem ille. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Illi enim inter se dissentiunt. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Itaque his sapiens semper vacabit. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Tria genera bonorum; Cur id non ita fit? Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Aliter autem vobis placet.

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Qui convenit? Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.
Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Confecta res esset.

Quis est tam dissimile homini.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.
Quod iam a me expectare noli.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Moriatur, inquit.
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Quid nunc honeste dicit? Falli igitur possumus. Restatis igitur vos; Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus.

Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed
            tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

            Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse
            vivi;

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Moriatur, inquit.
Nihil sane.
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Hoc non est positum in nostra actione.

Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Si longus, levis. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Istic sum, inquit.: Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Magna laus.: Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Quonam modo?: Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Quis negat?: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Ut aliquid scire se gaudeant? Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Quid, quod res alia tota est? Quae ista amicitia est? Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Ita nemo beato beatior. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam, auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla, sed ita parva sint, ut nulla esse videantur. Urgent tamen et nihil remittunt.

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?
Frater et T.
Tubulo putas dicere?
Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Qualem igitur hominem natura inchoavit? Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Ita multa dicunt, quae vix intellegam.

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Scaevolam M. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Tubulo putas dicere? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Recte, inquit, intellegis.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Sed nimis multa.: Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Qui est in parvis malis.
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.
Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Sin aliud quid voles, postea. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Deinde dolorem quem maximum? Si id dicis, vicimus.

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Frater et T. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quis istum dolorem timet? Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Sit sane ista voluptas.
Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

At iste non dolendi status non vocatur voluptas.

Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Ne discipulum abducam, times.

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Eam stabilem appellas. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Nos commodius agimus. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Tum mihi Piso: Quid ergo? Sed nunc, quod agimus; Nunc de hominis summo bono quaeritur; Et nemo nimium beatus est; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Non igitur bene. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Iam in altera philosophiae parte.

ALIO MODO.: Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Idem adhuc;: Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?
Falli igitur possumus.: Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Nihilo magis.: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda.
Quod vestri non item.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Qui convenit?: Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Numquam facies.: Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Quo tandem modo?: Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;
Istic sum, inquit.: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Quare conare, quaeso.: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Ita prorsus, inquam;: Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone
            pendere?

            Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata,
            complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis
            possit beata vita existere.

Verum ut haec non in posteris et in consequentibus, sed in
            primis continuo peccata sunt, sic ea, quae proficiscuntur a
            virtute, susceptione prima, non perfectione recta sunt
            iudicanda.

            Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Eaedem res maneant alio modo. Audeo dicere, inquit. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Omnia peccata paria dicitis. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Nunc agendum est subtilius. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Tenere autem virtutes eas ipsas, quarum modo feci mentionem, nemo poterit, nisi statuerit nihil esse, quod intersit aut differat aliud ab alio, praeter honesta et turpia. Quid, quod res alia tota est? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Sed ad illum redeo. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Quippe: habes enim a rhetoribus;
Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

An hoc usque quaque, aliter in vita?

Perge porro; Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret.

Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster;
Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et
            perfectio est non dissimilis animantium.

            Sed nunc, quod agimus;

Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Quis hoc dicit? Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Beatum, inquit.: Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Poterat autem inpune;: Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Non est igitur summum malum dolor. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Immo alio genere; Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Et quod est munus, quod opus sapientiae? Illa tamen simplicia, vestra versuta. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Quare conare, quaeso.: Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Etiam beatissimum?: Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.
A mene tu?: Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Quis enim redargueret?: Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Facillimum id quidem est, inquam. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Quonam modo? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Sullae consulatum?

Sed quod proximum fuit non vidit.
Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;
Quis enim redargueret?
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Esse enim, nisi eris, non potes.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Proclivi currit oratio. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat?

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Aliter autem vobis placet. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis
            re, non teste moveamur.

            Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere
            posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Si quae forte-possumus. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Is es profecto tu. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Nos vero, inquit ille; Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quo modo autem philosophus loquitur? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Maximus dolor, inquit, brevis est. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Sed hoc sane concedamus.

Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Immo alio genere; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant.

Ut pulsi recurrant?

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Quippe: habes enim a rhetoribus; Quod quidem iam fit etiam in Academia. Tria genera bonorum; Sed residamus, inquit, si placet. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Itaque fecimus. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Eam stabilem appellas. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Haeret in salebra.

Ita credo.: Quo modo autem philosophus loquitur?
Quibusnam praeteritis?: Quod totum contra est.
Est, ut dicis, inquit;: Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
A mene tu?: Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Sed ad bona praeterita redeamus. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Idemne, quod iucunde?

Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona
            praeterita grata recordatione renovata delectant.

            Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter
            nos agemusque communiter.

Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Tria genera bonorum; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Equidem e Cn. Immo alio genere; Hic nihil fuit, quod quaereremus. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Non semper, inquam;

Magna laus.: Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit.
Magna laus.: Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est.
Recte, inquit, intellegis.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Age sane, inquam. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Explanetur igitur. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Scisse enim te quis coarguere possit? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Certe non potest. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Istic sum, inquit. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? At hoc in eo M.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Quis est tam dissimile homini. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Minime vero, inquit ille, consentit. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? An tu me de L. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Nam quid possumus facere melius? Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Nemo igitur esse beatus potest. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Sed ego in hoc resisto; Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Quare conare, quaeso.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sumenda potius quam expetenda. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Quis hoc dicit? De illis, cum volemus. At hoc in eo M. Murenam te accusante defenderem.

Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Sed haec omittamus; Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Quis Aristidem non mortuum diligit? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Quare attende, quaeso. Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Primum quid tu dicis breve? Gerendus est mos, modo recte sentiat.

Nihil ad rem! Ne sit sane; Inquit, dasne adolescenti veniam? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Verum hoc idem saepe faciamus. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Frater et T. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum
            omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

            Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici
            potest, cum voluptate legimus?

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer
            utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

            Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua
            nihil intersit, non tamen diligat?

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere?
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;
Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas.
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Non risu potius quam oratione eiciendum?
Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Quae est igitur causa istarum angustiarum?

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. A mene tu? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Nemo igitur esse beatus potest. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Refert tamen, quo modo.

Non potes, nisi retexueris illa. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Tum ille: Ain tandem? Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Et quod est munus, quod opus sapientiae? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Certe non potest.: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Idem adhuc;: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
A mene tu?: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Qui convenit?: Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Non est igitur voluptas bonum. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Facete M.: Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Dicimus aliquem hilare vivere;: Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Sint ista Graecorum;: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Scrupulum, inquam, abeunti;: At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quid enim possumus hoc agere divinius?

Nihil illinc huc pervenit. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Sed quae tandem ista ratio est?

Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quis istud possit, inquit, negare?

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Mihi enim satis est, ipsis non satis. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Age sane, inquam. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando;

At certe gravius.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Qui est in parvis malis. Nulla erit controversia. Sed nimis multa. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Si longus, levis dictata sunt. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Quid ergo?

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Perge porro;
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Summus dolor plures dies manere non potest?
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Dabit hoc Zenoni Polemo, etiam magister eius et tota illa
            gens et reliqui, qui virtutem omnibus rebus multo
            anteponentes adiungunt ei tamen aliquid summo in bono
            finiendo.

            Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex
            animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Si longus, levis; Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Ille incendat?

Si enim ad populum me vocas, eum.
Quis istud possit, inquit, negare?
Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius.
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Beatum, inquit. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quid enim? Bonum patria: miserum exilium. Quid, quod res alia tota est? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Prioris generis est docilitas, memoria;
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Istic sum, inquit.: Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Ille incendat?: Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Bonum patria: miserum exilium.: Sed quot homines, tot sententiae;
Peccata paria.: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Venit ad extremum;: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Haeret in salebra.: Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Non enim, quod facit in frugibus, ut, cum ad spicam perduxerit ab herba, relinquat et pro nihilo habeat herbam, idem facit in homine, cum eum ad rationis habitum perduxit.

Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem
            memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

            Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Restatis igitur vos;

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Qui est in parvis malis. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Deprehensus omnem poenam contemnet. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Quare ad ea primum, si videtur; Qui est in parvis malis. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Sed ego in hoc resisto;

Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Ac tamen hic mallet non dolere. Tria genera bonorum; Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Non igitur bene.: Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Etiam beatissimum?: Est, ut dicis, inquit;
Ita credo.: Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Tria genera bonorum;: An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Memini vero, inquam;: Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Proclivi currit oratio. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Si longus, levis. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent;

Cur id non ita fit? Sedulo, inquam, faciam. Quid iudicant sensus? Itaque contra est, ac dicitis; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Sed fortuna fortis;

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Age, inquies, ista parva sunt. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Tum mihi Piso: Quid ergo? Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit.
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Bonum patria: miserum exilium.
Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides.
Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem
            neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit
            Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent.

            Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

At hoc in eo M. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quo igitur, inquit, modo? Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Ita prorsus, inquam;

Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Itaque contra est, ac dicitis; Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Nunc vides, quid faciat. Pauca mutat vel plura sane; Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.

Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Sed haec omittamus; Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Quae est igitur causa istarum angustiarum?

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis
            insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

            Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic
            partes quoque sui caras suo genere laudabiles.

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Quae contraria sunt his, malane? Tubulo putas dicere? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Non est igitur summum malum dolor. Quonam modo? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Hoc est non dividere, sed frangere. Age, inquies, ista parva sunt. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Quae contraria sunt his, malane? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.
Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Dat enim intervalla et relaxat. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Nulla erit controversia. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior.

Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem
            videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de
            quo omnis haec quaestio est.

            Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Primum divisit ineleganter;

At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Iam enim adesse poterit. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Nulla erit controversia. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. A mene tu? Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Cur post Tarentum ad Archytam? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Istic sum, inquit. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Comprehensum, quod cognitum non habet? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Haec dicuntur inconstantissime.

At certe gravius.: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Immo alio genere;: Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?
Peccata paria.: Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Hic ambiguo ludimur.: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Hunc vos beatum; Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Aliter autem vobis placet. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Deinde dolorem quem maximum? Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Qui est in parvis malis. Istic sum, inquit. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Nemo igitur esse beatus potest. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quid, de quo nulla dissensio est? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Recte, inquit, intellegis.: Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Eademne, quae restincta siti?: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Stoicos roga.: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Peccata paria.: Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
At certe gravius.: Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.
Reguli reiciendam;: Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.
Tubulo putas dicere?: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Immo videri fortasse. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?

Gerendus est mos, modo recte sentiat.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Cave putes quicquam esse verius. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Quis istud possit, inquit, negare? Sed ad rem redeamus; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Dat enim intervalla et relaxat.

Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere.

In quibus hoc primum est in quo admirer, cur in gravissimis rebus non delectet eos sermo patrius, cum idem fabellas Latinas ad verbum e Graecis expressas non inviti legant.

Aequam igitur pronuntiabit sententiam ratio adhibita primum
            divinarum humanarumque rerum scientia, quae potest appellari
            rite sapientia, deinde adiunctis virtutibus, quas ratio
            rerum omnium dominas, tu voluptatum satellites et ministras
            esse voluisti.

            Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis
            trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita
            aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus.

Quid de Pythagora? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? At certe gravius. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Non laboro, inquit, de nomine. Quare ad ea primum, si videtur; Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Omnia peccata paria dicitis. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Ut pulsi recurrant? Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Cur haec eadem Democritus? Poterat autem inpune; Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Disserendi artem nullam habuit.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. At enim hic etiam dolore. Illi enim inter se dissentiunt. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Non laboro, inquit, de nomine. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Sed fortuna fortis; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Sed plane dicit quod intellegit. Quis est tam dissimile homini. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Nam de isto magna dissensio est.

Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Eaedem res maneant alio modo. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Quis Aristidem non mortuum diligit? Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Praeclare hoc quidem. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Hoc sic expositum dissimile est superiori.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.
Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Omne enim animal, simul et ortum est, se ipsum et omnes
            partes suas diligit duasque, quae maximae sunt, in primis
            amplectitur, animum et corpus, deinde utriusque partes.

            Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim
            de virtutis dignitate contentio.

Quare attende, quaeso.: Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?
Quid iudicant sensus?: Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Quid vero?: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Qui convenit?: Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Reguli reiciendam;: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Primum quid tu dicis breve?
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Sed fortuna fortis;
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent.

Si longus, levis.: Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Deinde dolorem quem maximum?: Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Quare conare, quaeso.: Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Frater et T.: Prodest, inquit, mihi eo esse animo.
Quo modo?: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Si longus, levis.: Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Primum divisit ineleganter; Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.

Cur iustitia laudatur?: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Non igitur bene.: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Numquam facies.: Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
Paria sunt igitur.: Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Memini vero, inquam;: Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Murenam te accusante defenderem.: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Bonum valitudo: miser morbus. Sed tamen intellego quid velit. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Disserendi artem nullam habuit. Summae mihi videtur inscitiae. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Verum hoc idem saepe faciamus. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Non potes, nisi retexueris illa. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Suo genere perveniant ad extremum;

Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
An tu me de L.

Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Dat enim intervalla et relaxat. Sint modo partes vitae beatae. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Eaedem res maneant alio modo.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Sed ego in hoc resisto; Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Quonam, inquit, modo?
Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem.
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Immo videri fortasse. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Sin aliud quid voles, postea. Nulla erit controversia. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Ego vero isti, inquam, permitto. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.
Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

Si longus, levis;: Sed quot homines, tot sententiae;
Quibusnam praeteritis?: Id mihi magnum videtur.
Nihilo magis.: Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Quis negat?: Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Quis enim redargueret?: Cur haec eadem Democritus?

Ita prorsus, inquam;: Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Si longus, levis;: Ita prorsus, inquam;
Nihil sane.: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat,
            aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam
            desideret?

            In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando
            iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.

Optime, inquam.
Praeclare hoc quidem.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Ut id aliis narrare gestiant? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.
Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?

Verum hoc idem saepe faciamus. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Quid, quod res alia tota est? Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. At enim sequor utilitatem. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Sit enim idem caecus, debilis. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Proclivi currit oratio. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Omnia peccata paria dicitis. Is es profecto tu. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Nam ante Aristippus, et ille melius.

Quo modo?: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Moriatur, inquit.: Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Quonam, inquit, modo?: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Tu quidem reddes;: Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?
Nihilo magis.: Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Sed ad bona praeterita redeamus. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Age, inquies, ista parva sunt. Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Minime vero istorum quidem, inquit. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Videsne, ut haec concinant? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum.

Quo modo autem philosophus loquitur?

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Ut pulsi recurrant? Memini me adesse P. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Frater et T. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quod quidem nobis non saepe contingit. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Ea possunt paria non esse. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Recte, inquit, intellegis. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur?

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Beatus sibi videtur esse moriens. Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Ita prorsus, inquam; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Nunc vides, quid faciat. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Quis negat?: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Easdemne res?: Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.

Hic cum uterque me intueretur seseque ad audiendum
            significarent paratos, Primum, inquam, deprecor, ne me
            tamquam philosophum putetis scholam vobis aliquam
            explicaturum, quod ne in ipsis quidem philosophis magnopere
            umquam probavi.

            Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non
            dicente te intellego;

Sullae consulatum?: Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?
Explanetur igitur.: Beatum, inquit.
Stoici scilicet.: Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
De illis, cum volemus.
Et nemo nimium beatus est;

Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?

Quibusnam praeteritis? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Sed tamen intellego quid velit. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Pauca mutat vel plura sane; Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit.
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Tubulo putas dicere?

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quod quidem nobis non saepe contingit. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat;

Sed ille, ut dixi, vitiose. Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis; Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.

Immo alio genere; Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem.

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Tubulo putas dicere? Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Urgent tamen et nihil remittunt. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quid me istud rogas? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Sedulo, inquam, faciam. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Recte dicis;: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Quonam modo?: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Simus igitur contenti his.: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Moriatur, inquit.: Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Quid est enim aliud esse versutum?
Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.

Quaerimus enim finem bonorum. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Ita nemo beato beatior. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Illi enim inter se dissentiunt. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quae ista amicitia est? ALIO MODO. Est, ut dicis, inquit; Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Ac tamen hic mallet non dolere. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Est, ut dicis, inquam. Ac tamen hic mallet non dolere. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura
            plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile
            defendere.

            Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Oratio me istius philosophi non offendit; Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Beatus sibi videtur esse moriens. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Quorum altera prosunt, nocent altera. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.
Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Frater et T. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Sed quod proximum fuit non vidit. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Cur haec eadem Democritus? Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Efficiens dici potest. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.

Non semper, inquam;: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Quo tandem modo?: Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Qui convenit?: Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Eaedem res maneant alio modo. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed quid sentiat, non videtis.

Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. De quibus cupio scire quid sentias. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Ratio quidem vestra sic cogit. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Dici enim nihil potest verius. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Sed quid sentiat, non videtis. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Confecta res esset. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. An hoc usque quaque, aliter in vita?

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
Ita prorsus, inquam;
Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum.
Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Primum divisit ineleganter; Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Quae sequuntur igitur? Immo alio genere; Deprehensus omnem poenam contemnet. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Sed ille, ut dixi, vitiose. Tum mihi Piso: Quid ergo?

Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Ratio quidem vestra sic cogit. Satis est ad hoc responsum. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Idemne, quod iucunde? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quis istum dolorem timet?

Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Eam stabilem appellas.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Quorum altera prosunt, nocent altera. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Sed hoc sane concedamus.

An eiusdem modi? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?

Eademne, quae restincta siti? Sit enim idem caecus, debilis. Memini vero, inquam; Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Quae cum essent dicta, discessimus.
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui
            dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam
            quidem captam esse senserit?

            Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia
            aut pertinacia recte disputari potest.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Summus dolor plures dies manere non potest? Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Eaedem res maneant alio modo. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.

Idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos metuant nec mortem nec dolorem.

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Ubi ut eam caperet aut quando?
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Cur id non ita fit? Ego vero isti, inquam, permitto. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. In schola desinis.

Nos cum te, M.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.

Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.

Itaque fecimus.: Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
In schola desinis.: Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Peccata paria.: Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Hic ambiguo ludimur.: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Satis est ad hoc responsum. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit
            modum, et luxuriosus eodem modo.

            Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem
            facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis,
            tolerabilem.

Quis Aristidem non mortuum diligit? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Quis Aristidem non mortuum diligit?

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Magna laus. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Ut aliquid scire se gaudeant? Proclivi currit oratio. Frater et T. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quod vestri non item. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. At multis malis affectus. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Praeclarae mortes sunt imperatoriae;: Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.
Magna laus.: Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Quis negat?: Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

An haec ab eo non dicuntur? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. At enim hic etiam dolore. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. At enim hic etiam dolore. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quare attende, quaeso. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quid est enim aliud esse versutum?

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Quod totum contra est. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Equidem e Cn. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Deinde dolorem quem maximum? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Avaritiamne minuis? Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Si id dicis, vicimus. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. An haec ab eo non dicuntur? Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Quae contraria sunt his, malane?
Memini vero, inquam;

Moriatur, inquit.
Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Erat enim Polemonis. Sed ad bona praeterita redeamus. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Stoicos roga. Negare non possum.

Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Egone quaeris, inquit, quid sentiam?
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Minime vero istorum quidem, inquit. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Sed ad bona praeterita redeamus. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Sed plane dicit quod intellegit.
Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.
At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Sed ille, ut dixi, vitiose. Verum hoc idem saepe faciamus.

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Qui convenit?

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. At multis malis affectus. Minime vero, inquit ille, consentit. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Torquatus, is qui consul cum Cn. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Sed quod proximum fuit non vidit. Rationis enim perfectio est virtus; Confecta res esset. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Immo alio genere; Quae contraria sunt his, malane? Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; At certe gravius.

Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Ita, quod certissimum est, pro vera certaque iustitia simulationem nobis iustitiae traditis praecipitisque quodam modo ut nostram stabilem conscientiam contemnamus, aliorum errantem opinionem aucupemur. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Si quae forte-possumus. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Dici enim nihil potest verius. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Sed residamus, inquit, si placet. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Sed residamus, inquit, si placet. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Restinguet citius, si ardentem acceperit. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; De vacuitate doloris eadem sententia erit. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Pauca mutat vel plura sane;
Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Minime vero istorum quidem, inquit.
Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Efficiens dici potest.: Ego vero isti, inquam, permitto.
Pollicetur certe.: Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Frater et T.: Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari.
Etiam beatissimum?: Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Beatum, inquit.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Quis enim redargueret?: Que Manilium, ab iisque M.
At certe gravius.: Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Erat enim Polemonis.: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Non semper, inquam;: Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Age sane, inquam.: Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. At iam decimum annum in spelunca iacet. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Ille incendat?: Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Reguli reiciendam;: Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.
Recte, inquit, intellegis.: Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Easdemne res?: Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Torquatus, is qui consul cum Cn.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Quibusnam praeteritis?: Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Ita credo.: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Nihil sane.: Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Nulla erit controversia.: Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Stoici scilicet.: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Quare conare, quaeso.: Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Nihilo magis.: Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Equidem e Cn.: Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Venit ad extremum;
Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Quae cum essent dicta, discessimus. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quae duo sunt, unum facit. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Ratio quidem vestra sic cogit. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Non est igitur voluptas bonum. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Quae cum dixisset, Explicavi, inquit, sententiam meam, et eo
            quidem consilio, tuum iudicium ut cognoscerem, quoniam mihi
            ea facultas, ut id meo arbitratu facerem, ante hoc tempus
            numquam est data.

            Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi
            partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Hic ambiguo ludimur. Qui est in parvis malis. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Tu quidem reddes; Et nemo nimium beatus est;

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Quae duo sunt, unum facit. Quae cum dixisset, finem ille. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Praeclare hoc quidem. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. At hoc in eo M. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Immo alio genere; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Quonam, inquit, modo?

Ad hanc rem aiunt artis quoque requisitas, quae naturam
            adiuvarent in quibus ea numeretur in primis, quae est est
            vivendi ars, ut tueatur, quod a natura datum sit, quod
            desit, adquirat.

            Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Quis istud, quaeso, nesciebat? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore,
            tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in
            dolore nec in voluptate;

            Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis
            fomentis dolor mitigari solet.

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Quid de Pythagora? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam.

At certe gravius.

Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Nam quid possumus facere melius? Erit enim mecum, si tecum erit. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.

Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Stoici scilicet. Sedulo, inquam, faciam. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.
Illud non continuo, ut aeque incontentae.
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sed ad bona praeterita redeamus. Rationis enim perfectio est virtus; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Quis hoc dicit?

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Ille incendat? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Immo videri fortasse.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Frater et T. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Videsne, ut haec concinant? Pugnant Stoici cum Peripateticis.

Restatis igitur vos;: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Nihilo magis.: Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?
Quid vero?: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Ita prorsus, inquam;: Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?
Quare attende, quaeso.: At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?

Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Velut ego nunc moveor. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Sit enim idem caecus, debilis. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
An eiusdem modi?: Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant;

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Sed quae tandem ista ratio est? In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere;

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Quis est tam dissimile homini. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Sit sane ista voluptas. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Ubi ut eam caperet aut quando? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.
In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima.
Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Maximus dolor, inquit, brevis est. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Sed haec in pueris; Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Pollicetur certe.: Frater et T.
Hunc vos beatum;: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
In schola desinis.: Est, ut dicis, inquit;
Proclivi currit oratio.: Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Optime, inquam. Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Quid, de quo nulla dissensio est?

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Cur, nisi quod turpis oratio est? Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Nos commodius agimus. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Optime, inquam.

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Tum mihi Piso: Quid ergo? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. An eiusdem modi? Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.

Quae sequuntur igitur?: Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Sed videbimus.: Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Respondeat totidem verbis.: Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.
Quae sequuntur igitur?: Num quid tale Democritus?
Quis hoc dicit?: Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.
Restatis igitur vos;: Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Id enim natura desiderat.: Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset,
            definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod
            prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo.

            Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis
            fomentis dolor mitigari solet.

Venit ad extremum;: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Itaque fecimus.: Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum.

Quare attende, quaeso.: Quis est tam dissimile homini.
Idemne, quod iucunde?: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quid, quod res alia tota est? Quare attende, quaeso. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant;

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. An eiusdem modi? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Quod vestri non item. Sed residamus, inquit, si placet. Si longus, levis. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Erat enim Polemonis. At, si voluptas esset bonum, desideraret.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Murenam te accusante defenderem. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Quaerimus enim finem bonorum.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Sit enim idem caecus, debilis. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.

Non laboro, inquit, de nomine.
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Sint modo partes vitae beatae. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Sed haec nihil sane ad rem;

Quid vero? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Tum ille: Ain tandem? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed videbimus. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Idem adhuc;: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Idem adhuc;: Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Certe non potest.: Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Qui est in parvis malis.

Qui est in parvis malis. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Ut aliquid scire se gaudeant? Quo igitur, inquit, modo? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Urgent tamen et nihil remittunt. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Qui convenit? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Si longus, levis. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Erat enim res aperta. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Ius autem, quod ita dici appellarique possit, id esse natura, alienumque esse a sapiente non modo iniuriam cui facere, verum etiam nocere. Quae est igitur causa istarum angustiarum? Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Est, ut dicis, inquam.

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene
            cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque
            comprehensam.

            Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in
            potestate sapientis.

Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii.

Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a, sed, si libet, r e i e c t a n e a. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.
Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Immo alio genere;: Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.
Quis hoc dicit?: Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.
Beatum, inquit.: Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Si longus, levis;: Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Quibusnam praeteritis?: Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
Quibusnam praeteritis?: Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.

Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Dicimus aliquem hilare vivere; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Itaque ab his ordiamur. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Ergo, inquit, tibi Q. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Quo igitur, inquit, modo? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Corporis autem voluptas si etiam praeterita delectat, non
            intellego, cur Aristoteles Sardanapalli epigramma tantopere
            derideat, in quo ille rex Syriae glorietur se omnis secum
            libidinum voluptates abstulisse.

            Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant
            et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt,
            quodcumque veri simile videatur.

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Si longus, levis dictata sunt.
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.
Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Bonum patria: miserum exilium.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Id Sextilius factum negabat.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?
Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute;

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Iam contemni non poteris. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Quo modo autem philosophus loquitur? Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Itaque contra est, ac dicitis; Qui est in parvis malis. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Cur haec eadem Democritus?

Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Recte, inquit, intellegis. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Est, ut dicis, inquit; Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Audeo dicere, inquit. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ergo, inquit, tibi Q. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare?

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.
Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Hoc est non dividere, sed frangere. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Verum hoc idem saepe faciamus. Idemne, quod iucunde? Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Tum mihi Piso: Quid ergo? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos,
            non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

            Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non
            fugiam ista popularia.

Quare, quotienscumque dicetur male quis de se mereri sibique esse inimicus atque hostis, vitam denique fugere, intellegatur aliquam subesse eius modi causam, ut ex eo ipso intellegi possit sibi quemque esse carum.

Quid censes in Latino fore? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Quis hoc dicit? Et nemo nimium beatus est; Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Nam si concederetur, etiamsi ad corpus nihil referatur, ista sua sponte et per se esse iucunda, per se esset et virtus et cognitio rerum, quod minime ille vult expetenda.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere.

Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Iam enim adesse poterit. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Bonum incolumis acies: misera caecitas. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Ubi ut eam caperet aut quando? Odium autem et invidiam facile vitabis. An nisi populari fama? Satis est ad hoc responsum. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Est, ut dicis, inquit; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Si id dicis, vicimus. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Minime vero, inquit ille, consentit. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Cur, nisi quod turpis oratio est?

Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Est, ut dicis, inquit; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Ergo, inquit, tibi Q. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Inquit, dasne adolescenti veniam?

Quaeque sunt vetera praecepta sapientium, qui iubent tempori
            parere et sequi deum et se noscere et nihil nimis, haec sine
            physicis quam vim habeant-et habent maximamvidere nemo
            potest.

            Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic
            affectum, ut optime is affici possit ad naturamque
            accommodatissime.

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et
            hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad
            corpus, tu totus haeres in corpore.

            Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur
            ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita
            adsentiatur.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Sed nimis multa. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.

Beatum, inquit. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Poterat autem inpune; Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? At iam decimum annum in spelunca iacet. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Itaque fecimus.

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Quid Zeno? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Illi enim inter se dissentiunt. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur.
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Hoc est non dividere, sed frangere. Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Comprehensum, quod cognitum non habet? Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Quonam, inquit, modo? Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Istic sum, inquit. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Id enim natura desiderat. Equidem e Cn. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Et nemo nimium beatus est; Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Sed quae tandem ista ratio est? At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Si enim ad populum me vocas, eum. De quibus cupio scire quid sentias.

Primum quid tu dicis breve?

Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Quid Zeno? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; At multis malis affectus. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Sed plane dicit quod intellegit. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;
Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Ut pulsi recurrant?: Itaque contra est, ac dicitis;
Tria genera bonorum;: Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Falli igitur possumus.: Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Nihil sane.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Memini vero, inquam;: In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Quis enim redargueret?: Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Quare ad ea primum, si videtur; Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.

Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Hic ambiguo ludimur.

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Proclivi currit oratio. Satis est ad hoc responsum. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Ita prorsus, inquam; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Iam enim adesse poterit.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

Stoicos roga.: Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Efficiens dici potest.: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Ita prorsus, inquam;: Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Cui Tubuli nomen odio non est?

Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Confecta res esset. Prioris generis est docilitas, memoria; In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Si enim ad populum me vocas, eum. Sed fortuna fortis; Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Ubi ut eam caperet aut quando? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

Nam ista commendatio puerorum, memoria et caritas amicitiae,
            summorum officiorum in extremo spiritu conservatio indicat
            innatam esse homini probitatem gratuitam, non invitatam
            voluptatibus nec praemiorum mercedibus evocatam.

            Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat,
            praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Nos commodius agimus.: Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.
At certe gravius.: Sed hoc sane concedamus.
Tria genera bonorum;: Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?
A mene tu?: Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Nulla erit controversia.: Itaque contra est, ac dicitis;

Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Bonum patria: miserum exilium. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quis istum dolorem timet?

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Bonum liberi: misera orbitas. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Inquit, dasne adolescenti veniam? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum?

Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Quod cum dixissent, ille contra. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Primum divisit ineleganter; Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Sed haec omittamus; Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum.

Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere
            curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad
            cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

            Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus
            accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quid est enim aliud esse versutum? Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Comprehensum, quod cognitum non habet? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

            Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic
            affectum, ut optime is affici possit ad naturamque
            accommodatissime.

Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Cur deinde Metrodori liberos commendas? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Venit ad extremum; Quid me istud rogas? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Cave putes quicquam esse verius. Ea possunt paria non esse. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Pugnant Stoici cum Peripateticis. Quonam, inquit, modo? Ut id aliis narrare gestiant? Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Quare ad ea primum, si videtur; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Sed ego in hoc resisto; Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Sed quot homines, tot sententiae;

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.

Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Eademne, quae restincta siti? An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quis est tam dissimile homini. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quae contraria sunt his, malane? Odium autem et invidiam facile vitabis.

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Quod equidem non reprehendo; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest.

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Quae duo sunt, unum facit. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Erat enim Polemonis. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quid de Pythagora? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Ita prorsus, inquam; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Stoici scilicet. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Nam ante Aristippus, et ille melius. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Tria genera bonorum; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

Non potes, nisi retexueris illa.
Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.
Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.
Nihilo magis.

Qui et definierunt plurima et definiendi artes reliquerunt,
            quodque est definitioni adiunctum, ut res in partes
            dividatur, id et fit ab illis et quem ad modum fieri
            oporteat traditur;

            Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero
            omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet,
            quam scilicet comprimere nihil est negotii.

Suo genere perveniant ad extremum;
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;
Falli igitur possumus.
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Immo videri fortasse. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Explanetur igitur.

Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Quid vero? Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Id est enim, de quo quaerimus. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Quonam modo? Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Confecta res esset.: Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Confecta res esset.: Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Ita credo.: Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Quo tandem modo?: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Illi enim inter se dissentiunt. Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Quo modo? Murenam te accusante defenderem. Sed quid sentiat, non videtis. Ille incendat? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.

Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Quis enim redargueret? Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Si longus, levis. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Quid me istud rogas? Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna
            esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

            Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Si enim idem dicit, quod Hieronymus, qui censet summum bonum
            esse sine ulla molestia vivere, cur mavult dicere voluptatem
            quam vacuitatem doloris, ut ille facit, qui quid dicat
            intellegit?

            Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis
            adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti
            solet.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. At hoc in eo M. Sed nimis multa.

Tum ille: Ain tandem? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Summus dolor plures dies manere non potest? Age sane, inquam. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Quod iam a me expectare noli. Tu quidem reddes; Sin aliud quid voles, postea. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod
            sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra
            omnia.

            Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc
            Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Summus dolor plures dies manere non potest? Minime vero, inquit ille, consentit. Sin aliud quid voles, postea. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Inquit, dasne adolescenti veniam? An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.

Haec dicuntur fortasse ieiunius;: Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;
Nos commodius agimus.: Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
Negare non possum.: Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Quo igitur, inquit, modo?

Neutrum vero, inquit ille. Proclivi currit oratio. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Quid censes in Latino fore? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Eam stabilem appellas. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Sed quae tandem ista ratio est? Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Ita nemo beato beatior. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Quid iudicant sensus?: Pauca mutat vel plura sane;
Paria sunt igitur.: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Immo alio genere;: Sed residamus, inquit, si placet.
Tubulo putas dicere?: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Quonam modo? Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt.

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Illi enim inter se dissentiunt. Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Beatus sibi videtur esse moriens. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Si enim ad populum me vocas, eum.
Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Eam stabilem appellas. Quid, quod res alia tota est? Nam quid possumus facere melius?

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Poterat autem inpune;

Iam contemni non poteris.
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.
Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Aliter autem vobis placet.: Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Restatis igitur vos;: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Ille incendat?: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Sint ista Graecorum;: Quid enim possumus hoc agere divinius?

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Laboro autem non sine causa; At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Ego vero isti, inquam, permitto. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Illi enim inter se dissentiunt.

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Quid enim?: Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.
At certe gravius.: Quid, de quo nulla dissensio est?
Venit ad extremum;: At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.
An eiusdem modi?: Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
Quid enim?: Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Iam enim adesse poterit.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; De illis, cum volemus. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Immo videri fortasse. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Deinde dolorem quem maximum? Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Comprehensum, quod cognitum non habet? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Certe non potest.: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Frater et T.: Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.
Audeo dicere, inquit.: Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Erat enim res aperta.: Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Ut pulsi recurrant?: Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Ille incendat?: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te
            elegantiora desidero.

            Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere,
            quadratum rotundum.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Nam libero tempore, cum soluta nobis est eligendi optio, cumque nihil impedit, quo minus id, quod maxime placeat, facere possimus, omnis voluptas assumenda est, omnis dolor repellendus.

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Verum hoc idem saepe faciamus. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Nam ut peccatum est patriam prodere, parentes violare, fana
            depeculari, quae sunt in effectu, sic timere, sic maerere,
            sic in libidine esse peccatum est etiam sine effectu.

            Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.
Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;
Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Nam si concederetur, etiamsi ad corpus nihil referatur, ista sua sponte et per se esse iucunda, per se esset et virtus et cognitio rerum, quod minime ille vult expetenda.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
At certe gravius.
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
At hoc in eo M.

Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera
            dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum
            voluptate quam honeste cum dolore?

            Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Certe non potest. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quare conare, quaeso. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Erat enim res aperta.

Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari.

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent.

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Quo modo autem philosophus loquitur? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Venit ad extremum; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum excitabantur partim profectae a contemplatione rerum occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo etiam rationis explicandae disserendique cupiditas consequebatur;

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

At multis malis affectus. Sin autem reliqua appetenda sunt, cur, quod est ultimum rerum appetendarum, id non aut ex omnium earum aut ex plurimarum et maximarum appetitione concluditur? Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Et nemo nimium beatus est; Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Laboro autem non sine causa;
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum
            vidit, deinde hoc quoque alienum;

            Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis
            trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita
            aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus.

Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Refert tamen, quo modo. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Sed plane dicit quod intellegit. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Eam stabilem appellas. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?

Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
At iam decimum annum in spelunca iacet.
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis.

Scaevolam M.: Quo modo autem philosophus loquitur?
Si longus, levis.: Audeo dicere, inquit.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Ostendit pedes et pectus. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. De vacuitate doloris eadem sententia erit.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Igitur ne dolorem quidem. De hominibus dici non necesse est.

Quis Aristidem non mortuum diligit? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;

Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum.

Suo genere perveniant ad extremum; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quid est enim aliud esse versutum? Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Nihil ad rem! Ne sit sane;

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Ac tamen hic mallet non dolere. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.
Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Age, inquies, ista parva sunt.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Nos vero, inquit ille;

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. An eiusdem modi? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Nihil ad rem! Ne sit sane; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Sed ille, ut dixi, vitiose. Quis hoc dicit? Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Quorum altera prosunt, nocent altera. Dici enim nihil potest verius. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?
Utram tandem linguam nescio?
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Quid censes in Latino fore?
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Hoc simile tandem est? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.
Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Summae mihi videtur inscitiae. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Easdemne res? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quo tandem modo? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Sed quod proximum fuit non vidit.

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Ille incendat?: Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?
Quid vero?: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Stoici scilicet.: Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
At, si voluptas esset bonum, desideraret.

Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

An hoc usque quaque, aliter in vita? Quippe: habes enim a rhetoribus; Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. An hoc usque quaque, aliter in vita? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.

Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit.

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Beatus sibi videtur esse moriens. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Ego vero isti, inquam, permitto. Memini vero, inquam; Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Nunc vides, quid faciat.

Quare attende, quaeso.: Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Quibusnam praeteritis?: Et nemo nimium beatus est;

Ergo, inquit, tibi Q.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Avaritiamne minuis? Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Quis Aristidem non mortuum diligit?

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Confecta res esset. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Simus igitur contenti his. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Quibusnam praeteritis? Cui Tubuli nomen odio non est? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quae cum dixisset, finem ille. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Non potes, nisi retexueris illa. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?
Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Nihil sane.: Utilitatis causa amicitia est quaesita.
Eam stabilem appellas.: Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Hic ambiguo ludimur.: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Cur iustitia laudatur?: Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
Nihilo magis.: Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Id mihi magnum videtur. At enim hic etiam dolore. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quae sequuntur igitur? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Nam ante Aristippus, et ille melius. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Non potes, nisi retexueris illa. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas?

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant
            et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt,
            quodcumque veri simile videatur.

            Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum
            necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae
            sint et molestiae non recusandae.

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Quibus ex omnibus iudicari potest non modo non impediri rationem amicitiae, si summum bonum in voluptate ponatur, sed sine hoc institutionem omnino amicitiae non posse reperiri. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Hunc vos beatum; Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute
            finis bonorum;

            Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum
            earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Sed ad rem redeamus; Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Non semper, inquam; Oratio me istius philosophi non offendit; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Quo tandem modo? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Beatus sibi videtur esse moriens. Quae sequuntur igitur? Perge porro; Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Hoc non est positum in nostra actione. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;

In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Idemne, quod iucunde? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Videsne quam sit magna dissensio? Quorum altera prosunt, nocent altera. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Non laboro, inquit, de nomine. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Sin aliud quid voles, postea. Nemo igitur esse beatus potest. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Maximus dolor, inquit, brevis est. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Quid enim possumus hoc agere divinius?

Quis Aristidem non mortuum diligit? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quo modo autem philosophus loquitur? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Minime vero istorum quidem, inquit. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam.

Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Et quidem, inquit, vehementer errat; Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Si enim ad populum me vocas, eum. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Praeclare hoc quidem.

Nam de isto magna dissensio est.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Id mihi magnum videtur.

Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Quid iudicant sensus?: Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.
Quid de Pythagora?: Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Hoc non est positum in nostra actione. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
At hoc in eo M.
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.

Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
At iam decimum annum in spelunca iacet.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Inquit, dasne adolescenti veniam? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Quod vestri non item.

Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Equidem e Cn. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Si enim ad populum me vocas, eum.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Inde igitur, inquit, ordiendum est. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Scaevolam M. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae
            praeposita et reiecta diximus;

            Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae
            pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad
            senectutem esse discenda.

            Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens,
            sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Reguli reiciendam;: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
At eum nihili facit;: Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Si enim ad populum me vocas, eum. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. At multis malis affectus.

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Quid est enim aliud esse versutum?

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Pollicetur certe.
Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Equidem e Cn. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

Tenent mordicus.: Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Stoici scilicet.: Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Sumenda potius quam expetenda. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quare ad ea primum, si videtur; Id mihi magnum videtur. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Ut pulsi recurrant? A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Beatus sibi videtur esse moriens. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

Quaerimus enim finem bonorum.: Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Stoici scilicet.: Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Nihil sane.: Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Quid vero?: Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Magna laus.: Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;
Proclivi currit oratio.: Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Eam stabilem appellas.: Primum quid tu dicis breve?
Qui convenit?: Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Quae sequuntur igitur?: Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Haec dicuntur inconstantissime.: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Tu quidem reddes;: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Idemne, quod iucunde?: Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Restatis igitur vos; Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Pollicetur certe.: Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.
Quis negat?: Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Idemne, quod iucunde?: Egone quaeris, inquit, quid sentiam?
Venit ad extremum;: Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Quid ergo?: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Reguli reiciendam;: Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Sed tamen intellego quid velit.
Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.

Etsi dedit talem mentem, quae omnem virtutem accipere
            posset, ingenuitque sine doctrina notitias parvas rerum
            maximarum et quasi instituit docere et induxit in ea, quae
            inerant, tamquam elementa virtutis.

            Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri
            voluptas, qua non abundaret.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Iam contemni non poteris. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Est, ut dicis, inquit; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Iam contemni non poteris. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis.

Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit
            vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis.

            Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum
            dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Is es profecto tu. At hoc in eo M. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Quare attende, quaeso.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quis istud, quaeso, nesciebat? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sed haec nihil sane ad rem; Sed fortuna fortis; Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.
Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;
Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.
Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Si longus, levis dictata sunt.

Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Quod equidem non reprehendo; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset. Ratio quidem vestra sic cogit.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Quid iudicant sensus? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Qui est in parvis malis.

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus; Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.
Eam stabilem appellas.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Tum ille: Ain tandem? At iam decimum annum in spelunca iacet. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Suo genere perveniant ad extremum; Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quid enim possumus hoc agere divinius? Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.

De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad
            beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius
            amicitia, nihil uberius, nihil iucundius.

            Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae
            a te dicta sunt refellentem.

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Ita prorsus, inquam; Ergo in hac ratione tota de maximis fere rebus Stoici illos secuti sunt, ut et deos esse et quattuor ex rebus omnia constare dicerent. Stoicos roga. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Non potes, nisi retexueris illa. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Reguli reiciendam; Quis est tam dissimile homini.

Nos commodius agimus.: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Venit ad extremum;: Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.
Quid enim?: Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Sed fortuna fortis;: Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.
Quo tandem modo?: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Dat enim intervalla et relaxat. An hoc usque quaque, aliter in vita? Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quis negat?

Quonam modo?: Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Sed haec omittamus;: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Quonam modo?: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Hunc vos beatum;: At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.
Immo alio genere;: Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Recte, inquit, intellegis.: In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Quare conare, quaeso. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Quid vero?

Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Non potes, nisi retexueris illa. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Inquit, dasne adolescenti veniam? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quod iam a me expectare noli. Quare attende, quaeso. Quid censes in Latino fore? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Facete M. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Tu quidem reddes; Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Quo tandem modo? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Easdemne res?: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.
Recte, inquit, intellegis.: Quid enim possumus hoc agere divinius?
Perge porro;: Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.
Cur iustitia laudatur?: -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.
Qui convenit?: Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Non igitur bene.: Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Comprehensum, quod cognitum non habet?

Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus, consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in bonis ponamus nec in malis.

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quid enim? Venit ad extremum; De illis, cum volemus. Iam in altera philosophiae parte. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae.

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Et quidem, inquit, vehementer errat; Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Satis est ad hoc responsum. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Ego vero isti, inquam, permitto. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Immo alio genere; Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam
            optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

            Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista
            referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire
            malo paratiores.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Pollicetur certe. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Quis istud, quaeso, nesciebat? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quid vero? Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Sin aliud quid voles, postea. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Quo modo autem philosophus loquitur? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quare ad ea primum, si videtur; Frater et T.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Venit ad extremum; Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Nihil ad rem! Ne sit sane; Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Scaevolam M. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Proclivi currit oratio.

Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim.

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Ut pulsi recurrant? Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Easdemne res? Non risu potius quam oratione eiciendum?

Sed hoc sane concedamus.: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Quis hoc dicit?: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Reguli reiciendam;: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
A mene tu?: Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.
Perge porro;: Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Ad eos igitur converte te, quaeso. Satis est ad hoc responsum. Suo genere perveniant ad extremum; Sed quod proximum fuit non vidit. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.

Et hercule mihi vir optimus nostrique amantissimus, Aulus Torquatus, versatur ante oculos, cuius quantum studium et quam insigne fuerit erga me temporibus illis, quae nota sunt omnibus, scire necesse est utrumque vestrum.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.

Sin aliud quid voles, postea. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Pauca mutat vel plura sane; Eam stabilem appellas. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

Moriatur, inquit.: Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Hic ambiguo ludimur.: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Proclivi currit oratio.: Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Dicimus aliquem hilare vivere;: Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Quod quidem iam fit etiam in Academia. An eiusdem modi? Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Videsne, ut haec concinant? Quis enim redargueret? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Deinde dolorem quem maximum?

Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi
            faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum
            honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti.

            Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas,
            quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter
            sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis
            notae sunt.

            Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine
            appellas?

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed
            etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

            Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;
Quid censes in Latino fore?
Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. At enim sequor utilitatem.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quonam, inquit, modo? Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Utram tandem linguam nescio? Sed fortuna fortis; Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Nulla erit controversia. De quibus cupio scire quid sentias. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Ita prorsus, inquam; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Peccata paria.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. An haec ab eo non dicuntur? Moriatur, inquit. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Itaque his sapiens semper vacabit. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Scrupulum, inquam, abeunti; Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Eam stabilem appellas.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Ita prorsus, inquam; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Videsne quam sit magna dissensio? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Sed ego in hoc resisto; An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Simus igitur contenti his. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Nec vero potest quisquam de bonis et malis vere iudicare nisi omni cognita ratione naturae et vitae etiam deorum, et utrum conveniat necne natura hominis cum universa.

Quae cum essent dicta, discessimus. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Nescio quo modo praetervolavit oratio. In schola desinis. Quid adiuvas? Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quis Aristidem non mortuum diligit? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Quid nunc honeste dicit? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Quid censes in Latino fore? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Est, ut dicis, inquam. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Erat enim Polemonis. Nam ante Aristippus, et ille melius. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere.

Quid vero?: Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus.
Sint ista Graecorum;: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
Qui convenit?: Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Nihilo magis.: Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Quibusnam praeteritis?: Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?

Stoicos roga. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Eademne, quae restincta siti? Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. An tu me de L.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. At enim sequor utilitatem. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Gerendus est mos, modo recte sentiat. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Quonam, inquit, modo? Iam enim adesse poterit.

Itaque his sapiens semper vacabit. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Cur post Tarentum ad Archytam?

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque
            caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper
            essent.

            Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Proclivi currit oratio.: Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Si quae forte-possumus.: Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
Non igitur bene.: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.
Tubulo putas dicere?: Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Ubi ut eam caperet aut quando? Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam.
Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Cui Tubuli nomen odio non est?

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Idemne, quod iucunde?: Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant.
Tenent mordicus.: Falli igitur possumus.

Sunt autem quidam Epicurei timidiores paulo contra vestra convicia, sed tamen satis acuti, qui verentur ne, si amicitiam propter nostram voluptatem expetendam putemus, tota amicitia quasi claudicare videatur.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Odium autem et invidiam facile vitabis. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.
An hoc usque quaque, aliter in vita?
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur;

Nunc agendum est subtilius.
Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Moriatur, inquit. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Verum hoc idem saepe faciamus. Beatus sibi videtur esse moriens. Tum mihi Piso: Quid ergo? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. De quibus cupio scire quid sentias. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Idemne, quod iucunde? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum,
            quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

            Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit
            rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Non semper, inquam; Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Certe non potest. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? At certe gravius.

Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Primum quid tu dicis breve? Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Minime vero istorum quidem, inquit. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Sed plane dicit quod intellegit. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Duo enim genera quae erant, fecit tria. An haec ab eo non dicuntur? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.

Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.
Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?
In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Si quae forte-possumus. Suo genere perveniant ad extremum; Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Age, inquies, ista parva sunt. Tria genera bonorum; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Erat enim Polemonis. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Que Manilium, ab iisque M. Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Si longus, levis; Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Sed ad bona praeterita redeamus.

Illi enim inter se dissentiunt. Quae duo sunt, unum facit. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Satis est ad hoc responsum. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quis istud possit, inquit, negare?

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Eaedem res maneant alio modo. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.
Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Immo alio genere; Cave putes quicquam esse verius. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Nam quid possumus facere melius? Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Est, ut dicis, inquit; Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Non potes, nisi retexueris illa. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Age sane, inquam.

Quasi enim emendum eis sit, quod addant ad virtutem, primum
            vilissimas res addunt, dein singulas potius, quam omnia,
            quae prima natura approbavisset, ea cum honestate
            coniungerent.

            Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa
            pugnant.

Urgent tamen et nihil remittunt.

            Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata
            appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Satis est ad hoc responsum. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. At enim hic etiam dolore. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Eam stabilem appellas. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Satis est ad hoc responsum. Si longus, levis dictata sunt.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. An hoc usque quaque, aliter in vita?

Istic sum, inquit.

Sed hoc sane concedamus. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Cur iustitia laudatur? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? In schola desinis. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.

Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio.
Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Ratio quidem vestra sic cogit. Graccho, eius fere, aequalí? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Sed plane dicit quod intellegit. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur?

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Hoc non est positum in nostra actione. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quis Aristidem non mortuum diligit? Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; An eiusdem modi? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

At eum nihili facit; Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Quare attende, quaeso. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Quae sequuntur igitur? Quae duo sunt, unum facit.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Et quidem, inquit, vehementer errat; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quonam, inquit, modo? An eiusdem modi? Sin aliud quid voles, postea. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Summum a vobis bonum voluptas dicitur.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Sed fortuna fortis; Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Video enim et magnos et eosdem bene longinquos dolores,
            quorum alia toleratio est verior, qua uti vos non potestis,
            qui honestatem ipsam per se non amatis.

            Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus
            verbum nullum est, quod non intellegatur?

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Venit ad extremum;

Cur iustitia laudatur?: Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
A mene tu?: Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
A mene tu?: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. At iam decimum annum in spelunca iacet. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Suo genere perveniant ad extremum;

Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Sed fac ista esse non inportuna;

Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Hic ambiguo ludimur. Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Gerendus est mos, modo recte sentiat.
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Sint modo partes vitae beatae.
Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Quid enim?: Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.
Hunc vos beatum;: Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.
Ille incendat?: Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Quod iam a me expectare noli.

Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Negare non possum.: Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Quonam modo?: Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Illud vero minime consectarium, sed in primis hebes, illorum scilicet, non tuum, gloriatione dignam esse beatam vitam, quod non possit sine honestate contingere, ut iure quisquam glorietur.

Tria genera bonorum; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. At eum nihili facit; Perge porro; Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Confecta res esset. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Quid Zeno?: Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Quo modo?: Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.
Nulla erit controversia.: Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.
Numquam facies.: Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Sullae consulatum?: Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.
Eam stabilem appellas.: Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Scaevolam M.: Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;

Cur iustitia laudatur?

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Iam vero animus non esse solum, sed etiam cuiusdam modi debet esse, ut et omnis partis suas habeat incolumis et de virtutibus nulla desit. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Nam ante Aristippus, et ille melius. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Ita nemo beato beatior. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Itaque contra est, ac dicitis; Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Quid sequatur, quid repugnet, vident. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.

Primum divisit ineleganter; Sed quid sentiat, non videtis. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Et quidem, inquit, vehementer errat;
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Moriatur, inquit.: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Si quae forte-possumus.: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
At certe gravius.: Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Vide, quaeso, rectumne sit.: Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Tria genera bonorum;: Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Paria sunt igitur.: In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
Quid enim?: Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Si quae forte-possumus.: Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Iam contemni non poteris.: Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Cur iustitia laudatur?

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Sint modo partes vitae beatae. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.

Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Urgent tamen et nihil remittunt. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Nihil ad rem! Ne sit sane; Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.
Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Urgent tamen et nihil remittunt. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. At eum nihili facit; Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Haec dicuntur inconstantissime. Respondeat totidem verbis. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Iam contemni non poteris.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?
Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Quis Aristidem non mortuum diligit? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Urgent tamen et nihil remittunt. Quod cum dixissent, ille contra. Quorum altera prosunt, nocent altera. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

An tu me de L.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quae ista amicitia est? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Tubulo putas dicere?

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? At eum nihili facit; Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat.

Quid, de quo nulla dissensio est?
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.
Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Sedulo, inquam, faciam.: Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Proclivi currit oratio.: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Quid adiuvas?: Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Venit ad extremum;: Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.
Ita prorsus, inquam;: Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Sed plane dicit quod intellegit. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Nos vero, inquit ille;

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Si longus, levis dictata sunt. Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Neutrum vero, inquit ille. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. An tu me de L. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Quid de Pythagora?: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Idem adhuc;: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Quae contraria sunt his, malane? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Quis est tam dissimile homini. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Si longus, levis; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

An haec ab eo non dicuntur? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Restatis igitur vos;

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.
Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere?
Iam in altera philosophiae parte.
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Nihil enim hoc differt. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Ita prorsus, inquam; Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Deinde dolorem quem maximum? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta
            artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem
            illustriorem satis ornatus possit accedere.

            Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non
            fugiam ista popularia.

Non semper, inquam;
Utilitatis causa amicitia est quaesita.
Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.
Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Quid iudicant sensus? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Sin aliud quid voles, postea. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
An eiusdem modi?: Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Explanetur igitur.: Bonum incolumis acies: misera caecitas.
Quis hoc dicit?: Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Quis negat?: At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Stoicos roga.: Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Quid Zeno?: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Poterat autem inpune;: In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Sed ad bona praeterita redeamus. Si quae forte-possumus. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Ego vero isti, inquam, permitto. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Tenent mordicus.: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Itaque fecimus.: Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit.
Avaritiamne minuis?: Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.
Pollicetur certe.: Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis?

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a
            philosophis dicitur.

            Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Ego vero isti, inquam, permitto. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. An eiusdem modi? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. At enim hic etiam dolore. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.

Quo modo?: Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Si quae forte-possumus.: Zenonis est, inquam, hoc Stoici.
Stoicos roga.: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Negare non possum.: Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Facete M. Nam ante Aristippus, et ille melius. Quo tandem modo? Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Non laboro, inquit, de nomine. Ecce aliud simile dissimile. Nos commodius agimus. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Nulla erit controversia.: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Beatum, inquit.: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Efficiens dici potest.: Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere;
Idem adhuc;: Cave putes quicquam esse verius.
Ita credo.: Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Non semper, inquam;: At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Facillimum id quidem est, inquam. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Erat enim Polemonis. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Quo modo autem philosophus loquitur? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?

Quae quod Aristoni et Pyrrhoni omnino visa sunt pro nihilo,
            ut inter optime valere et gravissime aegrotare nihil prorsus
            dicerent interesse, recte iam pridem contra eos desitum est
            disputari.

            At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non
            potest.

Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quod quidem iam fit etiam in Academia. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Non laboro, inquit, de nomine. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Eaedem res maneant alio modo. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Immo alio genere; Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Si enim ad populum me vocas, eum.

Illud vero minime consectarium, sed in primis hebes, illorum scilicet, non tuum, gloriatione dignam esse beatam vitam, quod non possit sine honestate contingere, ut iure quisquam glorietur.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Ille incendat?: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Perge porro;: Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.
Confecta res esset.: Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Si longus, levis; Et quidem, inquit, vehementer errat; Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Scrupulum, inquam, abeunti; Collatio igitur ista te nihil iuvat. Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. An eiusdem modi? Sed ego in hoc resisto;

Sed haec omittamus;: Sed ille, ut dixi, vitiose.
Quid Zeno?: Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Quis negat?: Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Recte, inquit, intellegis.: Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Ut pulsi recurrant? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quid, de quo nulla dissensio est? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Minime vero istorum quidem, inquit. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quare attende, quaeso. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.
Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Confecta res esset. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu?

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Ea possunt paria non esse. Sed haec in pueris;

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Sed quae tandem ista ratio est? Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Ostendit pedes et pectus. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Si longus, levis. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Quid enim? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Quis est tam dissimile homini.

Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Sit enim idem caecus, debilis. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Si longus, levis; Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Quid de Pythagora? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Facete M.: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Quid ergo?: Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Idem adhuc;: Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Beatum, inquit.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Quid me istud rogas?

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Torquatus, is qui consul cum Cn. Sed plane dicit quod intellegit.

Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Paria sunt igitur. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Si longus, levis dictata sunt. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas?

Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Stoici scilicet.: Tu quidem reddes;
At certe gravius.: Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Sed hoc sane concedamus.: Erat enim res aperta.
Quid Zeno?: Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.
Tenent mordicus.: Mihi enim satis est, ipsis non satis.

At iam decimum annum in spelunca iacet.

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Erit enim mecum, si tecum erit. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Nemo igitur esse beatus potest. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Qui est in parvis malis.

Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Quae sequuntur igitur? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Quonam, inquit, modo? Quod quidem nobis non saepe contingit. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Primum divisit ineleganter; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. De quibus cupio scire quid sentias. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Summus dolor plures dies manere non potest? Quae est igitur causa istarum angustiarum?

Et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec
            diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa
            dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in
            vita manendum.

            Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque
            ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Quae sequuntur igitur? Nemo igitur esse beatus potest. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Sed ad illum redeo. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Nam ante Aristippus, et ille melius.

Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Quid Zeno? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Sed plane dicit quod intellegit. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Videsne quam sit magna dissensio? Ecce aliud simile dissimile.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.

Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Nunc vides, quid faciat. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Idemne, quod iucunde? Sed haec nihil sane ad rem; Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Tubulo putas dicere?: Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.
Istic sum, inquit.: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Nulla erit controversia.: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Tria genera bonorum;: Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Praeclare hoc quidem. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Non est igitur voluptas bonum. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit.
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Hoc simile tandem est? Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.

Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Quorum altera prosunt, nocent altera. Cur id non ita fit? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quis negat? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Quae cum dixisset, finem ille. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Quo modo autem philosophus loquitur? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sed residamus, inquit, si placet.

Quid censes in Latino fore? Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Utram tandem linguam nescio? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Si quae forte-possumus.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Quid enim interest, divitias, opes, valitudinem bona dicas anne praeposita, cum ille, qui ista bona dicit, nihilo plus iis tribuat quam tu, qui eadem illa praeposita nominas?

Dum enim in una virtute sic omnia esse voluerunt, ut eam rerum selectione expoliarent nec ei quicquam, aut unde oriretur, darent, aut ubi niteretur, virtutem ipsam, quam amplexabantur, sustulerunt.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

In schola desinis. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Quo modo autem philosophus loquitur?

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Si longus, levis dictata sunt. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae.

Quonam modo?: Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.
Quid adiuvas?: Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Reguli reiciendam; Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Et quidem, inquit, vehementer errat; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. An hoc usque quaque, aliter in vita? Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Quid Zeno? An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quis enim redargueret? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Quid, de quo nulla dissensio est? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Ego vero isti, inquam, permitto.

Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

            Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus
            comparandis?

Quid vero?: Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?
Paria sunt igitur.: Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Poterat autem inpune;: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Nos commodius agimus.: Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Si longus, levis; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Ut id aliis narrare gestiant?

Qui est in parvis malis. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Eadem fortitudinis ratio reperietur. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Dat enim intervalla et relaxat. Igitur ne dolorem quidem. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quis est tam dissimile homini. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Quis enim redargueret? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; An haec ab eo non dicuntur? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Sed quot homines, tot sententiae; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Age sane, inquam. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Quod quidem iam fit etiam in Academia. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. An tu me de L. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Prioris generis est docilitas, memoria; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum;

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

At enim hic etiam dolore. Stoicos roga. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Quae duo sunt, unum facit.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Physicae quoque non sine causa tributus idem est honos, propterea quod, qui convenienter naturae victurus sit, ei proficiscendum est ab omni mundo atque ab eius procuratione.

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc;

Si longus, levis dictata sunt.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Minime vero, inquit ille, consentit. Ut aliquid scire se gaudeant? Id mihi magnum videtur. Numquam facies. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Minime vero istorum quidem, inquit.

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer
            utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

            Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum,
            triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi
            tertia.

Videsne, ut haec concinant?

Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere.

Videsne, ut haec concinant? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Quis istud, quaeso, nesciebat? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Quid est enim aliud esse versutum? Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Proclivi currit oratio. Avaritiamne minuis? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Dici enim nihil potest verius. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Id mihi magnum videtur.

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Ego vero isti, inquam, permitto. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?
Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Quid Zeno?

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Non potes, nisi retexueris illa.
Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non
            dicente te intellego;

            Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine
            appellas?

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Hoc non est positum in nostra actione. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur?

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Sed residamus, inquit, si placet. Qui est in parvis malis. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Bonum liberi: misera orbitas. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere.

Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Audeo dicere, inquit. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Sed ad rem redeamus; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Quid vero?: Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Tu quidem reddes;: Tria genera bonorum;
Istic sum, inquit.: Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.
Idemne, quod iucunde?: Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
ALIO MODO.: Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem?

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit.
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.
Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Quorum altera prosunt, nocent altera. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Istic sum, inquit. Tum mihi Piso: Quid ergo? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Quae duo sunt, unum facit. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca
            etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

            Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid
            sequi, quid fugere debeant?

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Perge porro; Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Confecta res esset. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Cyrenaici quidem non recusant; Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Sint modo partes vitae beatae. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Quod iam a me expectare noli.
Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Age, inquies, ista parva sunt. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Quae contraria sunt his, malane? Frater et T. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Contineo me ab exemplis. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Hic homo severus luxuriam ipsam per se reprehendendam non putat, et hercule, Torquate, ut verum loquamur, si summum bonum voluptas est, rectissime non putat. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Nihil sane. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Cur post Tarentum ad Archytam? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Eaedem res maneant alio modo. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Suo genere perveniant ad extremum; Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.

Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Illi enim inter se dissentiunt. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Dici enim nihil potest verius. Cur iustitia laudatur? Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Ea possunt paria non esse. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quis est tam dissimile homini. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Paria sunt igitur. Et nemo nimium beatus est;

Moriatur, inquit.: Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
At eum nihili facit;: Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;
Quid ergo?: Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
At coluit ipse amicitias.: Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.
Quid iudicant sensus?: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Erat enim Polemonis.: Ratio quidem vestra sic cogit.

Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nam quid possumus facere melius? Nam quid possumus facere melius? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. At certe gravius. Eam stabilem appellas.

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Sed videbimus. Nemo igitur esse beatus potest. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Torquatus, is qui consul cum Cn. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Sed haec omittamus; Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quare attende, quaeso. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Si quae forte-possumus. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere?

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Quis hoc dicit? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Magna laus. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Et quidem, inquit, vehementer errat; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Sed nimis multa. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Ne discipulum abducam, times. Deinde dolorem quem maximum? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Maximus dolor, inquit, brevis est. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Istic sum, inquit. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Haec dicuntur inconstantissime.

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Et quidem, inquit, vehementer errat; Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Hos contra singulos dici est melius. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? An hoc usque quaque, aliter in vita? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. An potest cupiditas finiri? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Perge porro; Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Quae duo sunt, unum facit. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Qui est in parvis malis. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum.

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

An tu me de L. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Inest in eadem explicatione naturae insatiabilis quaedam e cognoscendis rebus voluptas,in qua una confectis rebus necessariis vacui negotiis honeste ac liberaliter possimus vivere. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Haec dicuntur inconstantissime. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Sed ad rem redeamus; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Urgent tamen et nihil remittunt. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Poterat autem inpune; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Neutrum vero, inquit ille. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Sint modo partes vitae beatae. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.

Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Age, inquies, ista parva sunt.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quonam, inquit, modo? Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Deinde dolorem quem maximum? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Memini vero, inquam; Erat enim Polemonis. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Quonam modo? Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Hoc non est positum in nostra actione. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Magna laus. Torquatus, is qui consul cum Cn. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Simus igitur contenti his. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Sed plane dicit quod intellegit. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Negare non possum.: Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.
Sed haec omittamus;: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Stoicos roga.: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Pollicetur certe.: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Frater et T. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.

Utram tandem linguam nescio? Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Proclivi currit oratio.
Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Quis istud, quaeso, nesciebat?: Cur id non ita fit?
Memini vero, inquam;: At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Ille incendat?: Videsne quam sit magna dissensio?
Cur iustitia laudatur?: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Nihil sane.: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Nihil sane. Eam stabilem appellas. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Erat enim Polemonis. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Sin aliud quid voles, postea. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Sint ista Graecorum; Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Tria genera bonorum; Prioris generis est docilitas, memoria; Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Quod cum dixissent, ille contra.

Quid iudicant sensus?: Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
A mene tu?: Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;

Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Confecta res esset. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Quid, quod res alia tota est? Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Quare ad ea primum, si videtur; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Suis cuiusque sensibus sic, ut, contra si quis dicere velit, non audiatur -, tamen, ne quid praetermittamus, rationes quoque, cur hoc ita sit, afferendas puto. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.
Sint ista Graecorum;

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;

Quid de Pythagora?: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Si quae forte-possumus.: Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Si longus, levis;: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Negare non possum.: Qui convenit?

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.
Num quid tale Democritus?
At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Primum divisit ineleganter; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Quare attende, quaeso.: Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Nihil sane.: Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;

Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sed nimis multa. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius.

Si enim idem dicit, quod Hieronymus, qui censet summum bonum
            esse sine ulla molestia vivere, cur mavult dicere voluptatem
            quam vacuitatem doloris, ut ille facit, qui quid dicat
            intellegit?

            Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus
            commentatus?

Si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam, et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris ne assidat, sed inpunite tamen;

Paria sunt igitur.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Quid est enim aliud esse versutum? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Quid, de quo nulla dissensio est? Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles.

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Laboro autem non sine causa; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Perge porro; In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quare ad ea primum, si videtur; Ratio quidem vestra sic cogit.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Praeteritis, inquit, gaudeo.
Hic nihil fuit, quod quaereremus.
Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.

Quorum altera prosunt, nocent altera. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Si id dicis, vicimus.: Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Tria genera bonorum;: Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
ALIO MODO.: Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Nihil sane.: Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Equidem e Cn.: Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Quonam, inquit, modo? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. De vacuitate doloris eadem sententia erit.

Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Illi enim inter se dissentiunt. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Utilitatis causa amicitia est quaesita. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Quis Aristidem non mortuum diligit? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Iam enim adesse poterit.

Tenent mordicus.: Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
At certe gravius.: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Restatis igitur vos;: Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.
Immo videri fortasse.: Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Audeo dicere, inquit.: Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit?

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Quibusnam praeteritis? Optime, inquam. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Quid, quod res alia tota est? Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Ut aliquid scire se gaudeant?
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Nemo igitur esse beatus potest. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Laboro autem non sine causa; Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Satis est ad hoc responsum. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Eam stabilem appellas. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Quae est igitur causa istarum angustiarum?

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Quid, quod res alia tota est? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Torquatus, is qui consul cum Cn. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.

Et tamen puto concedi nobis oportere ut Graeco verbo utamur, si quando minus occurret Latinum, ne hoc ephippiis et acratophoris potius quam proegmenis et apoproegmenis concedatur;

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Quo tandem modo? Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Deinde dolorem quem maximum? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Perge porro;: Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Erat enim Polemonis.: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Id est enim, de quo quaerimus. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis.

Quis hoc dicit?: Nam ista vestra: Si gravis, brevis;
At eum nihili facit;: O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Explanetur igitur.: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Recte, inquit, intellegis.

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quid, quod res alia tota est? Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Minime vero, inquit ille, consentit. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?

Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Ut aliquid scire se gaudeant? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Id mihi magnum videtur. Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.

Magna laus.

Hoc non est positum in nostra actione. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. At enim hic etiam dolore. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Iam enim adesse poterit. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent. Nihilo magis. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.
Quis istud possit, inquit, negare?
Quis enim redargueret?
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Torquatus, is qui consul cum Cn.

Et nemo nimium beatus est; Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Nam de isto magna dissensio est. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Explanetur igitur. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Erat enim res aperta.

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Si id dicis, vicimus. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Immo alio genere; Sed quod proximum fuit non vidit. Ut aliquid scire se gaudeant?

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.
Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Nam ista vestra: Si gravis, brevis;

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum
            munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro
            et tibi tam propinquo respondeat.

            Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri
            voluptas, qua non abundaret.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Hoc tu nunc in illo probas. Beatus sibi videtur esse moriens.

Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Paria sunt igitur.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Non laboro, inquit, de nomine. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Quis istum dolorem timet? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Quare attende, quaeso. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Erat enim Polemonis. Memini me adesse P. Neutrum vero, inquit ille. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Quid de Pythagora?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Quid, de quo nulla dissensio est? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Cyrenaici quidem non recusant; Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Cur, nisi quod turpis oratio est? Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est.

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? At hoc in eo M. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Dat enim intervalla et relaxat.

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Summus dolor plures dies manere non potest? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Minime vero, inquit ille, consentit. Tenent mordicus. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt.

Si longus, levis;: Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.
Ille incendat?: Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Pollicetur certe.: De vacuitate doloris eadem sententia erit.
Numquam facies.: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
An eiusdem modi?: Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Stoici scilicet.: Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Restatis igitur vos; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero
            omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet,
            quam scilicet comprimere nihil est negotii.

            An nisi populari fama?

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quis negat? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;

Respondeat totidem verbis.: Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Praeclare hoc quidem.: Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Sed nimis multa.: Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Sint ista Graecorum;: Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Quare attende, quaeso.: Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.

Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Primum quid tu dicis breve? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.
Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Quae cum essent dicta, discessimus.
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Quid censes in Latino fore?

Cur haec eadem Democritus?
Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Quid iudicant sensus?
Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Nos commodius agimus.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum;

Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Certe non potest. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Hunc vos beatum; Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Dat enim intervalla et relaxat. Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Quis istud possit, inquit, negare?

Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quid, quod res alia tota est? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Sed fac ista esse non inportuna; Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Dat enim intervalla et relaxat. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Si longus, levis. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Sed ego in hoc resisto; Videsne, ut haec concinant? Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Ut iam liceat una comprehensione omnia complecti non
            dubitantemque dicere omnem naturam esse servatricem sui
            idque habere propositum quasi finem et extremum, se ut
            custodiat quam in optimo sui generis statu;

            Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur
            eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Quae quod Aristoni et Pyrrhoni omnino visa sunt pro nihilo,
            ut inter optime valere et gravissime aegrotare nihil prorsus
            dicerent interesse, recte iam pridem contra eos desitum est
            disputari.

            Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se
            acupenserem maenae non anteponere.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Res enim concurrent contrariae. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Conferam avum tuum Drusum cum C. Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Contineo me ab exemplis. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Si enim ad populum me vocas, eum. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis?

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas, quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis notae sunt.

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Refert tamen, quo modo.

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Ne discipulum abducam, times. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quod cum dixissent, ille contra.

Quod quidem iam fit etiam in Academia. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Et nemo nimium beatus est; Et quod est munus, quod opus sapientiae? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Optime, inquam. Explanetur igitur.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Vide, quaeso, rectumne sit. Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

An hoc usque quaque, aliter in vita?

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Hoc non est positum in nostra actione.

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Sed ad rem redeamus; Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quis enim redargueret? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Sed nimis multa.

Nec tamen argumentum hoc Epicurus a parvis petivit aut etiam a bestiis, quae putat esse specula naturae, ut diceret ab iis duce natura hanc voluptatem expeti nihil dolendi.

Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis
            tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere
            virtutis.

            Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum
            est, nunc quidem hactenus;

In homine autem summa omnis animi est et in animo rationis,
            ex qua virtus est, quae rationis absolutio definitur, quam
            etiam atque etiam explicandam putant.

            Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam,
            qua erat transfixus, hastam.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Sed haec in pueris;
Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Eam stabilem appellas. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque
            officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum
            rerum, quae secundum naturam sunt.

            Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem,
            Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret
            Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat,
            addisceret?

Cur iustitia laudatur?: Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Nos commodius agimus.: Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Magna laus.: Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Etiam beatissimum?: Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quonam, inquit, modo? Sint modo partes vitae beatae. Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam
            dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis
            laetum esse se narrat.

            An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in
            rebus humanis, ut reliquas obruat?

Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Sed residamus, inquit, si placet. Ut pulsi recurrant? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Nihil enim hoc differt. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.

Certe non potest.: Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.
Cur iustitia laudatur?: Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Tria genera bonorum;: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Tenent mordicus.: Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quaerimus enim finem bonorum. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Peccata paria. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Tenent mordicus. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; An nisi populari fama? Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Tu quidem reddes; Quorum altera prosunt, nocent altera.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?
Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Sedulo, inquam, faciam. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta
            artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem
            illustriorem satis ornatus possit accedere.

            Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam
            esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Nihil enim hoc differt. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Sed fortuna fortis; Utram tandem linguam nescio? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in
            motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil
            dolentis in stabilitate-, quid tendit?

            Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo
            tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quo igitur, inquit, modo? Recte, inquit, intellegis. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Minime vero, inquit ille, consentit.

Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Bonum integritas corporis: misera debilitas. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Pollicetur certe. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Et nemo nimium beatus est;

Nihil enim est aliud, quam ob rem mihi percipi nihil posse videatur, nisi quod percipiendi vis ita definitur a Stoicis, ut negent quicquam posse percipi nisi tale verum, quale falsum esse non possit.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Beatum, inquit.: Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.
Falli igitur possumus.: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Praeclare hoc quidem.: Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.
Pollicetur certe.: Is es profecto tu.
Beatum, inquit.: Nulla erit controversia.
Nihil sane.: Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Magna laus.: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Perge porro;: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Falli igitur possumus.: Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Idem adhuc;: Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Age sane, inquam.: Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Tanta vis admonitionis inest in locis; Nam quid possumus facere melius? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quae cum dixisset, finem ille. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Quod autem ea, quae ad naturam accommodata et per se
            assumenda esse dicunt, non adiungunt ad finem bonorum,
            desciscunt a natura et quodam modo sunt non dissimiles
            Aristonis.

            Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Cui Tubuli nomen odio non est? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Iam in altera philosophiae parte. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Sed plane dicit quod intellegit. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;
Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Peccata paria. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Dicimus aliquem hilare vivere;

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Easdemne res? A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Cur, nisi quod turpis oratio est? Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum.

Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam
            multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se
            optime sibi consulere arbitrantur.

            Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a
            philosophis ratione quadam distinguitur.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Quis istud possit, inquit, negare? Iam in altera philosophiae parte. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Sedulo, inquam, faciam. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. At multis malis affectus. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Equidem e Cn. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Igitur ne dolorem quidem. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Quo modo autem philosophus loquitur? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Falli igitur possumus. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Non semper, inquam; Facillimum id quidem est, inquam. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quorum altera prosunt, nocent altera. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Easdemne res?: Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Nos commodius agimus.: Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Recte dicis;: Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
Tu quidem reddes;: Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Ecce aliud simile dissimile.

Pollicetur certe.: Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.
Pollicetur certe.: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Quo tandem modo?: Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Tum ille: Ain tandem? Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque appetitu movetur. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

At iam decimum annum in spelunca iacet.

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quid vero? Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Gerendus est mos, modo recte sentiat. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Si quae forte-possumus. Beatum, inquit. Bonum valitudo: miser morbus. Ut id aliis narrare gestiant?

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Sed nunc, quod agimus; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. An haec ab eo non dicuntur? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Deinde dolorem quem maximum? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Confecta res esset.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Itaque contra est, ac dicitis; Tamen a proposito, inquam, aberramus. An tu me de L.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Sed ad illum redeo. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Suo genere perveniant ad extremum; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Sed quae tandem ista ratio est?
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.

Stoicos roga.: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Sullae consulatum?: An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Paria sunt igitur.: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Non semper, inquam;: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Esse enim, nisi eris, non potes. At hoc in eo M. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?
Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.

Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.
Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Erit enim mecum, si tecum erit.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Id est enim, de quo quaerimus. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Itaque ab his ordiamur. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Haec dicuntur inconstantissime. Cave putes quicquam esse verius. Praeclare hoc quidem. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Aliter autem vobis placet. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Audeo dicere, inquit. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Audeo dicere, inquit. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Beatus sibi videtur esse moriens. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; De illis, cum volemus.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. An eiusdem modi? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Rationis enim perfectio est virtus; Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur
            ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita
            adsentiatur.

            Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad
            imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur.

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Quo tandem modo?

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Contineo me ab exemplis. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Sed nimis multa.: Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Quid Zeno?: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Frater et T.: Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?
Ita credo.: Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Sed videbimus.: Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum.

Sedulo, inquam, faciam. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Satis est ad hoc responsum. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. At enim hic etiam dolore. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Velut ego nunc moveor.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Restatis igitur vos;: Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Si longus, levis;: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Moriatur, inquit.: Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Sed haec in pueris;: Sit enim idem caecus, debilis.
Quid vero?: Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Efficiens dici potest.: Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.
Nihilo magis.: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;
Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Sed haec omittamus; Quae sequuntur igitur? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Quod cum dixissent, ille contra. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quid Zeno?

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Tubulo putas dicere? Explanetur igitur. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Sed tamen intellego quid velit. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Sed tamen intellego quid velit.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Sed quae tandem ista ratio est? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nos cum te, M. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.
Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Ubi ut eam caperet aut quando?
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Quae cum dixisset, finem ille. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Nos cum te, M. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Ecce aliud simile dissimile. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Hunc vos beatum;

Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Sed quot homines, tot sententiae; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus.

At certe gravius.: At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Itaque fecimus.: Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Quid vero?: Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Si longus, levis.: Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Idem adhuc;: Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.
Quare conare, quaeso.: Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.
Perge porro;: Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Pollicetur certe.: At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Cave putes quicquam esse verius.
Simus igitur contenti his.
Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Quonam, inquit, modo?: Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Quid Zeno?: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Ostendit pedes et pectus.: Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Perge porro;: Suo genere perveniant ad extremum;

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Non est igitur voluptas bonum. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Sint ista Graecorum; Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Quis istum dolorem timet? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Ego vero isti, inquam, permitto. Proclivi currit oratio. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Nos vero, inquit ille; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Cave putes quicquam esse verius. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quis Aristidem non mortuum diligit?

Explanetur igitur.: Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Stoicos roga.: Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Proclivi currit oratio.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
A mene tu?: Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Cur post Tarentum ad Archytam? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Praeteritis, inquit, gaudeo. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. At iam decimum annum in spelunca iacet. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. An tu me de L. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.
Praeclare hoc quidem.
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Frater et T. Ratio quidem vestra sic cogit. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata.

Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer
            utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

            Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. An tu me de L. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. An hoc usque quaque, aliter in vita? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Rationis enim perfectio est virtus;

Minime vero, inquit ille, consentit. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Minime vero, inquit ille, consentit.

Nihil sane.: Poterat autem inpune;
Nulla erit controversia.: Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?
Tria genera bonorum;: Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
ALIO MODO.: Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

De quibus cupio scire quid sentias.

Murenam te accusante defenderem. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. De hominibus dici non necesse est. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Comprehensum, quod cognitum non habet? Hoc tu nunc in illo probas. Audeo dicere, inquit. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae.

Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;
Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.
Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Ostendit pedes et pectus. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Tum mihi Piso: Quid ergo?
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum. An eiusdem modi? Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem?

Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Age sane, inquam. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt;

Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Audeo dicere, inquit. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.
Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Haec dicuntur inconstantissime. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere?

Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam
            facit, et quidem corpore perceptarum.

            Recte, inquit, intellegis.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Hoc tu nunc in illo probas. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Quorum altera prosunt, nocent altera. Aliter autem vobis placet. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Equidem, sed audistine modo de Carneade? Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Et nemo nimium beatus est; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Confecta res esset.

Confecta res esset.: Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.
Ita prorsus, inquam;: Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Quare attende, quaeso.: Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Sed videbimus.: Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; An haec ab eo non dicuntur? Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Quippe: habes enim a rhetoribus; Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.
Ut id aliis narrare gestiant?
Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.
Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Nos commodius agimus. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Quae cum dixisset, finem ille. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? An eiusdem modi? Que Manilium, ab iisque M. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Equidem e Cn. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Itaque fecimus.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Quid est igitur, inquit, quod requiras? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Rationis enim perfectio est virtus; Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Primum divisit ineleganter;

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Eadem fortitudinis ratio reperietur. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Efficiens dici potest. Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quid vero? Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Avaritiamne minuis?: Zenonis est, inquam, hoc Stoici.
Quis negat?: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque
            ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum
            locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

            Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad
            extremum.

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.
Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Que Manilium, ab iisque M. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Etiam beatissimum? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Hic ambiguo ludimur. Sin aliud quid voles, postea.

Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere.

Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his
            vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos
            ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim.

            Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque
            nobiscum Q.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Nam quid possumus facere melius? Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Sed videbimus.
Ut id aliis narrare gestiant?
Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Dici enim nihil potest verius.
Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Erat enim Polemonis. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Quare attende, quaeso.

Ubi ut eam caperet aut quando?

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Summus dolor plures dies manere non potest? Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.

Optime, inquam.: Sed ille, ut dixi, vitiose.
Sed videbimus.: Ubi ut eam caperet aut quando?
Explanetur igitur.: Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Moriatur, inquit.: At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Hunc vos beatum;: Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Efficiens dici potest.: Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quis istum dolorem timet? Nam de isto magna dissensio est. Quid adiuvas? Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

At multis malis affectus. Scisse enim te quis coarguere possit? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Age, inquies, ista parva sunt. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Erat enim Polemonis. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Iam contemni non poteris. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Erat enim Polemonis.
Quo tandem modo?
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur.

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Age sane, inquam. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Ut pulsi recurrant? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quis negat? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Quod quidem nobis non saepe contingit. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Ut pulsi recurrant? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur
            quasi concessis;

            Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum
            re concinebat, verbis discrepare?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.

Nam aut privatim aliquid gerere malunt aut, qui attore animo
            sunt, capessunt rem publicam honoribus imperiisque
            adipiscendis aut totos se ad studia doctrinae conferunt.

            Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum,
            Cn.

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Velut ego nunc moveor. Prioris generis est docilitas, memoria; Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Quae contraria sunt his, malane? Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus.

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Quaerimus enim finem bonorum. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Minime vero istorum quidem, inquit. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Tria genera bonorum; Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Bonum patria: miserum exilium.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Tenent mordicus. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Quonam modo? Sin aliud quid voles, postea. Hic ambiguo ludimur. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Hoc simile tandem est? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Satis est ad hoc responsum. Iam enim adesse poterit. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Hoc est non dividere, sed frangere.

Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat,
            ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut
            dolore omni liberetur?

            Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces
            voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum
            voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem
            meminisse tu non potes.

            Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui
            interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete
            audiendi sunt.

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe
            audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio
            moveri diceret.

            Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum;

Ita credo.: Beatum, inquit.
Audeo dicere, inquit.: His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Haeret in salebra.: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Negare non possum.: Primum divisit ineleganter;
Peccata paria.: Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.
Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Si longus, levis. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Prioris generis est docilitas, memoria; Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sed ille, ut dixi, vitiose. Sed hoc sane concedamus.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Quid, de quo nulla dissensio est?
Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; An hoc usque quaque, aliter in vita? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Si longus, levis. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Cave putes quicquam esse verius. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Nemo igitur esse beatus potest. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Quid iudicant sensus?: Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Hunc vos beatum;: Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Restatis igitur vos; Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Respondeat totidem verbis. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Simus igitur contenti his. Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus
            ille Siculo fecit tyranno?

            Age, inquies, ista parva sunt.

Alii rursum isdem a principiis omne officium referent aut ad voluptatem aut ad non dolendum aut ad prima illa secundum naturam optinenda. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Suo genere perveniant ad extremum; In schola desinis. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi;

In schola desinis. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti. Etiam beatissimum? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Quonam, inquit, modo?

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Iam contemni non poteris.
Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Sed ad rem redeamus;
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Praeclare hoc quidem.: Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Optime, inquam.: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Respondeat totidem verbis.: An hoc usque quaque, aliter in vita?
Sed videbimus.: His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Tenent mordicus.: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Ita prorsus, inquam;: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Sed nimis multa.: Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Nihilo magis.: Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Idemne, quod iucunde?: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Quid enim?: Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Sullae consulatum?: Cur iustitia laudatur?
Stoicos roga.: Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Equidem e Cn. Sit enim idem caecus, debilis. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Ita credo. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Maximus dolor, inquit, brevis est. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Cave putes quicquam esse verius. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Sint ista Graecorum; Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Hoc non est positum in nostra actione. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quod totum contra est. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Nihilo magis.: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Paria sunt igitur.: Odium autem et invidiam facile vitabis.
Haeret in salebra.: Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Ita credo.: Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Easdemne res?: Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.
Idemne, quod iucunde?: Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ut id aliis narrare gestiant? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Paria sunt igitur.: Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?
Ita credo.: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Sed quot homines, tot sententiae; Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Quibusnam praeteritis?: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Respondeat totidem verbis.: Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?
Beatum, inquit.: At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
An haec ab eo non dicuntur?

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum
            simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum
            rerum appetendarum.

            Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
            num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
            indolentia?

Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Si longus, levis; Sed haec omittamus; Dicimus aliquem hilare vivere; Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Ut pulsi recurrant? Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Sic, quod est extremum omnium appetendorum atque ductum a
            prima commendatione naturae, multis gradibus adscendit, ut
            ad summum perveniret, quod cumulatur ex integritate corporis
            et ex mentis ratione perfecta.

            Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Nos commodius agimus. At certe gravius. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Utram tandem linguam nescio? Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Suo enim quisque studio maxime ducitur.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit,
            cum dolorem summum malum esse dixerit.

            Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in
            iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

Primum divisit ineleganter;

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Comprehensum, quod cognitum non habet? Nam ante Aristippus, et ille melius. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quibusnam praeteritis? Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?
Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Sint ista Graecorum;: Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Ecce aliud simile dissimile.: Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Nihilo magis.: Ut aliquid scire se gaudeant?
Sullae consulatum?: Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Haec dicuntur inconstantissime.: Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Qui convenit? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.

Tria genera bonorum;: Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Certe non potest.: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Sed haec in pueris;
Sed nimis multa.: Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.
Frater et T.: Hic ambiguo ludimur.

Recte, inquit, intellegis. Scisse enim te quis coarguere possit? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Stoici scilicet.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Pugnant Stoici cum Peripateticis. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quorum altera prosunt, nocent altera. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Sint ista Graecorum; Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Frater et T. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Idem adhuc; Nulla erit controversia. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Negare non possum.

Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Utram tandem linguam nescio? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal,
            quod se oderit?

            Tamen a proposito, inquam, aberramus.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Illa tamen simplicia, vestra versuta. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Ita prorsus, inquam; Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Nihil illinc huc pervenit. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Memini me adesse P.

Poterat autem inpune;: Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Hunc vos beatum;: Reguli reiciendam;
Stoicos roga.: Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
Quid iudicant sensus?: Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Si longus, levis dictata sunt.

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Non potes, nisi retexueris illa. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Non est igitur voluptas bonum. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Quis hoc dicit? Nihil enim hoc differt.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.

Quis hoc dicit?: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Efficiens dici potest.: Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Negare non possum.: Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.
Tenent mordicus.: Quonam, inquit, modo?
Quibus ego vehementer assentior.: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Beatum, inquit.: Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Murenam te accusante defenderem.
Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Sed ego in hoc resisto; At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Immo alio genere; Quid de Pythagora? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum
            gerendarum, opifices denique delectantur historia?

            Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Easdemne res?: Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
Sed nimis multa.: In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Primum divisit ineleganter;: In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.

Scrupulum, inquam, abeunti;

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Tubulo putas dicere? At certe gravius. Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Illi enim inter se dissentiunt.
Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?
Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Respondeat totidem verbis.
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Sit sane ista voluptas. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Id enim natura desiderat. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Hoc non est positum in nostra actione.

Nihil sane.: Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum.
Quid iudicant sensus?: Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Itaque fecimus.: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Recte, inquit, intellegis.: Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Non igitur bene.: Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
At certe gravius.: Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Peccata paria. Ne discipulum abducam, times. Videsne quam sit magna dissensio? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Cur post Tarentum ad Archytam? Quippe: habes enim a rhetoribus; Nam de isto magna dissensio est. Si longus, levis; Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

De vacuitate doloris eadem sententia erit.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Tu quidem reddes; Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Istic sum, inquit.: De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis;
Numquam facies.: Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.
Immo alio genere;: Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.
Quare ad ea primum, si videtur;
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Quonam modo?: Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.
Quid adiuvas?: Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.
Ille incendat?: Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Sed nimis multa.: Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.
Sedulo, inquam, faciam.: Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.
Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur.
Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;

Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quid iudicant sensus? Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris
            oratio.

            Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad
            Pericli sepulcrum accederem.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.
Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent.

Venit ad extremum;: Iam in altera philosophiae parte.
Poterat autem inpune;: Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
Frater et T.: Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.
Si longus, levis.: Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Que Manilium, ab iisque M. Verum hoc idem saepe faciamus. Polycratem Samium felicem appellabant. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Murenam te accusante defenderem.: Satis est ad hoc responsum.
Efficiens dici potest.: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Negare non possum.: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Sed haec omittamus;: Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; At enim hic etiam dolore. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Facete M. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quo modo? In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Deinde dolorem quem maximum?

An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur?

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Id est enim, de quo quaerimus.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Gerendus est mos, modo recte sentiat.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Haec dicuntur inconstantissime. Urgent tamen et nihil remittunt. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.

Nihil sane. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Sed haec in pueris; Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Quippe: habes enim a rhetoribus; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Audeo dicere, inquit.: Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Moriatur, inquit.: Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Idem adhuc;: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Frater et T.: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Vide, quaeso, rectumne sit. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Ratio quidem vestra sic cogit. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Summum a vobis bonum voluptas dicitur.

Sensus enim cuiusque et natura rerum atque ipsa veritas clamabat quodam modo non posse adduci, ut inter eas res, quas Zeno exaequaret, nihil interesset.

An potest cupiditas finiri?: Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.
Istic sum, inquit.: An hoc usque quaque, aliter in vita?
Paria sunt igitur.: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Perge porro;: Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
De illis, cum volemus.: Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;
Quibusnam praeteritis?: Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una
            sola defensa, eaque vehementer.

            Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore
            Darei, in crucem actus est.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Quid Zeno? Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Quid enim? Igitur ne dolorem quidem. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Tria genera bonorum; Quid de Pythagora? Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere.

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?

Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quis hoc dicit? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Conferam avum tuum Drusum cum C. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.
Sed ad bona praeterita redeamus.
Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?
Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Numquam facies.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed nunc, quod agimus; Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Si quae forte-possumus.

Consequens enim est et post oritur, ut dixi. At enim sequor utilitatem. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quare ad ea primum, si videtur; Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus.

Voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare.

Easdemne res?: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Quonam, inquit, modo?: Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.
Stoicos roga.: Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Cur iustitia laudatur?: Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis.
Paria sunt igitur.: Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. At iam decimum annum in spelunca iacet. Ut pulsi recurrant? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quae duo sunt, unum facit. Istic sum, inquit. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Sed haec in pueris; Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Recte, inquit, intellegis.

Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Hic ambiguo ludimur. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Quo modo autem philosophus loquitur? Ecce aliud simile dissimile. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sed quid sentiat, non videtis. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quare conare, quaeso. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod
            honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum
            virtute, vivere.

            Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Quid Zeno?: Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Sint ista Graecorum;: Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Eam stabilem appellas.: Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
Sed haec in pueris;: Equidem e Cn.

Sed potestne rerum maior esse dissensio? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Verum hoc idem saepe faciamus. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Quis hoc dicit?

            Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata
            spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. An hoc usque quaque, aliter in vita? Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quo modo autem philosophus loquitur? Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.

An eiusdem modi?

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Summus dolor plures dies manere non potest? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Praeteritis, inquit, gaudeo.

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Sed tamen intellego quid velit. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Ea possunt paria non esse.

Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici.

Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Verum hoc idem saepe faciamus. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus.

Quid ergo?: Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur.
Respondeat totidem verbis.: Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Recte, inquit, intellegis.: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Haeret in salebra.: Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Sed ego in hoc resisto; Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quae duo sunt, unum facit. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Quid enim?

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.

Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam
            honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te
            quoque commemoratae sunt, continetur.

            Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia
            pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria
            videmus.

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?

Is es profecto tu. Cur iustitia laudatur? Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Quae ista amicitia est? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Id mihi magnum videtur. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Sed tamen intellego quid velit. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Sumenda potius quam expetenda. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Dat enim intervalla et relaxat. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Sed plane dicit quod intellegit. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Quae cum essent dicta, discessimus. Res enim concurrent contrariae. Quid me istud rogas?

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Hoc tu nunc in illo probas. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Nam quid possumus facere melius? Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Ut id aliis narrare gestiant? Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Verum hoc idem saepe faciamus. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Sin aliud quid voles, postea. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Ecce aliud simile dissimile. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Summae mihi videtur inscitiae. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Suo enim quisque studio maxime ducitur. At certe gravius. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Minime vero istorum quidem, inquit. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Suo enim quisque studio maxime ducitur. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Cur iustitia laudatur?

Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Bonum valitudo: miser morbus. De hominibus dici non necesse est. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Dicimus aliquem hilare vivere; Hunc vos beatum; An eiusdem modi? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Quippe: habes enim a rhetoribus; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Graccho, eius fere, aequalí? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Quare conare, quaeso. Eaedem res maneant alio modo. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Nullus est igitur cuiusquam dies natalis.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Si id dicis, vicimus.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Cur deinde Metrodori liberos commendas?
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Ita prorsus, inquam; Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Age sane, inquam. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Venit ad extremum; Quibus ego vehementer assentior.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Dicimus aliquem hilare vivere; Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Murenam te accusante defenderem. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Tum ille: Ain tandem? Eademne, quae restincta siti? Erat enim Polemonis. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Quae sequuntur igitur? Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;
Cur iustitia laudatur?
Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Hic ambiguo ludimur.: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Optime, inquam.: Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
Haeret in salebra.: Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Quae sequuntur igitur?: Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Nobis enim ista quaesita, a nobis descripta, notata, praecepta sunt, omniumque rerum publicarum reetionis genera, status, mutationes, leges etiam et instituta ac mores civitatum perscripsimus.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quid, quod res alia tota est? Sed tamen intellego quid velit. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

Ita enim parvae et exiguae sunt istae accessiones bonorum,
            ut, quem ad modum stellae in radiis solis, sic istae in
            virtutum splendore ne cernantur quidem.

            Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Primum quid tu dicis breve?

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Quare attende, quaeso. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Est, ut dicis, inquit; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Perge porro;

Quis enim redargueret? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Hoc est non dividere, sed frangere. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Recte, inquit, intellegis. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quae sequuntur igitur? Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Negare non possum.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Restinguet citius, si ardentem acceperit.

Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Sed ad bona praeterita redeamus. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Nihil enim hoc differt. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? An hoc usque quaque, aliter in vita? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum;

Poterat autem inpune;: Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Certe non potest.: Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Itaque fecimus.: Facete M.
In schola desinis.: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Satis est ad hoc responsum. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Quid, quod res alia tota est? Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quid censes in Latino fore?

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Bonum liberi: misera orbitas. Si longus, levis. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem
            eorumve similes, quos tu non probas?

            Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui
            posset.

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur.
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Summus dolor plures dies manere non potest?
An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.

Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Sed ego in hoc resisto; Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Ut pulsi recurrant? De quibus cupio scire quid sentias.

Bonum incolumis acies: misera caecitas. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. An eiusdem modi?

Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;
Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Qui est in parvis malis. Summus dolor plures dies manere non potest? Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.
Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Tollenda est atque extrahenda radicitus.
Quis istud possit, inquit, negare?

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Zenonis est, inquam, hoc Stoici.
Ut pulsi recurrant?
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc
            effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus,
            relinquamus.

            Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae
            paulo ante dixi.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit.
Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Praeclare hoc quidem. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Sit enim idem caecus, debilis. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Erat enim Polemonis. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Negare non possum.

Illa tamen simplicia, vestra versuta.
Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Maximus dolor, inquit, brevis est. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Pauca mutat vel plura sane;
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Avaritiamne minuis? Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. A mene tu? Falli igitur possumus.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Proclivi currit oratio.
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Deinde dolorem quem maximum?
Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
Hoc non est positum in nostra actione.
Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Graccho, eius fere, aequalí? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Minime vero, inquit ille, consentit. Hunc vos beatum; Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

De illis, cum volemus. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Summus dolor plures dies manere non potest? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Sed ad rem redeamus; Idemne, quod iucunde? Polycratem Samium felicem appellabant. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Summus dolor plures dies manere non potest? Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is
            conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

            Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim
            existimo-ad corpus refers?

Sed hoc sane concedamus.

Et nemo nimium beatus est; Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Frater et T. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quae cum dixisset, finem ille.

De quibus cupio scire quid sentias.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Quod totum contra est. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.

An potest cupiditas finiri?

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Non semper, inquam; Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quis istud possit, inquit, negare?

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Ad eos igitur converte te, quaeso. Is es profecto tu. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Respondeat totidem verbis. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Restatis igitur vos; Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant;

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Qui est in parvis malis. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur? Pauca mutat vel plura sane;

Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem
            Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane,
            quaeso, inquit, Charmide noster;

            Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui
            interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete
            audiendi sunt.

Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Mihi enim satis est, ipsis non satis. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Ita prorsus, inquam;

Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere?

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere.
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Optime, inquam.

            Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Hic ambiguo ludimur.: Quis istum dolorem timet?
Respondeat totidem verbis.: Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.
Age sane, inquam.: De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.
Ita prorsus, inquam;: Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Negare non possum. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Tu quidem reddes; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. An tu me de L. Iam in altera philosophiae parte. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

            His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita
            quod reprehendat.

Nihil ad rem! Ne sit sane;
Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?
Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Minime vero, inquit ille, consentit. At vero illa perfecta atque plena eorum, qui cum de hominis summo bono quaererent, nullam in eo neque animi neque corporis partem vacuam tutela reliquerunt. An potest cupiditas finiri? Si quae forte-possumus.

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Ita nemo beato beatior. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Tum ille: Ain tandem? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Ea possunt paria non esse.

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Nemo igitur esse beatus potest. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Nam cum suscepta semel est beata vita, tam permanet quam
            ipsa illa effectrix beatae vitae sapientia neque expectat
            ultimum tempus aetatis, quod Croeso scribit Herodotus
            praeceptum a Solone.

            Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia
            transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est.

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Prioris generis est docilitas, memoria;

Si enim ad populum me vocas, eum.
Nulla erit controversia.
Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Recte, inquit, intellegis.: Haec igitur Epicuri non probo, inquam.
Sed videbimus.: Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Quo modo?: Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Avaritiamne minuis?: Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe.

Haec dicuntur inconstantissime.: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Optime, inquam.: Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Proclivi currit oratio.: Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Nulla erit controversia.: Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.

Omnis enim est natura diligens sui.

Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Si quae forte-possumus. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Proclivi currit oratio. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute;

Quare conare, quaeso. Si id dicis, vicimus. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Recte dicis;

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Quid ergo?: Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Ut pulsi recurrant?: Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Nihilo magis.: Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Reguli reiciendam;: Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Frater et T.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Quis enim redargueret? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio
            consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum,
            quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta
            virtute;

            Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis
            progressionibus usa augentur nec sine causa;

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Cum enim virtutis hoc proprium sit, earum rerum, quae secundum naturam sint, habere delectum, qui omnia sic exaequaverunt, ut in utramque partem ita paria redderent, uti nulla selectione uterentur, hi virtutem ipsam sustulerunt.

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Numquam facies. Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Sullae consulatum? Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Maximus dolor, inquit, brevis est. Nam quid possumus facere melius? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Minime vero, inquit ille, consentit. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Suo enim quisque studio maxime ducitur. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Falli igitur possumus.: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Perge porro;: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Immo videri fortasse.: Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.
Quid Zeno?: Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Eaedem res maneant alio modo. Sed hoc sane concedamus. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Eadem nunc mea adversum te oratio est. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Urgent tamen et nihil remittunt. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Praeteritis, inquit, gaudeo. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Quo modo autem philosophus loquitur?

Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc;

Idemne, quod iucunde?: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Paria sunt igitur.: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus
            efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a
            se dissentiat.

            Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset
            inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non
            liceat Catoni?

Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Quod cum dixissent, ille contra. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Eam stabilem appellas.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Collatio igitur ista te nihil iuvat.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Sin autem reliqua appetenda sunt, cur, quod est ultimum
            rerum appetendarum, id non aut ex omnium earum aut ex
            plurimarum et maximarum appetitione concluditur?

            Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus
            illinc.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Summus dolor plures dies manere non potest?
Non igitur bene.: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Quo modo?: Eaedem res maneant alio modo.
Explanetur igitur.: Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior,
            philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.

            Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Nihilo magis.: Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
Scaevolam M.: Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Beatum, inquit.: Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Quae ista amicitia est?: Suo genere perveniant ad extremum;

De quibus cupio scire quid sentias. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Deprehensus omnem poenam contemnet. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat? Reguli reiciendam; Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Ad eos igitur converte te, quaeso. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?

At multis malis affectus.
Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Urgent tamen et nihil remittunt.

Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero
            omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet,
            quam scilicet comprimere nihil est negotii.

            Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem,
            si finitas cupiditates haberent?

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum.
Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?
Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Quo tandem modo?

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Quid enim possumus hoc agere divinius? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Nihilo magis. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari.
Age sane, inquam.

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quid enim possumus hoc agere divinius? Illi enim inter se dissentiunt. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Ergo, inquit, tibi Q. Non laboro, inquit, de nomine. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Facillimum id quidem est, inquam. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil
            eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem
            laturum fuisse existimas?

            Nam de isto magna dissensio est.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.

Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Explanetur igitur. Poterat autem inpune; Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Equidem e Cn. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Facillimum id quidem est, inquam. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi.

Id est enim, de quo quaerimus.

De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Quid censes in Latino fore? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Quid iudicant sensus?

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Non est igitur summum malum dolor. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. Confecta res esset. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quonam modo?: Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Quibusnam praeteritis?: Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. An haec ab eo non dicuntur? Si longus, levis. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Sunt enim levia et perinfirma, quae dicebantur a te, animi conscientia improbos excruciari, tum etiam poenae timore, qua aut afficiantur aut semper sint in metu ne afficiantur aliquando.

Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Summus dolor plures dies manere non potest? Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant;

Laboro autem non sine causa;

Cave putes quicquam esse verius. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Nihil illinc huc pervenit. Idemne, quod iucunde? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Non risu potius quam oratione eiciendum?

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? ALIO MODO. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Velut ego nunc moveor. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Optime, inquam. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Qui est in parvis malis. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Disserendi artem nullam habuit. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Respondeat totidem verbis. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quo tandem modo? Illi enim inter se dissentiunt. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.

An eiusdem modi?: Easdemne res?
Ita credo.: Magna laus.
Avaritiamne minuis?: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Tubulo putas dicere?: Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Stoici scilicet.: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Quare attende, quaeso.: Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum
            a se oritur et sua sponte nascitur.

            Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime
            dicitur.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Sed haec omittamus;
Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris
            sunt dicta a Laelio.

            Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est
            praeteritorum memoria.

Si longus, levis;: Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Equidem e Cn.: At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Audeo dicere, inquit. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Quid me istud rogas? Respondeat totidem verbis. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius.

Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura.

Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.

Neque enim vocum suavitate videntur aut novitate quadam et
            varietate cantandi revocare eos solitae, qui
            praetervehebantur, sed quia multa se scire profitebantur, ut
            homines ad earum saxa discendi cupiditate adhaerescerent.

            Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias
            eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere;

Recte dicis;: Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Eam stabilem appellas.: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Nihilo magis.: Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;

Tam enim diligenter, etiam si minus vere nam nondum id
            quidem audeo dicere -, sed tamen accurate non modo fundatam,
            verum etiam exstructam disciplinam non est facile
            perdiscere.

            Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae
            praeposita et reiecta diximus;

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.
Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus, consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in bonis ponamus nec in malis. Contineo me ab exemplis. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Maximus dolor, inquit, brevis est. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. In schola desinis.

Nec vero id satis est, neminem esse, qui ipse se oderit, sed illud quoque intellegendum est, neminem esse, qui,quo modo se habeat, nihil sua censeat inte resse.

Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quis istud possit, inquit, negare? Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? De quibus cupio scire quid sentias. Hoc est non dividere, sed frangere.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Ea possunt paria non esse. Cur, nisi quod turpis oratio est? In schola desinis. Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono.

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris.

Non semper, inquam; Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Sed videbimus. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.

Peccata paria.: Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Tria genera bonorum;: Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Iam enim adesse poterit.: Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.
Sed haec omittamus;: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Minime vero istorum quidem, inquit.
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
Sed plane dicit quod intellegit.

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Et quod est munus, quod opus sapientiae?

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? A mene tu?

Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
Quare conare, quaeso.

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Poterat autem inpune; Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Recte, inquit, intellegis.: Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Magna laus.: Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;

Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Nihil enim hoc differt. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Primum divisit ineleganter; Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Si longus, levis dictata sunt. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. At coluit ipse amicitias. Cave putes quicquam esse verius.

Non igitur bene. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Posuisti etiam dicere alios foedus quoddam inter se facere sapientis, ut, quem ad modum sint in se ipsos animati, eodem modo sint erga amicos; Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur.

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nihil sane. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Nihil enim hoc differt. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Deprehensus omnem poenam contemnet. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Quis hoc dicit?

Illa tamen simplicia, vestra versuta.

An nisi populari fama? Id est enim, de quo quaerimus. Qui cum cruciaretur non ferendis doloribus, propagabat tamen vitam aucupio, sagittarum ictu configebat tardus celeres, stans volantis, ut apud Accium est, pennarumque contextu corpori tegumenta faciebat. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Tubulo putas dicere? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Peccata paria. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Immo alio genere; In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Quid autem apertius quam, si selectio nulla sit ab iis rebus, quae contra naturam sint, earum rerum, quae sint secundum naturam, fore ut tollatur omnis ea, quae quaeratur laudeturque, prudentia?

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Sint ista Graecorum; Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Sed ad rem redeamus;

Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Qui est in parvis malis. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. At enim sequor utilitatem. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Iam in altera philosophiae parte.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Ac tamen hic mallet non dolere.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Quibusnam praeteritis? Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Scrupulum, inquam, abeunti; Eaedem res maneant alio modo.

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Non semper, inquam; Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Cur iustitia laudatur?
Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?
Et quidem, inquit, vehementer errat;
Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.
At certe gravius.
Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Quid est enim aliud esse versutum?

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.

Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Iam contemni non poteris. Quod totum contra est. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

Prodest, inquit, mihi eo esse animo.
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Istic sum, inquit. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Quis enim redargueret? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Quis enim redargueret? Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Omnis enim est natura diligens sui. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? An haec ab eo non dicuntur? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Nos commodius agimus. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Quod cum dixissent, ille contra. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Quo modo igitur evenit, ut hominis natura sola esset, quae hominem relinqueret, quali oblivisceretur corporis, quae summum bonum non in toto homine, sed in parte hominis poneret?

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Efficiens dici potest. Certe non potest. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Maximus dolor, inquit, brevis est.
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Rationis enim perfectio est virtus;
At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Nulla erit controversia. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Ea possunt paria non esse.

Tria genera bonorum;: Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Age sane, inquam.: Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Quonam, inquit, modo?: Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Optime, inquam.: Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Stoicos roga.: Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Cave putes quicquam esse verius. Age, inquies, ista parva sunt. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Quis negat? Non igitur bene. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quis hoc dicit?

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.
Nam quid possumus facere melius?
Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse,
            dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges
            permittunt, cum privatarum litium iudices sumus.

            Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere
            didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem
            verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

Is es profecto tu.

Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. At coluit ipse amicitias. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Age sane, inquam.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod
            honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum
            virtute, vivere.

            Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Videsne, ut haec concinant? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Quid, quod res alia tota est? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Quae cum dixisset, finem ille. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Etiam beatissimum? Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Frater et T. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Restatis igitur vos; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur.

Sed haec omittamus;: Quippe: habes enim a rhetoribus;
Si quae forte-possumus.: Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. An potest cupiditas finiri? At hoc in eo M. Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Ne discipulum abducam, times.
Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Non est igitur voluptas bonum.
Restatis igitur vos;

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Explanetur igitur.
Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.
Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Equidem e Cn.

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Disserendi artem nullam habuit. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Iam contemni non poteris. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus;

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Pugnant Stoici cum Peripateticis. Quaerimus enim finem bonorum. Ego vero isti, inquam, permitto. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; De hominibus dici non necesse est.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Paria sunt igitur. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Quare attende, quaeso. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. De quibus cupio scire quid sentias. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Sed plane dicit quod intellegit. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Bonum liberi: misera orbitas. Iam in altera philosophiae parte. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere?

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

De vacuitate doloris eadem sententia erit.

Neutrum vero, inquit ille. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quid de Pythagora? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Sed quid sentiat, non videtis. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Non igitur bene.: Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere.
Nulla erit controversia.: Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.
Immo alio genere;: Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;
Hunc vos beatum;: Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis?

Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Age, inquies, ista parva sunt. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quare attende, quaeso. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Beatus sibi videtur esse moriens. Urgent tamen et nihil remittunt.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Sed haec omittamus; Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. At eum nihili facit; Itaque his sapiens semper vacabit. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Tamen a proposito, inquam, aberramus. Sed ad bona praeterita redeamus.

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Polycratem Samium felicem appellabant. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Quae sequuntur igitur? Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Et quidem, inquit, vehementer errat; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Nos vero, inquit ille; Si longus, levis dictata sunt. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Hoc est non dividere, sed frangere. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Facete M. Hunc vos beatum; Primum divisit ineleganter; Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Maximus dolor, inquit, brevis est.

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Quare attende, quaeso. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et
            hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad
            corpus, tu totus haeres in corpore.

            Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae
            te ipsum probaturum esse confidam.

Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.

Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia
            pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria
            videmus.

            Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria
            peccata.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Igitur ne dolorem quidem. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Recte dicis; Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Quae duo sunt, unum facit. At, si voluptas esset bonum, desideraret.

A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Memini me adesse P. Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quibusnam praeteritis? Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

At, si voluptas esset bonum, desideraret. Ut pulsi recurrant? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Cui Tubuli nomen odio non est? Sed ad rem redeamus; Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; Hoc non est positum in nostra actione.

Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.
Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas?

Quonam, inquit, modo?: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Sed videbimus.: Si quae forte-possumus.
Tria genera bonorum;: Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Sed quot homines, tot sententiae; Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Illi enim inter se dissentiunt. Non laboro, inquit, de nomine. ALIO MODO. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit;

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? At enim sequor utilitatem. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Age sane, inquam. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Facete M. Si longus, levis dictata sunt. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent;

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Dat enim intervalla et relaxat. Pauca mutat vel plura sane; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est.

Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Nihilo magis. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Quid autem dici poterit, si turpitudinem non ipsam per se
            fugiendam esse statuemus, quo minus homines tenebras et
            solitudinem nacti nullo dedecore se abstineant, nisi eos per
            se foeditate sua turpitudo ipsa deterreat?

            Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus
            probabantur.

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Rationis enim perfectio est virtus; Itaque fecimus. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Maximus dolor, inquit, brevis est. Sin aliud quid voles, postea. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Cyrenaici quidem non recusant; Haec dicuntur inconstantissime. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Eademne, quae restincta siti? Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Beatus sibi videtur esse moriens. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Dat enim intervalla et relaxat. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Eademne, quae restincta siti? In schola desinis.

Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Ita prorsus, inquam;

Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Nihilo magis. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Quis Aristidem non mortuum diligit? Quod iam a me expectare noli. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Sed quod proximum fuit non vidit. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Bonum integritas corporis: misera debilitas. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Quid sequatur, quid repugnet, vident.
Quod cum dixissent, ille contra.
Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura.
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Respondeat totidem verbis. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Tum ille: Ain tandem?

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quicquid enim praeter id, quod honestum sit, expetendum esse dixeris in bonisque numeraveris, et honestum ipsum quasi virtutis lumen extinxeris et virtutem penitus everteris. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quo igitur, inquit, modo? Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Quod equidem non reprehendo; Quae cum essent dicta, discessimus. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur;

Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Inquit, dasne adolescenti veniam? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. At hoc in eo M.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.
Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Ubi ut eam caperet aut quando?

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Immo alio genere;

Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est.
Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare?

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Bonum valitudo: miser morbus. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Si quae forte-possumus. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Si longus, levis dictata sunt. Facete M. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Erat enim res aperta. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?

Esse enim, nisi eris, non potes.
At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Facete M.
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Summus dolor plures dies manere non potest?
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Quare conare, quaeso.
Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum
            earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

            Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae
            desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit;

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;
Ut aliquid scire se gaudeant?
Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quis istum dolorem timet? Ratio quidem vestra sic cogit. Quod equidem non reprehendo; Venit ad extremum; Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum
            dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut
            Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret.

            At certe gravius.

Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Si id dicis, vicimus. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Quis hoc dicit? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum?

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Sed nimis multa. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Hunc vos beatum; Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Venit ad extremum; At multis malis affectus. Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Venit ad extremum;: Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Praeclare hoc quidem.: Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.
Quibusnam praeteritis?: Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.
Nihil sane.: Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Ut pulsi recurrant?: Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Hunc vos beatum;: Nemo igitur esse beatus potest.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Hoc non est positum in nostra actione. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Quis enim redargueret?: Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Haeret in salebra.: Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?
Ut pulsi recurrant?: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Optime, inquam.: Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Id est enim, de quo quaerimus. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?
Sint ista Graecorum;
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Peccata paria.: Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.
Immo alio genere;: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Primum divisit ineleganter;: Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset.
Sed nimis multa.: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Quonam modo?: Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Primum divisit ineleganter;: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Iam enim adesse poterit.: Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Sullae consulatum?: Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;
Equidem e Cn.: Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Perge porro;: Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Ita prorsus, inquam;: Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Nemo igitur esse beatus potest. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Sed quot homines, tot sententiae; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Odium autem et invidiam facile vitabis. Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Poterat autem inpune;

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Itaque ab his ordiamur. Sint ista Graecorum; Venit ad extremum; Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Omnis enim est natura diligens sui. Sed plane dicit quod intellegit. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.

Quid ergo?: Dici enim nihil potest verius.
Peccata paria.: Non semper, inquam;
Reguli reiciendam;: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Sed nimis multa.: Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;

Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Sit enim idem caecus, debilis. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Nam quid possumus facere melius? Paria sunt igitur. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Cum autem usus progrediens familiaritatem effecerit, tum amorem efflorescere tantum, ut, etiamsi nulla sit utilitas ex amicitia, tamen ipsi amici propter se ipsos amentur.

Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Vide, quaeso, rectumne sit. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem
            bonorum et malorum.

            Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si
            imperes quod facere non possim.

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Nos commodius agimus. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; At hoc in eo M. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant;

Frater et T. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Proclivi currit oratio. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes.

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Collatio igitur ista te nihil iuvat.
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Non semper, inquam; Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Quae cum dixisset, finem ille. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Si quae forte-possumus. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Sed quid sentiat, non videtis. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Itaque his sapiens semper vacabit. Quid me istud rogas?

Pugnant Stoici cum Peripateticis. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si
            imperes quod facere non possim.

            Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum,
            quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut
            nec res videre optimas nec agere possint.

            Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia
            tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Tria genera bonorum;: An hoc usque quaque, aliter in vita?
Quis hoc dicit?: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
Peccata paria.: Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Idem adhuc;: Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.
Nulla erit controversia.: Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Stoici scilicet.: Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Ita prorsus, inquam; Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. At coluit ipse amicitias. Ratio quidem vestra sic cogit. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Ita prorsus, inquam; Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Memini me adesse P.: Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.
Erat enim Polemonis.: Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? At iam decimum annum in spelunca iacet. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Sed fac ista esse non inportuna; Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Respondeat totidem verbis. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Nam quid possumus facere melius? Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Quorum altera prosunt, nocent altera.

Frater et T.

Si id dicis, vicimus. Paria sunt igitur. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Memini vero, inquam;
Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Videsne quam sit magna dissensio? Nos commodius agimus. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.

Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur. Sed plane dicit quod intellegit. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

Quis enim redargueret?: Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
At multis malis affectus.: Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Dici enim nihil potest verius. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici.

Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

            Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos
            uberrimam reperiemus.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

An tu me de L. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. At hoc in eo M. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Quis istud, quaeso, nesciebat? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria.

Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Sint ista Graecorum;: Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Restatis igitur vos;: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Gerendus est mos, modo recte sentiat. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Quid iudicant sensus? Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid est virtute divinius? An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? An haec ab eo non dicuntur? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Pauca mutat vel plura sane; Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Sin aliud quid voles, postea.

Non est igitur summum malum dolor.

Sed tamen intellego quid velit. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Memini vero, inquam; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quid iudicant sensus? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quod iam a me expectare noli.

Non potes, nisi retexueris illa. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; An potest cupiditas finiri? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Primum divisit ineleganter; Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.

Nunc de hominis summo bono quaeritur; Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Sin aliud quid voles, postea. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur.

Nam de isto magna dissensio est.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Laboro autem non sine causa;

Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Quid enim?: Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Praeclare hoc quidem.: Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Quis hoc dicit?: Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Quid ergo?: Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Quo tandem modo?: Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Quid Zeno?: De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Quid, quod res alia tota est? Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Erit enim mecum, si tecum erit. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Eam stabilem appellas. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Idemne, quod iucunde? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Memini me adesse P. Sed haec nihil sane ad rem; Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Sed fac ista esse non inportuna; Bestiarum vero nullum iudicium puto. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda.

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit. Praeclare hoc quidem. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Inquit, dasne adolescenti veniam? Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Est, ut dicis, inquam. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Memini vero, inquam;

At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.
Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico.
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Quo posito et omnium adsensu adprobato illud adsumitur, eum, qui magno sit animo atque forti, omnia, quae cadere in hominem possint, despicere ac pro nihilo putare.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Memini vero, inquam; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Tu quidem reddes; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Satis est ad hoc responsum.

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium
            virtutum auctore, de virtutibus disputare?

            Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et
            emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem,
            in forum, in curiam.

Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Ne discipulum abducam, times.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis. Quo modo igitur, inquies, verum esse poterit omnia referri ad summum bonum, si amicítiae, si propinquitates, si reliqua externa summo bono non continentur? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie.

Sed quae tandem ista ratio est?
Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Quae cum essent dicta, discessimus. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Nam ista vestra: Si gravis, brevis;

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Cur deinde Metrodori liberos commendas?
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?

An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque
            moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum
            cognoscimus?

            Conferam avum tuum Drusum cum C.

Sive hoc difficile est, tamen nec modus est ullus investigandi veri, nisi inveneris, et quaerendi defatigatio turpis est, cum id, quod quaeritur, sit pulcherrimum.

Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum
            vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit.

            Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos
            uberrimam reperiemus.

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Sullae consulatum? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Nam quid possumus facere melius? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Frater et T.: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Magna laus.: Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Tria genera bonorum;: Respondeat totidem verbis.

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur.
Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum.
In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.
Sin aliud quid voles, postea.

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quare attende, quaeso. Proclivi currit oratio. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi
            gratia propter voluptatem, nos amemus;

            Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam
            uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis
            lucris paulum aliquid damni contraxerit.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Quo igitur, inquit, modo?
Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione
            compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

            Quae cum dixisset, finem ille.

Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Minime vero, inquit ille, consentit.
Sed videbimus.
De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis;
Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Tu quidem reddes; Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Verum hoc idem saepe faciamus. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. An nisi populari fama? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Praeclare hoc quidem. In schola desinis. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Si enim ad populum me vocas, eum. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?

Quae contraria sunt his, malane?
Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.

At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quid iudicant sensus? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Hanc initio institutionem confusam habet et incertam, ut
            tantum modo se tueatur, qualecumque sit, sed nec quid sit
            nec quid possit nec quid ipsius natura sit intellegit.

            Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas
            appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam,
            fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis.

Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.

Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?

Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.

Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Ac tamen hic mallet non dolere. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Quod vestri non item. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Est, ut dicis, inquam.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Non metuet autem, sive celare poterit, sive opibus magnis quicquid fecerit optinere, certeque malet existimari bonus vir, ut non sit, quam esse, ut non putetur. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. At multis se probavit. Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Quis est tam dissimile homini.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Immo videri fortasse. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Quid, quod res alia tota est? Quae duo sunt, unum facit. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Age, inquies, ista parva sunt. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quae ista amicitia est?

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Oratio me istius philosophi non offendit; Quare ad ea primum, si videtur;

Quare attende, quaeso. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Tum ille: Ain tandem? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Venit ad extremum; Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Hoc non est positum in nostra actione. Qui est in parvis malis. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Nemo igitur esse beatus potest. A mene tu? Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac
            praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et
            conveniens decretis eius reperietis.

            Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae
            probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus,
            ut facit, in caelum efferat laudibus.

Qualem igitur hominem natura inchoavit? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Hoc mihi cum tuo fratre convenit.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Sed plane dicit quod intellegit.
Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Proclivi currit oratio.

Restinguet citius, si ardentem acceperit. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem.

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Venit ad extremum; Idemne, quod iucunde? Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. In schola desinis. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Efficiens dici potest.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Refert tamen, quo modo. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Si longus, levis dictata sunt.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Hos contra singulos dici est melius. Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. De quibus cupio scire quid sentias. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Si longus, levis dictata sunt. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Haeret in salebra.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Non igitur bene. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Cur, nisi quod turpis oratio est? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.

Nemo igitur esse beatus potest. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Confecta res esset. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Ego vero isti, inquam, permitto. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Peccata paria. Ergo, inquit, tibi Q. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet. In schola desinis. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Suo genere perveniant ad extremum; Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Refert tamen, quo modo. Nihil sane. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Laboro autem non sine causa; Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Memini vero, inquam;
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.
Sed quid sentiat, non videtis.
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. In schola desinis. At eum nihili facit; Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Stoici scilicet. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Age sane, inquam. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Appellet haec desideria naturae, cupiditatis nomen servet
            alio, ut eam, cum de avaritia, cum de intemperantia, cum de
            maximis vitiis loquetur, tamquam capitis accuset.

            Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri
            et comparari potest.

Audeo dicere, inquit.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Haec dicuntur inconstantissime. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Quippe: habes enim a rhetoribus; Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quae cum dixisset, finem ille.

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Erit enim mecum, si tecum erit. Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Sed ad bona praeterita redeamus. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Poterat autem inpune; Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Conferam avum tuum Drusum cum C.

Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Omnis enim est natura diligens sui. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. At hoc in eo M. Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Immo alio genere; Quis enim redargueret?

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

            Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna
            esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Iam contemni non poteris. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Ego vero isti, inquam, permitto.

Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;

Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Quis hoc dicit? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Quid adiuvas?

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Ita prorsus, inquam; Ut id aliis narrare gestiant? Suo genere perveniant ad extremum; Is es profecto tu. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? De vacuitate doloris eadem sententia erit.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Illud non continuo, ut aeque incontentae. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Memini me adesse P. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere.

Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto
            auctoritatem oratio non habet.

            Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata
            appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.

Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere.

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Quae cum essent dicta, discessimus. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Sed nimis multa. Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto, ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id defendere? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

Cave putes quicquam esse verius. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Quae duo sunt, unum facit. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono.

Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Itaque contra est, ac dicitis; Urgent tamen et nihil remittunt. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Quae duo sunt, unum facit. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Beatus sibi videtur esse moriens. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. At hoc in eo M. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Pollicetur certe. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur,
            nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam
            quod nolit?

            Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus,
            aliud negotii nihil habemus.

            Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum
            habeat, abstinet se ab iniuria.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Sedulo, inquam, faciam. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quo modo? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Verum hoc idem saepe faciamus. Sed haec in pueris; Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Itaque his sapiens semper vacabit. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Erat enim res aperta. Cur post Tarentum ad Archytam? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Et nemo nimium beatus est;

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. An haec ab eo non dicuntur? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.

Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur?

Illi enim inter se dissentiunt.

In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Suo genere perveniant ad extremum; Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Bestiarum vero nullum iudicium puto. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quis istum dolorem timet? Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Audeo dicere, inquit. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Cur post Tarentum ad Archytam?

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Sed ad bona praeterita redeamus.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.
Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Eaedem res maneant alio modo. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

De qua Epicurus quidem ita dicit, omnium rerum, quas ad beate vivendum sapientia comparaverit, nihil esse maius amicitia, nihil uberius, nihil iucundius.

Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Et quidem, inquit, vehementer errat; Istic sum, inquit. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Minime vero istorum quidem, inquit. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Non potes, nisi retexueris illa. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Id mihi magnum videtur. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Nunc agendum est subtilius. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Quae cum dixisset, finem ille.
Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Rationis enim perfectio est virtus; Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Equidem, sed audistine modo de Carneade? Urgent tamen et nihil remittunt. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Ubi ut eam caperet aut quando? Si longus, levis;

Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit.

Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Laboro autem non sine causa; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Scrupulum, inquam, abeunti; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?

Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Esse tantam vim virtutis tantamque, ut ita dicam,
            auctoritatem honestatis, ut reliqua non illa quidem nulla,
            sed ita parva sint, ut nulla esse videantur.

            Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque
            ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Eaedem res maneant alio modo. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Sed haec omittamus; Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Oratio me istius philosophi non offendit; Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Ut aliquid scire se gaudeant?

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Maximus dolor, inquit, brevis est. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Quis est tam dissimile homini. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Cui Tubuli nomen odio non est? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Efficiens dici potest. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis.

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello,
            illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

            Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt,
            deserunt usitata.

            Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et
            tamen medicis plus quam philosophis uteretur.

Quippe: habes enim a rhetoribus; Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Sed ille, ut dixi, vitiose. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Nemo igitur esse beatus potest. In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Odium autem et invidiam facile vitabis.

Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Sed residamus, inquit, si placet. Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Nihilo magis.: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Quid adiuvas?: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Stoicos roga.: Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.
Tenent mordicus.: Dat enim intervalla et relaxat.
Perge porro;: Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Quis istud possit, inquit, negare? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Ut aliquid scire se gaudeant?
Sed plane dicit quod intellegit.
Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.
Dicimus aliquem hilare vivere;

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Omnis enim est natura diligens sui. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Non est igitur voluptas bonum. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Illi autem, quibus summum bonum sine virtute est, non dabunt fortasse vitam beatam habere, in quo iure possit gloriari, etsi illi quidem etiam voluptates faciunt interdum gloriosas.

Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Eadem nunc mea adversum te oratio est. An haec ab eo non dicuntur? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Itaque his sapiens semper vacabit. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Quae quidem omnia et innumerabilia praeterea quis est quin intellegat et eos qui fecerint dignitatis splendore ductos inmemores fuisse utilitatum suarum nosque, cum ea laudemus, nulla alla re nisi honestate duci?

Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur.

Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit;

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Sed tamen intellego quid velit.

Quid de Pythagora?

Cui Tubuli nomen odio non est? Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Sed quot homines, tot sententiae; Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quae cum dixisset, finem ille. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Cur post Tarentum ad Archytam?

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. An tu me de L. Ac tamen hic mallet non dolere. In schola desinis. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Graece donan, Latine voluptatem vocant.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

            Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos
            uberrimam reperiemus.

Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare.

Beatus sibi videtur esse moriens. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Ut pulsi recurrant?: Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
In schola desinis.: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Peccata paria.: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quippe: habes enim a rhetoribus; Polycratem Samium felicem appellabant. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Itaque contra est, ac dicitis; Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quod quidem nobis non saepe contingit. Nam de isto magna dissensio est. Tum mihi Piso: Quid ergo? Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.
Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Cyrenaici quidem non recusant; Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Laboro autem non sine causa; Ego vero isti, inquam, permitto. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.

Dixerit hoc idem Epicurus, semper beatum esse sapientem-quod quidem solet ebullire non numquam -, quem quidem, cum summis doloribus conficiatur, ait dicturum: Quam suave est! quam nihil curo!;

Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in
            sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate
            autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici.

            Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres
            philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Quippe: habes enim a rhetoribus; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Quid ergo? Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Suo enim quisque studio maxime ducitur.
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Sed quae tandem ista ratio est? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Quod quidem nobis non saepe contingit. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Igitur ne dolorem quidem. Que Manilium, ab iisque M. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et
            perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse,
            quod coniunctione tali sit aptius.

            Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur,
            rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Illi enim inter se dissentiunt. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Sed nimis multa. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Est, ut dicis, inquam. Avaritiamne minuis?

Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo
            genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo,
            necessariae et non necessariae.

            Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et,
            si id non probares, quo minus ambo una necaremini non
            precarere?

Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Bonum incolumis acies: misera caecitas. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Nam quid possumus facere melius?

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Idem adhuc; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Summus dolor plures dies manere non potest? Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Non semper, inquam; Quid de Platone aut de Democrito loquar?

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Quis enim redargueret? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Sed residamus, inquit, si placet. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Oratio me istius philosophi non offendit; Sedulo, inquam, faciam. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quis est tam dissimile homini. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere;

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Sed ille, ut dixi, vitiose.
Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Memini vero, inquam; Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Id est enim, de quo quaerimus. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Ecce aliud simile dissimile. Praeclare hoc quidem. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.
Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?

Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.

Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Disserendi artem nullam habuit. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Idemne, quod iucunde? Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Efficiens dici potest.: Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?
ALIO MODO.: Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Istic sum, inquit.: His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Quid ergo?: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Immo alio genere;: Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Efficiens dici potest.: Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Beatum, inquit.: Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.

Nos commodius agimus.: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Respondeat totidem verbis.: Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.
Si longus, levis;: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Quid ergo?: Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus?
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Id enim natura desiderat. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Falli igitur possumus. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quae ista amicitia est? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Ut pulsi recurrant? Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Non igitur bene. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum.

Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.

Sullae consulatum? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Nihil illinc huc pervenit.
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Sint ista Graecorum;

Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit?

Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Scaevolam M.: Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.
Itaque fecimus.: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Numquam facies.: Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Quid vero?: Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;
Sed videbimus.: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere.

Suo genere perveniant ad extremum; Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Bonum patria: miserum exilium. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non
            dicente te intellego;

            Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex
            Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Quod vestri non item. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.
Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris
            oratio.

            Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes
            omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia
            peccata paria;

Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Age sane, inquam. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Sed fac ista esse non inportuna; Vide, quaeso, rectumne sit. Certe non potest. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Haeret in salebra.

Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.
Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Restatis igitur vos; Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Ratio quidem vestra sic cogit.

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis?

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.

Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto, ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id defendere? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.

Tantaque est vis talibus in studiis, ut eos etiam, qui sibi alios proposuerunt fines bonorum, quos utilitate aut voluptate dirigunt, tamen in rebus quaerendis explicandisque naturis aetates contenere videamus.

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Age, inquies, ista parva sunt. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Sed ad illum redeo. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Aliter autem vobis placet. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Si enim ad honestatem omnia referant neque in ea voluptatem dicant inesse, ait eos voce inani sonarehis enim ipsis verbis utitur-neque intellegere nec videre sub hanc vocem honestatis quae sit subicienda sententia.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Utilitatis causa amicitia est quaesita. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Itaque ab his ordiamur. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. In schola desinis. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse
            describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit
            et sit exploratum ita futurum.

            Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Hic ambiguo ludimur.: Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Si longus, levis;: Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret?
Sed videbimus.: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Negare non possum.: Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Quo tandem modo?: Quid, de quo nulla dissensio est?
Respondeat totidem verbis.: Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Stoicos roga.: Equidem e Cn.

Cyrenaici quidem non recusant;

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; At multis se probavit. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quis Aristidem non mortuum diligit? Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Sed ille, ut dixi, vitiose. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.

Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Quid censes in Latino fore? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Quis est tam dissimile homini. Sed ad bona praeterita redeamus. Ne discipulum abducam, times. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Cur iustitia laudatur?

Cur iustitia laudatur? Laboro autem non sine causa; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Iam in altera philosophiae parte. Memini vero, inquam; Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Poterat autem inpune; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

            Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni
            ipsi nescio quem illum anteponebas?

At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter
            voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter
            honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime.

            Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.

Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Eaedem res maneant alio modo.

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Illud non continuo, ut aeque incontentae. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Sed quid sentiat, non videtis.

Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?
Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;
Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Quid, de quo nulla dissensio est? Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Non potes, nisi retexueris illa.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?

Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant.

Restatis igitur vos; Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Ut id aliis narrare gestiant? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Dicimus aliquem hilare vivere;
Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

            Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum
            reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos
            de summo bono testibus uti soletis.

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Cognitis autem rerum finibus, cum intellegitur, quid sit et bonorum extremum et malorum, inventa vitae via est conformatioque omnium officiorum, cum quaeritur, quo quodque referatur;

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.
Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?
Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Sed haec in pueris; Certe non potest. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Praeclare hoc quidem.

Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.
Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Tubulo putas dicere?: Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Quae sequuntur igitur?: Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;
Ille incendat?: Quis istud possit, inquit, negare?
Hunc vos beatum;: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Idem adhuc;: Prodest, inquit, mihi eo esse animo.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quod quidem nobis non saepe contingit. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Iam in altera philosophiae parte. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Poterat autem inpune; Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio
            consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum,
            quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta
            virtute;

            Ergo, inquit, tibi Q.

Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur.

Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Sed nimis multa. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Minime vero, inquit ille, consentit. Sed hoc sane concedamus. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.

Quibusnam praeteritis?: Quod cum dixissent, ille contra.
Quid Zeno?: Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
Numquam facies.: Quae cum essent dicta, discessimus.
Tenent mordicus.: Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Numquam facies.: Quis istud, quaeso, nesciebat?
Peccata paria.: Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Etenim, si et sapere expetendum sit et valere, coniunctum utrumque magis expetendum sit quam sapere solum, neque tamen, si utrumque sit aestimatione dignum, pluris sit coniunctum quam sapere ipsum separatim.

Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute
            contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

            Quo modo?

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Pollicetur certe. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Hic ambiguo ludimur. Sint modo partes vitae beatae.

Praeteritis, inquit, gaudeo.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Sullae consulatum?: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Conferam avum tuum Drusum cum C. Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Etiam beatissimum?: An eiusdem modi?
Nos commodius agimus.: At multis malis affectus.
Quid Zeno?: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Facete M.: Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
Optime, inquam.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Summae mihi videtur inscitiae. Poterat autem inpune; Quae contraria sunt his, malane? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Cyrenaici quidem non recusant; Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Nos cum te, M. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. An eiusdem modi? Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Itaque ab his ordiamur. Quid enim possumus hoc agere divinius?

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Respondeat totidem verbis.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Nihil sane. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Minime vero istorum quidem, inquit. Facillimum id quidem est, inquam. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.

Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
At multis malis affectus.

Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.

Si longus, levis;: At iam decimum annum in spelunca iacet.
Peccata paria.: Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Cur iustitia laudatur?: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Quis hoc dicit?: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
ALIO MODO.: Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.
Quid enim?: Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Nos commodius agimus.

Ostendit pedes et pectus. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Ut ei, qui iucunde vixerit annos decem, si aeque vita iucunda menstrua addatur, quia momentum aliquod habeat ad iucundum accessio, bonum sit; Dicimus aliquem hilare vivere; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;

Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Id enim natura desiderat. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Si id dicis, vicimus.
Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.
Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Sed ut ad propositum-de dolore enim cum diceremus, ad istam
            epistulam delati sumus-, nunc totum illud concludi sic
            licet: qui in summo malo est, is tum, cum in eo est, non est
            beatus;

            Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis
            excellens ad factorum pulchritudinem?

Eademne, quae restincta siti?: Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.
Ita nemo beato beatior.: Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Sed fac ista esse non inportuna;

In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut
            in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est
            et valere;

            Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te
            aut Epicurum reprehensum velim.

Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Audeo dicere, inquit. Sit enim idem caecus, debilis. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Ego vero isti, inquam, permitto. Immo alio genere; Quae contraria sunt his, malane?

Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum.

Sedulo, inquam, faciam.
Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Easdemne res? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Facete M. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Sed ille, ut dixi, vitiose. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Immo videri fortasse.

Quis negat?: Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Quis hoc dicit?: Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit;
Sedulo, inquam, faciam.: Quid enim possumus hoc agere divinius?
Nihil sane.: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Recte dicis; Quis enim redargueret?

Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas
            esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis,
            quae a Platone graviter vituperantur;

            Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum
            sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico,
            praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte
            natura per se esse expetenda.

            Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico,
            praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte
            natura per se esse expetenda.

            Sed nimis multa.

Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam.

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.

Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Minime vero, inquit ille, consentit. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Nihil illinc huc pervenit. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.

Erat enim Polemonis. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Nulla erit controversia. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Age sane, inquam. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Ita prorsus, inquam;: Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Quo tandem modo?: Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?
Moriatur, inquit.: Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere?
Eam stabilem appellas.: Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;
Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Rationis enim perfectio est virtus;

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quid iudicant sensus? An tu me de L. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Si enim ad populum me vocas, eum. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus?

Quid ergo?: A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.
Quonam modo?: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Ita prorsus, inquam;: Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Moriatur, inquit.: Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?
Tu quidem reddes;: Confecta res esset.

Quare attende, quaeso.: Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.
Pugnant Stoici cum Peripateticis.: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Si longus, levis;: Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Si longus, levis;: Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Neutrum vero, inquit ille.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

An hoc usque quaque, aliter in vita? An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas;

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non
            propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se
            expetemus.

            Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod
            falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse
            verum.

Multi enim et magni philosophi haec ultima bonorum iuncta fecerunt, ut Aristoteles virtutis usum cum vitae perfectae prosperitate coniunxit, Callipho adiunxit ad honestatem voluptatem, Diodorus ad eandem honestatem addidit vacuitatem doloris.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Sed nimis multa. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri,
            quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam
            lege Voconia pervenire.

            In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute
            finis bonorum;

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Quare ad ea primum, si videtur; Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Summum a vobis bonum voluptas dicitur.

Quid nunc honeste dicit?

Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Sed haec nihil sane ad rem; Et quidem, inquit, vehementer errat; Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem.

Dat enim intervalla et relaxat.

Sed ad bona praeterita redeamus. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Hoc non est positum in nostra actione.

Istud quidem, inquam, optime dicis, sed quaero nonne tibi
            faciendum idem sit nihil dicenti bonum, quod non rectum
            honestumque sit, reliquarum rerum discrimen omne tollenti.

            -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam
            positam beate aut secus vivendi.

Cur id non ita fit?

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Bonum liberi: misera orbitas. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Pauca mutat vel plura sane; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat.

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Ego vero isti, inquam, permitto. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Eam stabilem appellas. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Igitur ne dolorem quidem. Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat. Comprehensum, quod cognitum non habet? Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges,
            sed etiam legibus partam.

            Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a
            te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Nos vero, inquit ille; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.
Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Bestiarum vero nullum iudicium puto.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
An hoc usque quaque, aliter in vita?

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Recte, inquit, intellegis. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur?

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita
            res se habeat.

            Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quorum altera prosunt, nocent altera. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere;

At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea,
            quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant.

            Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse
            velint, philosophi ante fiant.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Nihil illinc huc pervenit. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Certe non potest. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.

Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod
            verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

            Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans
            gumias ex ordine nostros.

Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere,
            rursus naturam relinquunt.

            Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret
            Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Cur post Tarentum ad Archytam? Ne discipulum abducam, times. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

At certe gravius. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Itaque contra est, ac dicitis; Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere.

Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Itaque his sapiens semper vacabit. Ac tamen hic mallet non dolere. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Hoc non est positum in nostra actione. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda,
            curiosorum.

            Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus,
            quas supra dixi, metienda.

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum
            occultissimarum.

            Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis
            excellens ad factorum pulchritudinem?

Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?
Quare ad ea primum, si videtur;
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Hoc non est positum in nostra actione. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quae duo sunt, unum facit. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. An potest cupiditas finiri?

Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?
Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.

A mene tu?: An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Quis negat?: Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.
Ita prorsus, inquam;: Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;
Easdemne res?: Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Restatis igitur vos; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Quae sequuntur igitur?: Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
Quonam, inquit, modo?: Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Avaritiamne minuis?: Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.
Etiam beatissimum?: Dicimus aliquem hilare vivere;
Tu quidem reddes;: Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
At certe gravius.: Cur id non ita fit?
Equidem e Cn.: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum
            dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

            Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata
            mihi videtur esse inanitas ista verborum.

In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut
            in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est
            et valere;

            Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Quae sequuntur igitur?
Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Conferam avum tuum Drusum cum C. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quo modo autem philosophus loquitur?

De quibus cupio scire quid sentias.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quod vestri non item. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Utilitatis causa amicitia est quaesita.
Aliter autem vobis placet.
Satis est ad hoc responsum.
Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Quare attende, quaeso.
Itaque his sapiens semper vacabit.
A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem.
Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

Non igitur bene.: Praeteritis, inquit, gaudeo.
Quo modo?: Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Primum divisit ineleganter;: Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Quid vero?: Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Immo alio genere;: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Facete M.: Quod quidem iam fit etiam in Academia.

At multis malis affectus. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Sed ad rem redeamus; Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Audeo dicere, inquit.
Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior.
Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant.
Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Nemo igitur esse beatus potest.
Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Sed alii dolore moventur, alii cupiditate, iracundia etiam multi effetuntur et, cum in mala scientes inruunt, tum se optime sibi consulere arbitrantur.

Ut id aliis narrare gestiant?

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Sed quot homines, tot sententiae;

Primum quid tu dicis breve? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Haec dicuntur fortasse ieiunius; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Sed ad rem redeamus; Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?
Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Negare non possum.
Sed haec nihil sane ad rem;
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.
In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Age sane, inquam.: Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Tenent mordicus.: Quid me istud rogas?
Si quae forte-possumus.: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Idemne, quod iucunde?: Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Certe non potest.: Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.
Quid enim?: Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?

Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;
Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.
Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Ne discipulum abducam, times. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. An tu me de L. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere?
Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit?
Quippe: habes enim a rhetoribus;
Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Quid, quod res alia tota est? Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Habebat tamen rationem valitudinis: utebatur iis
            exercitationibus, ut ad cenam et sitiens et esuriens
            veniret, eo cibo, qui et suavissimus esset et idem
            facillimus ad concoquendum, vino et ad voluptatem et ne
            noceret.

            Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc
            Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Quid, quod res alia tota est? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Haeret in salebra. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Inquit, dasne adolescenti veniam? Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Si quae forte-possumus. Sed quod proximum fuit non vidit. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit
            istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum
            neglegat.

            Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul
            atque arripuit, interficit.

Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse
            loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit,
            totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti.

            E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit
            istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum
            neglegat.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Iam enim adesse poterit. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Quis istum dolorem timet? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Sed ego in hoc resisto; Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat.

Venit ad extremum;: Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Tubulo putas dicere?: Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?
In schola desinis.: Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Tria genera bonorum;: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?
Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.
Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Aliter autem vobis placet.

Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Non igitur bene. Restatis igitur vos; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant;

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.

Ostendit pedes et pectus.

Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Et nemo nimium beatus est;

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.
Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Et quidem, inquit, vehementer errat;
Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Quid iudicant sensus?

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Confecta res esset. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Nihil ad rem! Ne sit sane;

Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Si longus, levis dictata sunt. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Quod vestri non item. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.

Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Cur post Tarentum ad Archytam? His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Que Manilium, ab iisque M. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Primum divisit ineleganter; Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Dici enim nihil potest verius.
Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Sed quid sentiat, non videtis. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Easdemne res?: Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?
Nos commodius agimus.: Graece donan, Latine voluptatem vocant.
Moriatur, inquit.: Si longus, levis dictata sunt.
Haeret in salebra.: Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Magna laus.: An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quis istud, quaeso, nesciebat? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Itaque contra est, ac dicitis; Itaque his sapiens semper vacabit. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Eam stabilem appellas. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Memini vero, inquam; Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Nunc agendum est subtilius. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Primum quid tu dicis breve? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Graece donan, Latine voluptatem vocant. Nam quid possumus facere melius? Id mihi magnum videtur. Et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Videsne quam sit magna dissensio?
In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
Ille incendat?
Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Perge porro;: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Haec dicuntur inconstantissime.: Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Tria genera bonorum;: In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
An potest cupiditas finiri?: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum.

Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Sed tamen intellego quid velit. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Quae contraria sunt his, malane?

Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Non laboro, inquit, de nomine. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Si longus, levis;
Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Audeo dicere, inquit. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. At enim sequor utilitatem. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quae sequuntur igitur?

Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.
Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Quae sequuntur igitur?
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Audeo dicere, inquit. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed haec omittamus; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Is es profecto tu.

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Neutrum vero, inquit ille. Quare conare, quaeso. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Immo alio genere; Age sane, inquam. At certe gravius. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Quid enim possumus hoc agere divinius? Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Quo tandem modo?: Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.
Magna laus.: Nescio quo modo praetervolavit oratio.
Si longus, levis;: Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Quid ergo?: Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Bonum incolumis acies: misera caecitas. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem.

Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Non est igitur summum malum dolor. Immo alio genere; Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Tum ille: Ain tandem? Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Quae sequuntur igitur? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere.

Quasi vero hoc didicisset a Zenone, non dolere, cum doleret! Illud audierat nec tamen didicerat, malum illud non esse, quia turpe non esset, et esse ferendum viro.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Dicimus aliquem hilare vivere; Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Sed quod proximum fuit non vidit.
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; At multis se probavit. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Disserendi artem nullam habuit. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum.

Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quae contraria sunt his, malane? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi.

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Neutrum vero, inquit ille. Ratio quidem vestra sic cogit.

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Simus igitur contenti his. Que Manilium, ab iisque M. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quo modo autem philosophus loquitur? Deinde dolorem quem maximum? Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Restatis igitur vos; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Eaedem res maneant alio modo. Equidem e Cn.

Audeo dicere, inquit.: Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime
            dicitur.

            Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Sed residamus, inquit, si placet. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae
            quaerimus, explicatio tua ista profecerit.

            Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri
            sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Inquit, dasne adolescenti veniam? Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Ita prorsus, inquam; Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. At certe gravius. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. An tu me de L. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Id est enim, de quo quaerimus. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Ratio quidem vestra sic cogit. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quo modo autem philosophus loquitur? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.

Nunc vides, quid faciat. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. An tu me de L. Sed nunc, quod agimus; Efficiens dici potest. Erat enim Polemonis. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Falli igitur possumus. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Non potes, nisi retexueris illa.
Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Sedulo, inquam, faciam. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; At certe gravius.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Sed haec nihil sane ad rem;

Suo genere perveniant ad extremum; Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Dici enim nihil potest verius. Ecce aliud simile dissimile. Urgent tamen et nihil remittunt. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Non semper, inquam;: Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;
Si quae forte-possumus.: Quis est tam dissimile homini.
Avaritiamne minuis?: Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Quid adiuvas?: Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Sed quot homines, tot sententiae; Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Non est igitur voluptas bonum. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Naturalem enim appetitionem, quam vocant o)rmh)n, itemque officium, ipsam etiam virtutem tuentem volunt esse earum rerum, quae secundum naturam sunt. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Immo videri fortasse. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam. Ubi ut eam caperet aut quando? Quis istud possit, inquit, negare?

Pollicetur certe.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. At certe gravius. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Cur deinde Metrodori liberos commendas? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.

Quare conare, quaeso.: Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.
Summae mihi videtur inscitiae.: Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Si quae forte-possumus.: Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Respondeat totidem verbis. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sed haec omittamus; Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Falli igitur possumus. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Non potes, nisi retexueris illa. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte antiquos dixisse per se esse expetenda; Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
At enim hic etiam dolore.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? In schola desinis. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Ne discipulum abducam, times. Quo tandem modo? Sedulo, inquam, faciam. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;

Efficiens dici potest.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.
Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Quid iudicant sensus?

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Itaque his sapiens semper vacabit. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quis Aristidem non mortuum diligit? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Non risu potius quam oratione eiciendum? Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.

Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. De quibus cupio scire quid sentias. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur?

Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Is es profecto tu. Sed quot homines, tot sententiae;

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;

At enim hic etiam dolore. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Ego vero isti, inquam, permitto. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Satis est ad hoc responsum.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Hoc est non dividere, sed frangere. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Erat enim Polemonis. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Quid enim possumus hoc agere divinius? Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.
Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea,
            quae etiam concessa te nihil iuvent.

            Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium
            fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Tria genera bonorum; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste
            vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.

            Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam
            bonum.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Quid de Pythagora?

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Quae contraria sunt his, malane? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.

Certe non potest.: Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi;
Id Sextilius factum negabat.: Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.
Perge porro;: Et nemo nimium beatus est;
Nihil sane.: Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor;

Quis istum dolorem timet?

An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Rationis enim perfectio est virtus; De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Is cum arderet podagrae doloribus visitassetque hominem Charmides Epicureus perfamiliaris et tristis exiret, Mane, quaeso, inquit, Charmide noster; Equidem e Cn. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Et nemo nimium beatus est; Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum.

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.
Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Beatum, inquit. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Sullae consulatum? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.

Quis negat?: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Stoici scilicet.: Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Paria sunt igitur.: Si quae forte-possumus.

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Bonum liberi: misera orbitas. Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Qui est in parvis malis.

Bonum patria: miserum exilium. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Frater et T. Non igitur bene. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Quae contraria sunt his, malane? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Non est igitur voluptas bonum.

Peccata paria.: Videsne quam sit magna dissensio?
Nos commodius agimus.: Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Res enim concurrent contrariae.: Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.
Tenent mordicus.: Satis est ad hoc responsum.
Ut pulsi recurrant?: Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Nemo igitur esse beatus potest.

At certe gravius. Eam stabilem appellas. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Quodsi non hominis summum bonum quaeremus, sed cuiusdam
            animantis, is autem esset nihil nisi animus liceat enim
            fingere aliquid eiusmodi, quo verum facilius reperiamus -,
            tamen illi animo non esset hic vester finis.

            Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.
Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.

Et qui ipsi sibi bellum indixissent, cruciari dies, noctes
            torqueri vellent, nec vero sese ipsi accusarent ob eam
            causam, quod se male suis rebus consuluisse dicerent.

            Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas,
            et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quid censes in Latino fore? Ita prorsus, inquam; Age sane, inquam. Immo alio genere; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Sedulo, inquam, faciam.

At coluit ipse amicitias.: Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Sed fortuna fortis;: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Ut pulsi recurrant?: Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Bonum incolumis acies: misera caecitas. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Venit ad extremum; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Age sane, inquam.
Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Sed haec in pueris; Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Ergo in hac ratione tota de maximis fere rebus Stoici illos secuti sunt, ut et deos esse et quattuor ex rebus omnia constare dicerent. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Quid, de quo nulla dissensio est? Non potes, nisi retexueris illa. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. De illis, cum volemus. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Polycratem Samium felicem appellabant.

Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quis istud possit, inquit, negare? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Cur id non ita fit?

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius.
Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Stoicos roga. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Quae cum dixisset, finem ille. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Non est igitur voluptas bonum. Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?
Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.
Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

ALIO MODO.: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Quo tandem modo?: Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Frater et T.: Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Poterat autem inpune;: Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.
Venit ad extremum;: Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Ut id aliis narrare gestiant? Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Age sane, inquam. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Cur iustitia laudatur? Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare?

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Sed haec omittamus; Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Ita prorsus, inquam; Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Hos contra singulos dici est melius.

Efficiens dici potest.: At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.
Quo modo?: Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.
Peccata paria.: Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?
Eam stabilem appellas.: Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.

Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem.
Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis.
Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta
            artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem
            illustriorem satis ornatus possit accedere.

            Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa,
            maius est peccatum in auro quam in palea.

Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quis enim redargueret? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat?

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Praeteritis, inquit, gaudeo. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Ego vero isti, inquam, permitto. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Satis est ad hoc responsum. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Non igitur bene. Sed videbimus. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Sed qui ad voluptatem omnia referens vivit ut Gallonius, loquitur ut Frugi ille Piso, non audio nec eum, quod sentiat, dicere existimo. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Proclivi currit oratio. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse
            possit, haec antiquorum valeat necesse est.

            Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si
            imperes quod facere non possim.

Id enim natura desiderat.

Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Est, ut dicis, inquit; Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Cave putes quicquam esse verius.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Inquit, dasne adolescenti veniam?

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Minime vero istorum quidem, inquit. Confecta res esset. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Minime vero istorum quidem, inquit.

Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Qui est in parvis malis.
Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Quis Aristidem non mortuum diligit? Graccho, eius fere, aequalí? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Sit enim idem caecus, debilis. Eam stabilem appellas.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. At iam decimum annum in spelunca iacet.

At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Dici enim nihil potest verius. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Hoc non est positum in nostra actione. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Quod vestri non item.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Magna laus. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Bonum incolumis acies: misera caecitas. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Non laboro, inquit, de nomine.

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Suo enim quisque studio maxime ducitur. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Laboro autem non sine causa;

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.
Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Confecta res esset.: Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Avaritiamne minuis?: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Certe non potest.: Hoc mihi cum tuo fratre convenit.
Primum divisit ineleganter;: Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Videsne quam sit magna dissensio? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quid adiuvas? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Quis istud possit, inquit, negare? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Sed nunc, quod agimus; Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Quis hoc dicit? Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Non est igitur voluptas bonum.

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Sed plane dicit quod intellegit. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Immo alio genere; Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Ego vero isti, inquam, permitto.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?
Aliter autem vobis placet.

Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Sed nunc, quod agimus; Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Ita nemo beato beatior. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Hunc vos beatum; Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Quis enim redargueret? Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Age, inquies, ista parva sunt. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Hoc est non dividere, sed frangere.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. At enim sequor utilitatem. In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Qui est in parvis malis. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Memini me adesse P. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quare conare, quaeso.

Itaque his sapiens semper vacabit.
Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.
Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Velut ego nunc moveor. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Quippe: habes enim a rhetoribus; Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;

Erat enim Polemonis.: Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Frater et T.: Ubi ut eam caperet aut quando?
Hic ambiguo ludimur.: Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Quis hoc dicit?: At eum nihili facit;

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem
            facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis,
            tolerabilem.

            Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est
            praeteritorum memoria.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.

Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quo igitur, inquit, modo? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Ita credo. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Non est igitur voluptas bonum. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Sed residamus, inquit, si placet. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

Tamen a proposito, inquam, aberramus.
Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.
Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
De illis, cum volemus.
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Est, ut dicis, inquit; In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.

Quo modo autem philosophus loquitur?

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit;

De quibus cupio scire quid sentias. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sed fac ista esse non inportuna; Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.

Restatis igitur vos;: Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Quonam, inquit, modo?: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Bonum liberi: misera orbitas.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Ac tamen hic mallet non dolere. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Poterat autem inpune; Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Hanc initio institutionem confusam habet et incertam, ut tantum modo se tueatur, qualecumque sit, sed nec quid sit nec quid possit nec quid ipsius natura sit intellegit.

Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Ea possunt paria non esse. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Vide, quaeso, rectumne sit. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Sed fortuna fortis; Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quid enim? Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?

An nisi populari fama? Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Deprehensus omnem poenam contemnet. Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Quod totum contra est.: Quis istud, quaeso, nesciebat?
Quo tandem modo?: Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
Quid Zeno?: Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Quis negat?: Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Quae sequuntur igitur?: Ita prorsus, inquam;
Paria sunt igitur.: Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Non potes, nisi retexueris illa.

Quo tandem modo? Quid Zeno? In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?

Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Si longus, levis dictata sunt.

Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;
Dici enim nihil potest verius.
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.
Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Sed quot homines, tot sententiae;
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe
            faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

            Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint
            voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quare attende, quaeso. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Scaevolam M. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quo modo autem philosophus loquitur?

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Memini vero, inquam; Pauca mutat vel plura sane; Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Quo igitur, inquit, modo? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Itaque fecimus. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.

Haec dicuntur inconstantissime.: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Paria sunt igitur.: Cur iustitia laudatur?

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. De hominibus dici non necesse est. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.

Peccata paria.: Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;
Audeo dicere, inquit.: An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Bonum patria: miserum exilium.: Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate.

Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias
            eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere;

            Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi
            oratio longa videri potest.

Quo modo autem philosophus loquitur?
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
At, si voluptas esset bonum, desideraret.

Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria.

Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Urgent tamen et nihil remittunt. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse.
Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?
Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?

Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Et quidem, inquit, vehementer errat; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Memini vero, inquam;

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;
Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Sint modo partes vitae beatae.

Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate;

Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. At iste non dolendi status non vocatur voluptas.

Eadem nunc mea adversum te oratio est. Non semper, inquam; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Itaque ab his ordiamur. Ego vero isti, inquam, permitto. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere? An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Quis autem de ipso sapiente aliter existimat, quin, etiam cum decreverit esse moriendum, tamen discessu a suis atque ipsa relinquenda luce moveatur? Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sit enim idem caecus, debilis.

Dat enim intervalla et relaxat. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Rationis enim perfectio est virtus; Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.

Quid censes in Latino fore?

Paria sunt igitur. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Sed plane dicit quod intellegit. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Verum hoc idem saepe faciamus.
Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Summae mihi videtur inscitiae. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Etiam beatissimum?

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Illud non continuo, ut aeque incontentae.
Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Sint modo partes vitae beatae. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; At certe gravius. Dat enim intervalla et relaxat. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in
            motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil
            dolentis in stabilitate-, quid tendit?

            Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret
            Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Sin aliud quid voles, postea. Non risu potius quam oratione eiciendum? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus.

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quid iudicant sensus? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere.

Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari.

Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab
            aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

            Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe
            faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Sed fac ista esse non inportuna;

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Negare non possum. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Videsne quam sit magna dissensio? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Nulla erit controversia.: Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.
Stoicos roga.: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Poterat autem inpune;: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Facete M.: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
A mene tu?: Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
Sullae consulatum?: Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Idemne, quod iucunde?: Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.
Quid Zeno?: At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.
Quid ergo?: An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Falli igitur possumus.: Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Qui convenit?: Ratio quidem vestra sic cogit.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Maximus dolor, inquit, brevis est. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.

Sed quid sentiat, non videtis.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Polycratem Samium felicem appellabant. Quibusnam praeteritis? Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur.

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo
            tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

            Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod
            honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum
            virtute, vivere.

Quare conare, quaeso.: Ille incendat?
Pollicetur certe.: Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Nihil sane.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Quae ista amicitia est?

Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Minime vero istorum quidem, inquit. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. At enim sequor utilitatem. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere
            velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

            Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;
Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est
            noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

            Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad
            bene vivendum.

Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Iam in altera philosophiae parte. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis
            imperiosi philosophi sit vetare meminisse.

            Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid
            historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid
            tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Frater et T. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quod quidem nobis non saepe contingit. Velut ego nunc moveor. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Laboro autem non sine causa; Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Itaque fecimus.: Paria sunt igitur.
Tria genera bonorum;: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Tu quidem reddes;: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

At eum nihili facit;

Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Quid est enim aliud esse versutum? Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Cur haec eadem Democritus?

Efficiens dici potest.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quod vestri non item. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.
Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.
Illa tamen simplicia, vestra versuta.
Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Tum ille: Ain tandem? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Nescio quo modo praetervolavit oratio. De illis, cum volemus. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Ita prorsus, inquam;
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?
Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;

Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque
            vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo
            nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari,
            quia voluptatem.

            Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam:
            Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium
            fuisse virum.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Dat enim intervalla et relaxat.

Erat enim Polemonis.: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
An eiusdem modi?: Eaedem res maneant alio modo.

Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Age sane, inquam. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.

Nos commodius agimus. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Quis hoc dicit?
Itaque ab his ordiamur.

Stoici scilicet.: Ego vero isti, inquam, permitto.
Nihil sane.: Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.
Facete M.: Si id dicis, vicimus.
Praeclare hoc quidem.: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Nihilo magis.: Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Qui est in parvis malis.

Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Videsne quam sit magna dissensio? Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Idemne, quod iucunde? Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Sin aliud quid voles, postea.

Quid me istud rogas? Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Num quid tale Democritus? Quare conare, quaeso. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Tum mihi Piso: Quid ergo? Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Facillimum id quidem est, inquam. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Non est igitur summum malum dolor. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Poterat autem inpune; An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Non semper, inquam; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Quo igitur, inquit, modo? Scrupulum, inquam, abeunti; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum
            simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum
            rerum appetendarum.

            Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius
            anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant,
            tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum
            naturam sint, reiecturumque contraria.

            Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam
            causam Zenoni desciscendi fuisse.

Quae sequuntur igitur? Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Ut pulsi recurrant? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Sed ego in hoc resisto; Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Nam aut privatim aliquid gerere malunt aut, qui attore animo sunt, capessunt rem publicam honoribus imperiisque adipiscendis aut totos se ad studia doctrinae conferunt. Erit enim mecum, si tecum erit. Est, ut dicis, inquit; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Sed nunc, quod agimus; Eadem nunc mea adversum te oratio est. Sint modo partes vitae beatae.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Laboro autem non sine causa; Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Proclivi currit oratio.: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Hunc vos beatum;: Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Optime, inquam.: Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?

Poterat autem inpune; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Ratio quidem vestra sic cogit. Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Tum mihi Piso: Quid ergo? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Si longus, levis dictata sunt. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Memini me adesse P. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest.

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.
Cur iustitia laudatur?
Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Contineo me ab exemplis.
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.

Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.

Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Numquam facies. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Sed ad rem redeamus; Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Urgent tamen et nihil remittunt.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Sed residamus, inquit, si placet.
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Beatum, inquit. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Nihil enim hoc differt. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Si longus, levis. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.

Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Minime vero, inquit ille, consentit. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Laboro autem non sine causa; An eiusdem modi? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem,
            scribebamus haec.

            Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur,
            et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in
            nostra potestate.

            Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Nihil enim hoc differt. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.

Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

            Bonum patria: miserum exilium.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Dicimus aliquem hilare vivere; Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Frater et T. Quae cum essent dicta, discessimus. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Et quidem, inquit, vehementer errat; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Peccata paria. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.
Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Itaque his sapiens semper vacabit. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Ea enim omnia, quae illi bona dicerent, praeposita esse, non
            bona, itemque illa, quae in corpore excellerent, stulte
            antiquos dixisse per se esse expetenda;

            Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex
            Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Memini me adesse P.

Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Sint ista Graecorum; Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt
            et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae
            ubique sint, sapientis esse dicatis.

            Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari
            possint;

Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Satis est ad hoc responsum. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Immo videri fortasse. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Quis hoc dicit?: Si longus, levis;
Sedulo, inquam, faciam.: Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
Qui convenit?: Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Idemne, quod iucunde?: Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Sullae consulatum?: Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Explanetur igitur.: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones.

Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Hos contra singulos dici est melius. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Sed tamen intellego quid velit. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Beatus sibi videtur esse moriens.

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Iam contemni non poteris. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Id Sextilius factum negabat. Verum hoc idem saepe faciamus. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Praeclare hoc quidem. Sin aliud quid voles, postea.

Nam ut peccatum est patriam prodere, parentes violare, fana
            depeculari, quae sunt in effectu, sic timere, sic maerere,
            sic in libidine esse peccatum est etiam sine effectu.

            Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Ut pulsi recurrant? Ille incendat? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.

An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Deprehensus omnem poenam contemnet. Urgent tamen et nihil remittunt. Primum divisit ineleganter; Quonam, inquit, modo? Sed quod proximum fuit non vidit. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Age sane, inquam.

At multis malis affectus. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Non potes, nisi retexueris illa. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Tenent mordicus. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Refert tamen, quo modo. Respondeat totidem verbis. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Facillimum id quidem est, inquam. Id enim natura desiderat. Non est igitur summum malum dolor. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Sed quod proximum fuit non vidit. Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Quae cum dixisset, finem ille.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quis est tam dissimile homini. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.
Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit.
Nam de isto magna dissensio est.
Si enim ad populum me vocas, eum.
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Suo enim quisque studio maxime ducitur.
Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Praeteritis, inquit, gaudeo.

Sint modo partes vitae beatae. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Tum mihi Piso: Quid ergo? Quare attende, quaeso.

Cur haec eadem Democritus?: Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Efficiens dici potest.: Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Si quae forte-possumus.: Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Istic sum, inquit.: Minime vero, inquit ille, consentit.

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Sed plane dicit quod intellegit. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Istic sum, inquit. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Primum divisit ineleganter; Deinde dolorem quem maximum? Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Non potes, nisi retexueris illa.

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est.
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes,
            quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et
            puerum diligis.

            Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca
            etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Quid dubitas igitur, inquam, summo bono a te ita constituto,
            ut id totum in non dolendo sit, id tenere unum, id tueri, id
            defendere?

            Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata
            vita?

Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Sit enim idem caecus, debilis. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Istic sum, inquit. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?

Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Quae duo sunt, unum facit. Non potes, nisi retexueris illa. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia.

Quod quidem iam fit etiam in Academia. Immo videri fortasse. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Suo genere perveniant ad extremum;

Cur iustitia laudatur?: Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Cur iustitia laudatur?: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Easdemne res?: Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.
Scaevolam M.: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Reguli reiciendam;: Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur.

Ille incendat?: Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Quonam, inquit, modo?: Illa tamen simplicia, vestra versuta.
Haeret in salebra.: Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Hic ambiguo ludimur.: At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Quis enim redargueret? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere.

Quonam, inquit, modo?: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Sed haec omittamus;: Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Idem adhuc;: An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Quid enim?: Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.
Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.
Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Nulla erit controversia.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Comprehensum, quod cognitum non habet? Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Murenam te accusante defenderem. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Sed haec omittamus; An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.

Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse
            loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit,
            totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti.

            An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc
            habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum?

Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Id Sextilius factum negabat. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sint modo partes vitae beatae. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Ita credo. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis,
            quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit
            adhibere?

            Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera
            laus deserenda est.

Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Sed plane dicit quod intellegit. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Nihil ad rem! Ne sit sane; Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Igitur ne dolorem quidem. Age, inquies, ista parva sunt. Suo genere perveniant ad extremum; Non semper, inquam; Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Beatum, inquit. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quid nunc honeste dicit? Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Nam quid possumus facere melius? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. At enim sequor utilitatem. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Suo genere perveniant ad extremum; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Haec dicuntur inconstantissime. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Bonum valitudo: miser morbus. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Quis hoc dicit? Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus.

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Ego vero isti, inquam, permitto. Maximus dolor, inquit, brevis est. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Rationis enim perfectio est virtus;

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis
            rebus humanis;

            Si longus, levis;

Nobis aliter videtur, recte secusne, postea;
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Age sane, inquam. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

Facete M.: Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi;
Istic sum, inquit.: Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Equidem e Cn.: Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Audeo dicere, inquit. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates
            esse e corporis societate.

            Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut
            adolescentulus eriperes P.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Reguli reiciendam; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Nos vero, inquit ille; Sed nunc, quod agimus;

Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.

Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Quae contraria sunt his, malane? Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.

Quis hoc dicit?: Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
Quid enim?: Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.
Facete M.: Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?
Si longus, levis.: Satis est ad hoc responsum.
Ita credo.: Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Pollicetur certe.: Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quorum fuit haec institutio, in qua animadvertas velim quid mutandum putes nec expectes, dum ad omnia dicam, quae a te dicta sunt; Bonum incolumis acies: misera caecitas. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Respondeat totidem verbis. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quod cum dixissent, ille contra. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Perge porro;
Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.
Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

Sint ista Graecorum;: Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Sed haec omittamus;: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Quare attende, quaeso.: Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Nihilo magis.: Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Optime, inquam.: Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Age, inquies, ista parva sunt. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Sin aliud quid voles, postea. Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Equidem, sed audistine modo de Carneade? Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Quis Aristidem non mortuum diligit? Nos cum te, M. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Qui convenit?

Suo genere perveniant ad extremum; Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant
            et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt,
            quodcumque veri simile videatur.

            Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo,
            mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit;

Quis est tam dissimile homini. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Sedulo, inquam, faciam. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Ut bacillum aliud est inflexum et incurvatum de industria, aliud ita natum, sic ferarum natura non est illa quidem depravata mala disciplina, sed natura sua. Itaque his sapiens semper vacabit. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Cave putes quicquam esse verius. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Eaedem res maneant alio modo.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Recte, inquit, intellegis. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo.

Et quoniam excedens e vita et manens aeque miser est nec
            diuturnitas magis ei vitam fugiendam facit, non sine causa
            dicitur iis, qui pluribus naturalibus frui possint, esse in
            vita manendum.

            Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres
            philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti. Sint ista Graecorum; Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Ut pulsi recurrant? Sed residamus, inquit, si placet. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?

Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane
            commode verbis depingere solebat.

            Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea
            duceretur omnis a prima commendatione naturae.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Quae cum essent dicta, discessimus.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Nam bonum illud et malum, quod saepe iam dictum est, postea
            consequitur, prima autem illa naturae sive secunda sive
            contraria sub iudicium sapientis et dilectum cadunt, estque
            illa subiecta quasi materia sapientiae.

            Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris
            sunt dicta a Laelio.

Nam si pravitatem inminutionemque corporis propter se fugiendam putamus, cur non etiam, ac fortasse magis, propter se formae dignitatem sequamur? Quonam, inquit, modo? His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Cui Tubuli nomen odio non est? Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur, tu ipse mihi gloriari videbare. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.

Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet.
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Avaritiamne minuis? Quare attende, quaeso. Hoc simile tandem est? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda.

An tu me de L. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat.

Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus.
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Illud non continuo, ut aeque incontentae. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Quorum altera prosunt, nocent altera. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Proclivi currit oratio. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Quibus ego vehementer assentior. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Res enim concurrent contrariae. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Et quidem, inquit, vehementer errat; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Quare conare, quaeso. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quo igitur, inquit, modo? Sed nunc, quod agimus; Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.
Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur?

Negare non possum.

Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? In schola desinis. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Ratio quidem vestra sic cogit.
Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Urgent tamen et nihil remittunt. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Quibusnam praeteritis? Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Maximus dolor, inquit, brevis est. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Itaque his sapiens semper vacabit. Optime, inquam. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Ita prorsus, inquam;

Sed haec omittamus; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Cur id non ita fit?

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;
Ostendit pedes et pectus.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a
            superioribus, verbis illi commodius utantur?

            Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem
            memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem.

Quasi vero hoc didicisset a Zenone, non dolere, cum doleret! Illud audierat nec tamen didicerat, malum illud non esse, quia turpe non esset, et esse ferendum viro.

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Avaritiamne minuis? Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Odium autem et invidiam facile vitabis.

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Namque ii horum posteri meliores illi quidem mea sententia
            quam reliquarum philosophi disciplinarum, sed ita
            degenerant, ut ipsi ex se nati esse videantur.

            Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva
            sint, nos quoque concedimus;

Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.
Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore.
Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.
Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Sed quae tandem ista ratio est?
Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;
Illa tamen simplicia, vestra versuta.
Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas?
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Frater et T.
Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Recte, inquit, intellegis.
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.
Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.
Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.
Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.

Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.
Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit.
Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?
Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.
Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Sed fac ista esse non inportuna; Vide, quaeso, rectumne sit. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est.

Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quae cum dixisset, finem ille. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae.

Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Sed tamen intellego quid velit. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe;
Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.

In schola desinis.: Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.
Recte, inquit, intellegis.: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Quid iudicant sensus?: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Hoc mihi cum tuo fratre convenit. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Iam enim adesse poterit. Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.
Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

In schola desinis.

De quibus cupio scire quid sentias. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut
            in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est
            et valere;

            Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans
            gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; De vacuitate doloris eadem sententia erit. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum?

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Bonum liberi: misera orbitas. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? At, si voluptas esset bonum, desideraret. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Torquatus, is qui consul cum Cn. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Velut ego nunc moveor. Ut pulsi recurrant? Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Peccata paria. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quonam, inquit, modo? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Deinde dolorem quem maximum? Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Sed tamen intellego quid velit. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Quod iam a me expectare noli.

            Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes
            omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia
            peccata paria;

Quid sequatur, quid repugnet, vident. Restatis igitur vos; Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus.

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. At iam decimum annum in spelunca iacet. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora firma ac vera sint, his autem ea consentanea et consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Recte, inquit, intellegis. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Id est enim, de quo quaerimus. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Rationis enim perfectio est virtus; Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Et nemo nimium beatus est; Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Stoicos roga. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Quo igitur, inquit, modo?
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Quid enim?

Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?
Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Sint ista Graecorum; Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Explanetur igitur. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur?

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Sed ad illum redeo. Quid Zeno?

Quod totum contra est.
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Restatis igitur vos;: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Tria genera bonorum;: Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Hoc non est positum in nostra actione. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Dat enim intervalla et relaxat. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Comprehensum, quod cognitum non habet? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur.
Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Ille incendat?: Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Quibusnam praeteritis?: Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
Simus igitur contenti his.: An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
Sumenda potius quam expetenda.: Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?

Scrupulum, inquam, abeunti;: Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Falli igitur possumus.: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Quid de Pythagora?: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Non igitur bene.: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Tu quidem reddes;: Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?

Utram tandem linguam nescio?: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Easdemne res?: Rationis enim perfectio est virtus;
Stoicos roga.: De illis, cum volemus.
Restatis igitur vos;: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Avaritiamne minuis?: Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;
Recte, inquit, intellegis.: Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.

Simus igitur contenti his.: Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.
Reguli reiciendam;: Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.
Sed videbimus.: Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Restatis igitur vos;: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Scaevolam M.: Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Venit ad extremum;: Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Ut pulsi recurrant? Audeo dicere, inquit. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret.

Videsne, ut haec concinant?: Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Quis enim redargueret?: Rationis enim perfectio est virtus;
Moriatur, inquit.: Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.
Sed nimis multa.: Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Si quae forte-possumus.: Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.
Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Equidem e Cn. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare?
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Easdemne res? Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Verum hoc idem saepe faciamus. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non
            contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur.

            Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum
            putet.

            Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis
            excellens ad factorum pulchritudinem?

Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Ad eos igitur converte te, quaeso. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Inquit, cum ego te hac nova lege videam eodem die accusatori responderet tribus horis perorare, in hac me causa tempus dilaturum putas? Sed tamen intellego quid velit. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Itaque contra est, ac dicitis; Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Paria sunt igitur. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Sint modo partes vitae beatae.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Contineo me ab exemplis.

At certe gravius. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quis istud, quaeso, nesciebat? Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt
            inventoribus gratiam.

            Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent
            vera, coniungi debuerunt;

Simus igitur contenti his. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Sed residamus, inquit, si placet. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit? Summus dolor plures dies manere non potest? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Tu quidem reddes; At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.

Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus,
            sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut
            dicitur, omne officio continetur.

            Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit
            cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam
            timebis.

Equidem e Cn.: Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Quis enim redargueret?: Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

An eiusdem modi? Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Poterat autem inpune;

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Non laboro, inquit, de nomine. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Cur id non ita fit? Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Laboro autem non sine causa; Tamen a proposito, inquam, aberramus. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Nihil illinc huc pervenit. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Avaritiamne minuis?: An hoc usque quaque, aliter in vita?
Hunc vos beatum;: Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.
Avaritiamne minuis?: Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Numquam facies.: Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Sed residamus, inquit, si placet. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Hoc sic expositum dissimile est superiori. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum.

Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum,
            secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex
            hominis natura undique perfecta et nihil requirente.

            Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio
            philosophorum dare.

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.
Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.
Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Non laboro, inquit, de nomine. De illis, cum volemus.

Ille incendat?: Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.
Perge porro;: Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Restatis igitur vos;: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Equidem e Cn.: Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim,
            si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis
            ducere.

            Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni
            ipsi nescio quem illum anteponebas?

Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura
            plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile
            defendere.

            Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas
            cupiditates habere.

Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Quonam modo?: Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Perge porro;: Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
ALIO MODO.: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Respondeat totidem verbis.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Qui convenit?: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Recte, inquit, intellegis.: Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.
Sint ista Graecorum;: Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.
Erat enim Polemonis.: Quod totum contra est.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Eam stabilem appellas.: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.

Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Erat enim res aperta. Erat enim Polemonis. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Minime vero, inquit ille, consentit. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Quis hoc dicit?

Nam ut peccatum est patriam prodere, parentes violare, fana
            depeculari, quae sunt in effectu, sic timere, sic maerere,
            sic in libidine esse peccatum est etiam sine effectu.

            Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi; Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Quod cum dixissent, ille contra. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Itaque non ob ea solum incommoda, quae eveniunt inprobis, fugiendam inprobitatem putamus, sed multo etiam magis, quod, cuius in animo versatur, numquam sinit eum respirare, numquam adquiescere.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Equidem e Cn. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Nemo igitur esse beatus potest.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Murenam te accusante defenderem. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Quis est tam dissimile homini. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Hoc est non dividere, sed frangere. Tanta vis admonitionis inest in locis; Immo videri fortasse.

Utilitatis causa amicitia est quaesita.
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria?
Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Paria sunt igitur. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Quae est igitur causa istarum angustiarum? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Respondeat totidem verbis. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Dat enim intervalla et relaxat. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest.

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Sint ista Graecorum; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. An tu me de L. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Nescio quo modo praetervolavit oratio. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Immo videri fortasse. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Gerendus est mos, modo recte sentiat.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Et nemo nimium beatus est; Illa tamen simplicia, vestra versuta. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Eademne, quae restincta siti? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Stoicos roga. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Sumenda potius quam expetenda. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Quis Aristidem non mortuum diligit? Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima.

Non est igitur summum malum dolor.
Egone quaeris, inquit, quid sentiam?
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?
Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.
Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.
Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.
Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Non risu potius quam oratione eiciendum?
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit?

Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare;
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc.
Rationis enim perfectio est virtus;

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Res enim concurrent contrariae. Sed haec omittamus; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Quis Aristidem non mortuum diligit?

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Quid enim?: Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.
Easdemne res?: Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Erat enim Polemonis.: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Non semper, inquam;: Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.
Stoici scilicet.: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? At eum nihili facit; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Non igitur bene. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Maximus dolor, inquit, brevis est. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Ita nemo beato beatior. Si longus, levis dictata sunt. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

Tamen a proposito, inquam, aberramus. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; At iam decimum annum in spelunca iacet.

Quid de Pythagora?: Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.
Idem adhuc;: Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
Equidem e Cn.: Respondeat totidem verbis.
Falli igitur possumus.: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Quod vestri non item.: Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Satis est ad hoc responsum. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.
Summus dolor plures dies manere non potest?
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Haec dicuntur fortasse ieiunius; Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Sin autem eos non probabat, quid attinuit cum iis, quibuscum re concinebat, verbis discrepare? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Quae cum dixisset, finem ille. Cur, nisi quod turpis oratio est?

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Conferam avum tuum Drusum cum C. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Restatis igitur vos; Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Non potes, nisi retexueris illa.
Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;
Ut id aliis narrare gestiant?
Sed nunc, quod agimus;

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Verum hoc idem saepe faciamus. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Age, inquies, ista parva sunt. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Quod totum contra est.

Sit enim idem caecus, debilis. Graccho, eius fere, aequalí? Itaque ab his ordiamur. Ita prorsus, inquam; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

At iam decimum annum in spelunca iacet. Quo modo autem philosophus loquitur? Non semper, inquam; Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Bonum integritas corporis: misera debilitas. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? At enim hic etiam dolore. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Sed ad bona praeterita redeamus. Quae cum dixisset, finem ille. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Quid sequatur, quid repugnet, vident. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Haeret in salebra. Urgent tamen et nihil remittunt. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Ego vero isti, inquam, permitto. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.

Reguli reiciendam;

Minime vero, inquit ille, consentit. Sed fortuna fortis; Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Sed ego in hoc resisto; An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Est, ut dicis, inquam. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Nos commodius agimus.
Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Laboro autem non sine causa; Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Sit enim idem caecus, debilis. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.

Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Cur post Tarentum ad Archytam? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Venit ad extremum;

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Nec tamen exprimi verbum e verbo necesse erit, ut interpretes indiserti solent, cum sit verbum, quod idem declaret, magis usitatum. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Graccho, eius fere, aequalí? Qui est in parvis malis. Cyrenaici quidem non recusant; Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae
            probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus,
            ut facit, in caelum efferat laudibus.

            Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus
            ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri
            voluptatem, si negaveris.

Numquam facies.: Inquit, dasne adolescenti veniam?
Avaritiamne minuis?: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Quibusnam praeteritis?: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Proclivi currit oratio.: Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.
Utram tandem linguam nescio?: Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis.
Tria genera bonorum;: Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.

Hunc vos beatum; Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Laboro autem non sine causa; Quare conare, quaeso. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Bonum valitudo: miser morbus. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Scisse enim te quis coarguere possit? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Nihil ad rem! Ne sit sane;
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.
Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Facillimum id quidem est, inquam. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Tum mihi Piso: Quid ergo? Nihil illinc huc pervenit. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Quid adiuvas?: Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
In schola desinis.: In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur.
Quo modo?: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Efficiens dici potest. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? At iam decimum annum in spelunca iacet. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Bonum incolumis acies: misera caecitas. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Tu quidem reddes; Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Refert tamen, quo modo. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quod iam a me expectare noli. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Istic sum, inquit. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Tubulo putas dicere? Restinguet citius, si ardentem acceperit. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Satis est ad hoc responsum. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Eaedem res maneant alio modo. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Nunc vides, quid faciat. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Certe non potest.

Hunc vos beatum;: Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.
Quis negat?: Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Venit ad extremum;: In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Frater et T.: Non laboro, inquit, de nomine.
Restatis igitur vos;: Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Quid Zeno?: Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Quid vero?: Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.
Sullae consulatum?: Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.
A mene tu?: Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Non semper, inquam;: Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Quaerimus enim finem bonorum. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Equidem e Cn. Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Summae mihi videtur inscitiae.

Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim.

Sed ad bona praeterita redeamus. Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque facta ipsius oblivione obruentur. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Age sane, inquam. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum
            sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.

            Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Nulla erit controversia. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Sed ad rem redeamus; At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Quid enim? Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Confecta res esset.

Quid Zeno?: Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Quod equidem non reprehendo;: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Quibusnam praeteritis?: Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.

Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est.

Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Polycratem Samium felicem appellabant. Explanetur igitur. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quis est tam dissimile homini. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis; Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? At, si voluptas esset bonum, desideraret. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Sed plane dicit quod intellegit. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.

Rationis enim perfectio est virtus; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. At multis malis affectus. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Est, ut dicis, inquam. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Sint modo partes vitae beatae.
Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno?

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Minime vero, inquit ille, consentit. Certe non potest. Cur iustitia laudatur? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.

Ea enim vita expetitur, quae sit animi corporisque expleta
            virtutibus, in eoque summum bonum poni necesse est,
            quandoquidem id tale esse debet, ut rerum expetendarum sit
            extremum.

            Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria
            peccata.

An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur. Si enim ad populum me vocas, eum. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Contineo me ab exemplis. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Maximus dolor, inquit, brevis est. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Nulla erit controversia.

Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Stoicos roga. Bestiarum vero nullum iudicium puto.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis
            ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis
            obscuritas.

            Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Moriatur, inquit. Certe non potest. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;
Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest.
Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio.
Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.
Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;
Iam in altera philosophiae parte.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Minime vero istorum quidem, inquit.
Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?
In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Decius, princeps in ea familia consulatus, cum se devoverat et equo admisso in mediam aciem Latinorum irruebat, aliquid de voluptatibus suis cogitabat?

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Ut aliquid scire se gaudeant? Restinguet citius, si ardentem acceperit. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique
            norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis
            perfruatur.

            Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit
            ille, tibi non vera videantur.

Non igitur bene.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?
Comprehensum, quod cognitum non habet?

Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Ratio quidem vestra sic cogit.

Ille incendat?: Si enim ad populum me vocas, eum.
Immo videri fortasse.: Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Immo videri fortasse.: Sed quid sentiat, non videtis.
Eam stabilem appellas.: Sit enim idem caecus, debilis.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Frater et T.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata
            mihi videtur esse inanitas ista verborum.

            Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem
            natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
An hoc usque quaque, aliter in vita?
Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Non igitur bene.: Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Ut pulsi recurrant?: Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.
Negare non possum.: Ad eos igitur converte te, quaeso.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.

Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?
Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem.
Magna laus.
Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Ac tamen hic mallet non dolere.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Itaque haec cum illis est dissensio, cum Peripateticis nulla sane.
Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Sed nimis multa.: Sed residamus, inquit, si placet.
Recte dicis;: Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.
Non semper, inquam;: Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Sullae consulatum?: At ego quem huic anteponam non audeo dicere;
Beatum, inquit.: Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus.

Quae cum dixisset, finem ille. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Rationis enim perfectio est virtus; Quae sequuntur igitur? Quis Aristidem non mortuum diligit? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Non potes, nisi retexueris illa. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Nunc idem, nisi molestum est, quoniam tibi non omnino
            displicet definire et id facis, cum vis, velim definias quid
            sit voluptas, de quo omnis haec quaestio est.

            Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo
            delectabatur, in mari abiecerat.

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas,
            quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter
            sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis
            notae sunt.

            In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam
            sempiternam?

Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Poterat autem inpune; Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Quod vestri non item. At hoc in eo M. Ego vero isti, inquam, permitto. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est.

Minime vero, inquit ille, consentit.

Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Hunc vos beatum; An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Haec dicuntur inconstantissime.

Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Verum hoc idem saepe faciamus.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Non semper, inquam; Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Non est igitur voluptas bonum. At enim sequor utilitatem.

Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Quare ad ea primum, si videtur; At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Hic ambiguo ludimur.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Erit enim mecum, si tecum erit. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Iam in altera philosophiae parte. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Utram tandem linguam nescio? Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt;

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Id enim natura desiderat. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.

Si longus, levis; Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quoniamque non dubium est quin in iis, quae media dicimus, sit aliud sumendum, aliud reiciendum, quicquid ita fit aut dicitur, omne officio continetur. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae.

Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris
            oratio.

            His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua
            sunt longa esse non debent.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Haec dicuntur inconstantissime. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Ego vero isti, inquam, permitto. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire.

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Venit ad extremum; Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.

Scrupulum, inquam, abeunti;: Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.
Reguli reiciendam;: Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Nihilo magis. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Illud enim rectum est quod katortwma dicebas contingitque sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Odium autem et invidiam facile vitabis. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint.

Vide, quaeso, rectumne sit. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Quod cum dixissent, ille contra. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. An hoc usque quaque, aliter in vita? Quid, de quo nulla dissensio est?

An tu me de L. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Quae sequuntur igitur? At eum nihili facit;

Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Oratio me istius philosophi non offendit; Quo tandem modo? Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum,
            secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex
            hominis natura undique perfecta et nihil requirente.

            Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene
            laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Hoc est non dividere, sed frangere. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quo igitur, inquit, modo? Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere.

Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in
            sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate
            autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici.

            Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae
            leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.

Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non
            parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen
            interdum soleo subirasci.

            Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.
Ubi ut eam caperet aut quando?

Quis negat?: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Sed videbimus.: Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Easdemne res?: Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
Reguli reiciendam;: Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.
Ille incendat?: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Easdemne res?: Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Hoc tu nunc in illo probas.

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quid sequatur, quid repugnet, vident. An eiusdem modi? Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Quod totum contra est. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Istic sum, inquit. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Dici enim nihil potest verius. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Non potes, nisi retexueris illa. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;

Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et
            inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque
            magna sunt, necesse est paria esse peccata.

            Quaerimus enim finem bonorum.

Sint modo partes vitae beatae.

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Una voluptas e multis obscuratur in illa vita voluptaria, sed tamen ea, quamvis parva sit, pars est eius vitae, quae posita est in voluptate. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.

Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Nam quid possumus facere melius? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis
            squilla atque acupensere cum decimano.

            Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet
            honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec
            amicitiae constare possunt.

Sed ad bona praeterita redeamus.

Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Audeo dicere, inquit. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Sed nimis multa.

Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Verum hoc idem saepe faciamus.
In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset,
            definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod
            prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo.

            Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Ostendit pedes et pectus. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus;
A mene tu?
In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Facillimum id quidem est, inquam. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur.

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere?
Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Si longus, levis dictata sunt.

Quid, de quo nulla dissensio est?

Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Si longus, levis dictata sunt. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Dicimus aliquem hilare vivere; Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Tubulo putas dicere? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. At certe gravius. Illi enim inter se dissentiunt.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Quae duo sunt, unum facit. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Summum a vobis bonum voluptas dicitur. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Sed tamen intellego quid velit. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest.

Quid est enim aliud esse versutum?

Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Hoc non est positum in nostra actione. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Quae cum dixissem, magis ut illum provocarem quam ut ipse loquerer, tum Triarius leniter arridens: Tu quidem, inquit, totum Epicurum paene e philosophorum choro sustulisti. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? An tu me de L. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? De hominibus dici non necesse est.

Minime vero, inquit ille, consentit. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Efficiens dici potest. Et nemo nimium beatus est; Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?

Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Prioris generis est docilitas, memoria;

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Rationis enim perfectio est virtus; Nemo igitur esse beatus potest. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Falli igitur possumus. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse.
Non potes, nisi retexueris illa.
Quae cum essent dicta, discessimus.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.

Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Contineo me ab exemplis.

Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Illi enim inter se dissentiunt. Sed videbimus. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Sin aliud quid voles, postea. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. De illis, cum volemus.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Quid iudicant sensus? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Satis est ad hoc responsum. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Quis enim tam inimicus paene nomini Romano est, qui Ennii Medeam aut Antiopam Pacuvii spernat aut reiciat, quod se isdem Euripidis fabulis delectari dicat, Latinas litteras oderit?

Magna laus.: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;
Explanetur igitur.: Cave putes quicquam esse verius.
Etiam beatissimum?: Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Sullae consulatum?: Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Hic ambiguo ludimur. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.

Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum
            disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo
            ante dictum.

            Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine
            videretur, idcirco assignatum est deo.

Suo enim quisque studio maxime ducitur. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Sed nimis multa. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Eadem nunc mea adversum te oratio est. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Quibus expositis facilis est coniectura ea maxime esse
            expetenda ex nostris, quae plurimum habent dignitatis, ut
            optimae cuiusque partis, quae per se expetatur, virtus sit
            expetenda maxime.

            Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas
            commovere?

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Quis Aristidem non mortuum diligit? Bonum valitudo: miser morbus.

Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Reguli reiciendam; Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Minime vero, inquit ille, consentit. Hoc igitur quaerentes omnes, et ii, qui quodcumque in mentem veniat aut quodcumque occurrat se sequi dicent, et vos ad naturam revertemini.

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?

Istic sum, inquit. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam.

Praeclare hoc quidem. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris;

Tolletur enim appetitus animi, si, ut in lis rebus, inter
            quas nihil interest, neutram in partem propensiores sumus,
            item in nobismet ipsis quem ad modum affecti simus nihil
            nostra arbitrabimur interesse.

            Cur haec eadem Democritus?

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris.

Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Ita multa dicunt, quae vix intellegam.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Quod cum dixissent, ille contra. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Cur iustitia laudatur? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Sed haec nihil sane ad rem;

Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus,
            figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere
            rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes;

            Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et
            tamen medicis plus quam philosophis uteretur.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos.

Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? Quae contraria sunt his, malane? Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Pauca mutat vel plura sane; An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium?

Dat enim intervalla et relaxat.

Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Sed haec omittamus; Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Ne discipulum abducam, times. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Quod quidem nobis non saepe contingit. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum.
Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse?
Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;

Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et
            iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse
            iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit.

            Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat
            necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. At iam decimum annum in spelunca iacet. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit?

Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Immo videri fortasse.: Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;
Nos vero, inquit ille;: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
At certe gravius.: Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?
Quo modo?: Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.
Sed ille, ut dixi, vitiose.
Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Nos commodius agimus. Quis istud possit, inquit, negare? Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in
            oppidum ad Pomponium perreximus omnes.

            Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me
            aberrare;

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Rationis enim perfectio est virtus; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant;

Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nos vero, inquit ille; Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe.

Et saepe officium est sapientis desciscere a vita, cum sit beatissimus, si id oportune facere possit, quod est convenienter naturae.

An tu me de L. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Suo genere perveniant ad extremum; Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis;

Memini vero, inquam;: Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.
Quibusnam praeteritis?: Quis enim redargueret?
Recte dicis;: Quis est tam dissimile homini.

Id mihi magnum videtur.

A mene tu? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Nam ante Aristippus, et ille melius.

Putabam equidem satis, inquit, me dixisse.
Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.

Avaritiamne minuis?: Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.
Erat enim Polemonis.: Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
ALIO MODO.: Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
Beatum, inquit.: Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.
Moriatur, inquit.: Quid ergo?

Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Igitur ne dolorem quidem.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Cur, nisi quod turpis oratio est? In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? At enim hic etiam dolore. Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum.

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;
Ubi ut eam caperet aut quando?
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.

Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Quid censes in Latino fore? Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Id Sextilius factum negabat. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Non potes, nisi retexueris illa. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Sed tamen intellego quid velit. Reguli reiciendam; Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid
            historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid
            tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

            Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae
            desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit;

Ratio quidem vestra sic cogit. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Sit enim idem caecus, debilis. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Inquit, dasne adolescenti veniam?

Non semper, inquam;: Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
Non semper, inquam;: Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Si longus, levis.: Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.
Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.
His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille
            quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per
            se sit tantum inchoata.

            Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab
            aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam
            uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis
            lucris paulum aliquid damni contraxerit.

            Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales
            et non necessariae, nec naturales nec necessariae.

Sint ista Graecorum; Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Paria sunt igitur. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Urgent tamen et nihil remittunt. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis.

Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Disserendi artem nullam habuit. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

At certe gravius.: Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
Avaritiamne minuis?: Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.
Hic ambiguo ludimur.: Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc?
Perge porro;: Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Audeo dicere, inquit.: Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.
Haeret in salebra.: Sed haec nihil sane ad rem;
Tu quidem reddes;: Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;
Restatis igitur vos;: Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe.
Immo alio genere;: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sed ad bona praeterita redeamus.

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Audeo dicere, inquit. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Dat enim intervalla et relaxat. Idemne, quod iucunde? Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Que Manilium, ab iisque M. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Ecce aliud simile dissimile.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; A mene tu? Beatus sibi videtur esse moriens. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Sed ille, ut dixi, vitiose. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Erat enim res aperta.

De vacuitate doloris eadem sententia erit. Nam quid possumus facere melius? Si longus, levis; Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Id Sextilius factum negabat. Quid censes in Latino fore? Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus.

Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Itaque ab his ordiamur. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Frater et T.

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur,
            rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

            Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse,
            quam si tua sint Puteolis granaria?

Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Satis est ad hoc responsum.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Cui Tubuli nomen odio non est? Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Velut ego nunc moveor. Mihi enim satis est, ipsis non satis. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. At enim hic etiam dolore. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Non autem hoc: igitur ne illud quidem.
Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.
Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Iam enim adesse poterit.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.
Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.
Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non
            propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se
            expetemus.

            Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur
            iis, quae recordamur.

Facete M.: Sedulo, inquam, faciam.
Restatis igitur vos;: Num quid tale Democritus?
Si longus, levis.: Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Ita credo.: Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem.
Eam stabilem appellas.: Laboro autem non sine causa;
Ille incendat?: Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.
Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Cave putes quicquam esse verius. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Prioris generis est docilitas, memoria; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant;

Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex iis nihil redundet?

Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Quis Aristidem non mortuum diligit? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Quibusnam praeteritis? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens.
Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest.
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Si quae forte-possumus. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Scisse enim te quis coarguere possit? Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes; Sed ad bona praeterita redeamus. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. At certe gravius. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quae contraria sunt his, malane? Ita prorsus, inquam; Tubulo putas dicere? Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Sed residamus, inquit, si placet. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.

Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.

Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Ut aliquid scire se gaudeant?

Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.
Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.
Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Sed ad bona praeterita redeamus.

Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Haeret in salebra. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Certe non potest. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Eaedem res maneant alio modo. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Tanta vis admonitionis inest in locis; Quis Aristidem non mortuum diligit? Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Comprehensum, quod cognitum non habet? Non est igitur summum malum dolor. Quis est tam dissimile homini. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen;

Quod iam a me expectare noli.

Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Que Manilium, ab iisque M.

Negat enim definiri rem placere, sine quo fieri interdum non potest, ut inter eos, qui ambigunt, conveniat quid sit id, de quo agatur, velut in hoc ipso, de quo nunc disputamus.

Magna laus.: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Sed nimis multa.: At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Reguli reiciendam;: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Non igitur bene.: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Ne discipulum abducam, times. Non est igitur summum malum dolor. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes.
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Quid enim?
Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.

Pollicetur certe.: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Falli igitur possumus.: Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Simus igitur contenti his. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii.

Hoc non est positum in nostra actione. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Ut id aliis narrare gestiant? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Quod equidem non reprehendo;

Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;

Ita nemo beato beatior.
Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus?

Rationis enim perfectio est virtus;

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Restatis igitur vos; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Memini vero, inquam; Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quis Aristidem non mortuum diligit? Praeteritis, inquit, gaudeo. In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit.

Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Videsne, ut haec concinant? Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; An nisi populari fama? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.
Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.
Sed haec omittamus;
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Disserendi artem nullam habuit.
Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Quibus ex omnibus iudicari potest non modo non impediri
            rationem amicitiae, si summum bonum in voluptate ponatur,
            sed sine hoc institutionem omnino amicitiae non posse
            reperiri.

            Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque
            in bonis ponatur neque in contrariis.

Nihilo magis.: Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;
Quid vero?: Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Numquam facies.: Summus dolor plures dies manere non potest?
Hunc vos beatum;: Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Sed ego in hoc resisto; Comprehensum, quod cognitum non habet? Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Deinde dolorem quem maximum?

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est
            mortuus.

            Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta
            artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem
            illustriorem satis ornatus possit accedere.

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis
            malis oppressum.

            Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Zeno autem, quod suam, quod propriam speciem habeat, cur appetendum sit, id solum bonum appellat, beatam autem vitam eam solam, quae cum virtute degatur. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. At certe gravius. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est. Quibus ego vehementer assentior. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Ecce aliud simile dissimile.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Sin aliud quid voles, postea. Omnia peccata paria dicitis. Scrupulum, inquam, abeunti; Equidem e Cn. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Sed videbimus. Quae sequuntur igitur? Stoicos roga. Erit enim mecum, si tecum erit. Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Refert tamen, quo modo.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Haeret in salebra. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Ut id aliis narrare gestiant? Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Deinde dolorem quem maximum? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Simus igitur contenti his. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Quibusnam praeteritis?: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Poterat autem inpune;: Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?
Tria genera bonorum;: Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;
Haec dicuntur inconstantissime.: Cur, nisi quod turpis oratio est?
Quid adiuvas?: Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.

Nunc vides, quid faciat.
Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.
Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Videsne quam sit magna dissensio?

Sed ego in hoc resisto; Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Haec dicuntur inconstantissime. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala?

Si enim ad populum me vocas, eum.

In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Verum hoc idem saepe faciamus. Quod vestri non item. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Ecce aliud simile dissimile. Quae cum essent dicta, discessimus.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Eam stabilem appellas. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?

Quis enim redargueret?: Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Si longus, levis;: Quibus ego vehementer assentior.
Optime, inquam.: Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Peccata paria.: Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;
Ille incendat?: An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Quae sequuntur igitur?: Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;
Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.
Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Paria sunt igitur. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Nunc vides, quid faciat.

Haec dicuntur inconstantissime. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Iam in altera philosophiae parte.

Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae
            desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit;

            Quae duo sunt, unum facit.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quid me istud rogas? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Dat enim intervalla et relaxat. Quorum altera prosunt, nocent altera. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Beatus sibi videtur esse moriens. Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset. Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit;

Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

            Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum
            quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Et quidem, inquit, vehementer errat;
Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Eaedem res maneant alio modo.
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
Que Manilium, ab iisque M.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit. Quid est igitur, inquit, quod requiras?

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Laboro autem non sine causa;
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Nunc de hominis summo bono quaeritur; Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Age, inquies, ista parva sunt. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes?

Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius.
Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil dolentis in stabilitate-, quid tendit?

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio.

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Si longus, levis dictata sunt. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Ego vero isti, inquam, permitto. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Sint ista Graecorum; Itaque his sapiens semper vacabit. Bene facis, inquit, quod me adiuvas, et istis quidem, quae modo dixisti, utar potius Latinis, in ceteris subvenies, si me haerentem videbis.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quo tandem modo? Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Hic ambiguo ludimur. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Rationis enim perfectio est virtus;

Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quae cum essent dicta, discessimus. Reliqui sibi constiterunt, ut extrema cum initiis convenirent, ut Aristippo voluptas, Hieronymo doloris vacuitas, Carneadi frui principiis naturalibus esset extremum. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Tum mihi Piso: Quid ergo?

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid est virtute divinius? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Si id dicis, vicimus. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.

Erit enim mecum, si tecum erit.

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur. Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo
            voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam
            corpore, quid occurrat non videtis.

            Immo videri fortasse.

Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis.

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste
            vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.

            Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis
            excellens ad factorum pulchritudinem?

Quid de Pythagora?: Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Recte dicis;: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Beatum, inquit.: Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit.

Quid iudicant sensus?
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Si enim ad populum me vocas, eum.
Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.

Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;

Cum enim virtutis hoc proprium sit, earum rerum, quae
            secundum naturam sint, habere delectum, qui omnia sic
            exaequaverunt, ut in utramque partem ita paria redderent,
            uti nulla selectione uterentur, hi virtutem ipsam
            sustulerunt.

            Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui
            aut quattuor;

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam
            tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

            Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse
            dicitis, id non intellego quale sit.

Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P.

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. At enim hic etiam dolore. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. At hoc in eo M.

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
An nisi populari fama?
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.
Sint ista Graecorum;

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Itaque his sapiens semper vacabit. Quibusnam praeteritis? Sint modo partes vitae beatae.

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Numquam facies.: Quid, quod res alia tota est?
At multis malis affectus.: Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?
Recte dicis;: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Illi igitur antiqui non tam acute optabiliorem illam vitam
            putant, praestantiorem, beatiorem, Stoici autem tantum modo
            praeponendam in seligendo, non quo beatior ea vita sit, sed
            quod ad naturam accommodatior.

            Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid
            historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid
            tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Itaque his sapiens semper vacabit. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quid enim? Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Quae sequuntur igitur?: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Eam stabilem appellas.: Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Age sane, inquam.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Praeclare hoc quidem.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Non igitur bene.: Itaque contra est, ac dicitis;

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Nunc agendum est subtilius.
Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.
Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?
Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Moriatur, inquit. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Comprehensum, quod cognitum non habet? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Audeo dicere, inquit. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Itaque contra est, ac dicitis; At enim hic etiam dolore. Numquam facies. Cur iustitia laudatur?

Itaque his sapiens semper vacabit. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. An haec ab eo non dicuntur? Omnis enim est natura diligens sui. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Perge porro; Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Omnia peccata paria dicitis. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Etiam beatissimum? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Idemne, quod iucunde? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Beatum, inquit.: Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Quo modo?: Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Stoici scilicet.: Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Efficiens dici potest.: Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
Primum divisit ineleganter;: At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus.
Facete M.: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?
Easdemne res?: Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis.
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Igitur ne dolorem quidem.
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt?

Primum quid tu dicis breve?
Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Hoc vero non videre, maximo argumento esse voluptatem illam, qua sublata neget se intellegere omnino quid sit bonum-eam autem ita persequitur: quae palato percipiatur, quae auribus; Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Memini vero, inquam;

Quis istum dolorem timet? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Sed nunc, quod agimus; Ut aliquid scire se gaudeant? Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Tamen a proposito, inquam, aberramus. Memini me adesse P. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Beatus sibi videtur esse moriens.

Immo videri fortasse.: Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
At coluit ipse amicitias.: Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Immo alio genere;: Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.
Quid de Pythagora?: Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Quonam modo?: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Recte, inquit, intellegis. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum.

Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Et quidem, inquit, vehementer errat; In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Quibus ego vehementer assentior. Velut ego nunc moveor.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Quid vero? Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Illud enim rectum est quod katortwma dicebas contingitque sapienti soli, hoc autem inchoati cuiusdam officii est, non perfecti, quod cadere in non nullos insipientes potest. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Paria sunt igitur. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum
            disputationem omnem conferemus.

            Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi
            praeclare dici videtur.

Quod certe universum sua sponte ipsum expeti et propter se necesse est, quoniam ante demonstratum est etiam singulas eius partes esse per se expetendas.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. At eum nihili facit; Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Equidem e Cn. Praeteritis, inquit, gaudeo. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Avaritiamne minuis?: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Quonam modo?: Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Praeclare hoc quidem.: Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
ALIO MODO.: Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Quo modo?: Utilitatis causa amicitia est quaesita.
Ita credo.: Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Ratio quidem vestra sic cogit. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Videsne, ut haec concinant? Quid, quod res alia tota est? Facete M. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Sin aliud quid voles, postea.

Frater et T. Tum mihi Piso: Quid ergo? Suo genere perveniant ad extremum; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Sed nimis multa. Quis Aristidem non mortuum diligit?

Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat?

Confecta res esset.: Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Ut pulsi recurrant?: Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
At certe gravius.: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Sed videbimus.: Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?
Quis negat?: Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Recte dicis;: Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.
Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.

Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Maximus dolor, inquit, brevis est. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Pauca mutat vel plura sane; Quid enim possumus hoc agere divinius? Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Praeteritis, inquit, gaudeo. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

In schola desinis.: Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit.
In schola desinis.: Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Hic ambiguo ludimur.: Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Immo alio genere;: Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.
Sedulo, inquam, faciam.: Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Ut pulsi recurrant? An haec ab eo non dicuntur? Stoici scilicet. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Vide, quaeso, rectumne sit. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Quis enim redargueret?
Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur.

Hic ambiguo ludimur.: Istic sum, inquit.
Quid iudicant sensus?: Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Cyrenaici quidem non recusant;: Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Respondeat totidem verbis.: Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque
            ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum
            locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

            Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et
            hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad
            corpus, tu totus haeres in corpore.

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Hoc non est positum in nostra actione. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?

Nemo est igitur, quin hanc affectionem animi probet atque laudet, qua non modo utilitas nulla quaeritur, sed contra utilitatem etiam conservatur fides.

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?

Si enim idem dicit, quod Hieronymus, qui censet summum bonum esse sine ulla molestia vivere, cur mavult dicere voluptatem quam vacuitatem doloris, ut ille facit, qui quid dicat intellegit?

Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione
            intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia
            coniuncta ei virtus est.

            Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret
            etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque,
            sibi constitueret secundum naturam vivere.

Equidem e Cn.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Iam contemni non poteris.: Quis istud possit, inquit, negare?
Quibusnam praeteritis?: Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Quid vero?: Hic ambiguo ludimur.

Haeret in salebra.: Haeret in salebra.
Immo alio genere;: Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Tu quidem reddes;: Suo genere perveniant ad extremum;

Quis istud possit, inquit, negare? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque appetitu movetur. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Quod iam a me expectare noli. Is es profecto tu. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Praeclare hoc quidem. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.

Sed haec omittamus;

Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Efficiens dici potest. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Quid est enim aliud esse versutum?

Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Utilitatis causa amicitia est quaesita. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? An eiusdem modi? Quae sequuntur igitur? Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Videsne quam sit magna dissensio? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Ego vero isti, inquam, permitto.

Quonam, inquit, modo? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Paria sunt igitur. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Audebo igitur cetera, quae secundum naturam sint, bona appellare nec fraudare suo vetere nomine neque iam aliquod potius novum exquirere,virtutis autem amplitudinem quasi in altera librae lance ponere.

Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum.
Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Respondeat totidem verbis.: Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Quo tandem modo?: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Quare conare, quaeso.: Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Immo alio genere;: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Videsne, ut haec concinant?

Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.

Ita prorsus, inquam;: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Praeclare hoc quidem.: Quo modo autem philosophus loquitur?

Sullae consulatum?: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Istic sum, inquit.: Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Ut id aliis narrare gestiant?

Me quidem ad altiorem memoriam Oedipodis huc venientis et
            illo mollissimo carmine quaenam essent ipsa haec loca
            requirentis species quaedam commovit, inaniter scilicet, sed
            commovit tamen.

            Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in
            potestate sapientis.

Sumenda potius quam expetenda. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Et nemo nimium beatus est; Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ita nemo beato beatior. Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Quis est tam dissimile homini. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio.
Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Is haec loquitur, qui in voluptate nihil ponens negat eum bene cenare, qui omnia ponat in voluptate, et tamen non negat libenter cenasse umquam Galloniummentiretur enim-, sed bene.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest;
Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Sedulo, inquam, faciam. Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Illi enim inter se dissentiunt. Tum ille: Ain tandem? Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni
            ipsi nescio quem illum anteponebas?

            Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in
            iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.

Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum
            facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est
            litibus-;

            In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et
            divinum putaverunt.

Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit?

Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Dixerit hoc idem Epicurus, semper beatum esse sapientem-quod quidem solet ebullire non numquam -, quem quidem, cum summis doloribus conficiatur, ait dicturum: Quam suave est! quam nihil curo!;

Iam contemni non poteris.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Quae cum dixisset, finem ille. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Recte, inquit, intellegis.: Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum.
Moriatur, inquit.: Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?
Si longus, levis;: At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Immo alio genere;: Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.

Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?

Recte, inquit, intellegis.: Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
A mene tu?: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Stoicos roga.: Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.

Nihilo magis.: Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.
Facete M.: Velut ego nunc moveor.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Quid de Pythagora? An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Immo alio genere; Si longus, levis; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Sumenda potius quam expetenda. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Quid nunc honeste dicit? Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nihil sane. Quae duo sunt, unum facit.

Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Deinde dolorem quem maximum? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Omnis enim est natura diligens sui. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Octavium, Marci filium, familiarem meum, confici vidi, nec vero semel nec ad breve tempus, sed et saepe et plane diu. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. At enim hic etiam dolore.

Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Maximus dolor, inquit, brevis est. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum?

Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Ita credo. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Memini me adesse P. At certe gravius. Videsne quam sit magna dissensio? Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Huic Epicurus praecentet, si potest, cui e viperino morsu venae viscerum Veneno inbutae taetros cruciatus cient! Sic Epicurus: Philocteta, st! brevis dolor.

Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus
            est facto, fac.

            Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia
            pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria
            videmus.

Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Eademne, quae restincta siti? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;

Dat enim intervalla et relaxat.

Sed quid sentiat, non videtis. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Age sane, inquam. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Iam in altera philosophiae parte. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Videsne quam sit magna dissensio?
Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam
            appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt,
            appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda.

            Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum
            fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si
            qui Carneadeum finem tueri volunt?

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Nam quid possumus facere melius? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Res enim concurrent contrariae. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Nulla erit controversia. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta
            omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum
            possit iure laudari.

            Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse
            videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.

Nihil sane.: Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.
Tria genera bonorum;: Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Iam in altera philosophiae parte. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

At certe gravius.: Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Qui convenit?: Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Memini vero, inquam;: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Itaque fecimus.: Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.
Quis hoc dicit?: Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Si longus, levis;: Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.
Tria genera bonorum;: Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat?
Sed nunc, quod agimus;: Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.
Neutrum vero, inquit ille.: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Age sane, inquam.: Quo igitur, inquit, modo?

Dicimus aliquem hilare vivere;: Suo genere perveniant ad extremum;
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Ille incendat?: Nunc de hominis summo bono quaeritur;
Confecta res esset.: Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius.
Reguli reiciendam;: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Videsne, ut haec concinant? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;

Obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero, rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse interdum paulo hebetiorem.

Polycratem Samium felicem appellabant. Sed haec in pueris; Conferam avum tuum Drusum cum C. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Quae ista amicitia est? Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.

Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Sed fortuna fortis;: Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Non igitur bene.: Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;
Avaritiamne minuis?: Hoc ne statuam quidem dicturam pater aiebat, si loqui posset.
Si longus, levis;: Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec.
Cur iustitia laudatur?: Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?
Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Tria genera bonorum; De hominibus dici non necesse est. Iam in altera philosophiae parte. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Et nemo nimium beatus est; Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est;

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Itaque his sapiens semper vacabit. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Age, inquies, ista parva sunt. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Primum divisit ineleganter; Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

Cui Tubuli nomen odio non est?

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Ita credo.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Quid, de quo nulla dissensio est? Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Sed ad bona praeterita redeamus. Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus, figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes; Omnis enim est natura diligens sui. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Numquam facies. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Si longus, levis dictata sunt. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Si longus, levis.
Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Quare attende, quaeso.

Ille incendat? Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Videsne quam sit magna dissensio?

Scaevolam M.
Nulla erit controversia.
Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

Hunc vos beatum;: Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;
Quis enim redargueret?: Satis est ad hoc responsum.
Quid enim?: Et non ex maxima parte de tota iudicabis?
Quae sequuntur igitur?: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Hos contra singulos dici est melius. Eaedem res maneant alio modo. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Facillimum id quidem est, inquam. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Minime vero, inquit ille, consentit. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Scisse enim te quis coarguere possit? Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. At coluit ipse amicitias. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?

Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Simus igitur contenti his. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Inquit, dasne adolescenti veniam? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.
Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni?
Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Sed fac ista esse non inportuna; Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Poterat autem inpune; Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum.

At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Velut ego nunc moveor. Sed ad rem redeamus; Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit?

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Sed quot homines, tot sententiae;
Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Prioris generis est docilitas, memoria; Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Age, inquies, ista parva sunt. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Dici enim nihil potest verius.
Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.
Ea possunt paria non esse.
Quis istum dolorem timet?

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Hoc non est positum in nostra actione. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Itaque contra est, ac dicitis; Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Ut id aliis narrare gestiant?

Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Sed tamen intellego quid velit. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Nihilo magis. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

Primum quid tu dicis breve? Falli igitur possumus. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Quare attende, quaeso. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Quid est enim aliud esse versutum?

Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas,
            cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.

            Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut
            voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers
            probabitur.

Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum?

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Facillimum id quidem est, inquam. At hoc in eo M. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Non semper, inquam; Quid, de quo nulla dissensio est? Quare aliud aliquod, Torquate, hominis summum bonum reperiendum est, voluptatem bestiis concedamus, quibus vos de summo bono testibus uti soletis. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui
            dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam
            quidem captam esse senserit?

            Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non
            potest.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? An haec ab eo non dicuntur? Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Pauca mutat vel plura sane; Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere.

Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Si enim ad populum me vocas, eum. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Tum ille: Ain tandem? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Nos commodius agimus. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Utilitatis causa amicitia est quaesita. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est.

Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Sin aliud quid voles, postea. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. At enim hic etiam dolore. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Audeo dicere, inquit.: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Si quae forte-possumus.: Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Eam stabilem appellas.: Sed tamen intellego quid velit.
Ille incendat?: Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Sed videbimus.: Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.
Non semper, inquam;: Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.
Numquam facies.: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.
Quare conare, quaeso.: Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur? Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Hos contra singulos dici est melius. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Quo modo autem philosophus loquitur? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Itaque fecimus. Laboro autem non sine causa; An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Quid de Pythagora? Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Hoc non est positum in nostra actione.

Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Satis est ad hoc responsum. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Satis est ad hoc responsum. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. An nisi populari fama? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Memini vero, inquam;: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Tenent mordicus.: Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

At certe gravius.: Rationis enim perfectio est virtus;
Erat enim Polemonis.: Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem.
Ut pulsi recurrant?: Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico.
Nos vero, inquit ille;: Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.
Pollicetur certe.: Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Age sane, inquam.: Quonam, inquit, modo?

Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Quis istum dolorem timet? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Sed plane dicit quod intellegit. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Itaque, Torquate, cum diceres clamare Epicurum non posse
            iucunde vivi, nisi honeste et sapienter et iuste viveretur,
            tu ipse mihi gloriari videbare.

            Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Oratio me istius philosophi non offendit; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Suo genere perveniant ad extremum; Sint ista Graecorum; Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere.

Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet;
Quae cum dixisset, finem ille.
Sumenda potius quam expetenda.
Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Sed quot homines, tot sententiae; Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Si quae forte-possumus. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Refert tamen, quo modo.
At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.

Stoici scilicet.
Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore.
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum;
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Memini me adesse P. Ea possunt paria non esse. Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset.

Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam.

Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Si longus, levis. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?

At enim hic etiam dolore. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Que Manilium, ab iisque M. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Nos commodius agimus.

Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Quae sequuntur igitur?: Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum;
Istic sum, inquit.: Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Non est igitur voluptas bonum.

Quid iudicant sensus?: Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda.
Erat enim Polemonis.: Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?
Certe non potest.: Nihil ad rem! Ne sit sane;
Sullae consulatum?: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
Idemne, quod iucunde?: Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Ille incendat?: Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim.

Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil
            eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem
            laturum fuisse existimas?

            Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium
            virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Non est igitur voluptas bonum. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Ita fit ut, quanta differentia est in principiis naturalibus, tanta sit in finibus bonorum malorumque dissimilitudo. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Hic ambiguo ludimur.

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Quare conare, quaeso. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.
Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt.
Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum.
Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Quare ad ea primum, si videtur; Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Recte dicis; Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus?

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Erat enim Polemonis. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene.

Negat enim definiri rem placere, sine quo fieri interdum non
            potest, ut inter eos, qui ambigunt, conveniat quid sit id,
            de quo agatur, velut in hoc ipso, de quo nunc disputamus.

            Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.
An hoc usque quaque, aliter in vita?

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Certe non potest. Summum autem bonum si ignoretur, vivendi rationem ignorari necesse est, ex quo tantus error consequitur, ut quem in portum se recipiant scire non possint. Nescio quo modo praetervolavit oratio. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Sint ista Graecorum; Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Quid, de quo nulla dissensio est? Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.

Ita, quae mutat, ea corrumpit, quae sequitur sunt tota Democriti, atomi, inane, imagines, quae eidola nominant, quorum incursione non solum videamus, sed etiam cogitemus;

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Tollenda est atque extrahenda radicitus.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari.
Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Quid ergo?
Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Si longus, levis; Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;
Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.
Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.
Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Quae est igitur causa istarum angustiarum?

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Praeclare hoc quidem. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Quis istud possit, inquit, negare? Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Iam enim adesse poterit. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Et nemo nimium beatus est; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.

Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Praeteritis, inquit, gaudeo. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Hoc non est positum in nostra actione. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere? Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Nihil sane.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Omnia peccata paria dicitis. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Refert tamen, quo modo. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Nunc vides, quid faciat.

Quid autem sit, quod ita moveat itaque a natura in primo
            ortu appetatur, non constat deque eo est inter philosophos,
            cum summum bonum exquiritur, omnis dissensio.

            Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo
            melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.

Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset. Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Erat enim Polemonis. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Ut aliquid scire se gaudeant?

Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Primum quid tu dicis breve? Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Tubulo putas dicere? Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Quorum altera prosunt, nocent altera.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum.

Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores
            evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus.

            Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut
            reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut
            perferendis doloribus asperiores repellat.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Istic sum, inquit. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Cave putes quicquam esse verius. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Itaque contra est, ac dicitis;

Cave putes quicquam esse verius.

Si longus, levis dictata sunt. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum? Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint,
            vel omnia vel plurima et maxima.

            Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.

Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde? Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit?

Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Sed nunc, quod agimus; Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem; Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Bonum patria: miserum exilium. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Quo tandem modo? Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Illi enim inter se dissentiunt. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Eam stabilem appellas. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Qualem igitur hominem natura inchoavit? Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Quae duo sunt, unum facit. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Polycratem Samium felicem appellabant. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Qui est in parvis malis. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quis est tam dissimile homini. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Dat enim intervalla et relaxat. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Ita prorsus, inquam; Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Ita prorsus, inquam; Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Ut id aliis narrare gestiant? Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Oratio me istius philosophi non offendit;

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Quis Aristidem non mortuum diligit? Ut id aliis narrare gestiant? Rationis enim perfectio est virtus; Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Inde igitur, inquit, ordiendum est. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. At hoc in eo M.

Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.
Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris.
Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.

Istic sum, inquit.: Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Recte dicis;: De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Illi enim inter se dissentiunt.
Quid adiuvas?: Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.
De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Sed residamus, inquit, si placet.

Sullae consulatum? Quis est autem dignus nomine hominis, qui unum diem totum velit esse in genere isto voluptatis? Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum -nam id facilius paterer-, sed etiam rem unam ex duabus facere conamini, quod fieri nullo modo potest.

Quid adiuvas?: Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;
Istic sum, inquit.: Nunc de hominis summo bono quaeritur;

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis
            animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac
            dolores pertinere?

            Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam
            magis hortatur quam superiora omnia.

Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.
Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat?
Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?
Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt.

Nos commodius agimus.: Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt.
Res enim concurrent contrariae.: Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.
Negare non possum.: Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Scaevolam M.: Res enim concurrent contrariae.
Hic ambiguo ludimur.: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Iam in altera philosophiae parte.

Cur, nisi quod turpis oratio est?
Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis;

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?
Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?
Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur.
Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Age sane, inquam.: Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Age sane, inquam.: Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Age sane, inquam.: Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Quid ergo?: Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Scis enim me quodam tempore Metapontum venisse tecum neque
            ad hospitem ante devertisse, quam Pythagorae ipsum illum
            locum, ubi vitam ediderat, sedemque viderim.

            Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis
            artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora
            veniet paratior.

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sed nimis multa. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Efficiens dici potest.: Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus;
Idemne, quod iucunde?: Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia.
Cur iustitia laudatur?: Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Quis enim redargueret?: Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Quid de Pythagora?: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Quid vero?: Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Ergo, inquit, tibi Q. Eadem fortitudinis ratio reperietur. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Verum hoc idem saepe faciamus. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Quis istud, quaeso, nesciebat?

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Tenent mordicus.
Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Stoici scilicet. Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Laboro autem non sine causa; Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Ratio quidem vestra sic cogit. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Itaque his sapiens semper vacabit. Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse?

Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Non semper, inquam; Quod quidem nobis non saepe contingit. Falli igitur possumus. Immo videri fortasse.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit.
Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Erat enim Polemonis.

Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Paria sunt igitur. Sed residamus, inquit, si placet. Que Manilium, ab iisque M.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis.
Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?
Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria.
Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas?

Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Et quod est munus, quod opus sapientiae? Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Sed virtutem ipsam inchoavit, nihil amplius. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Vide, quaeso, rectumne sit. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Prioris generis est docilitas, memoria; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Tria genera bonorum; Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem? Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.

Nos commodius agimus.: Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Sed haec in pueris;: Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Itaque fecimus.: Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.
Praeclarae mortes sunt imperatoriae;: Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.
Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.
Et ego: Piso, inquam, si est quisquam, qui acute in causis videre soleat quae res agatur.
Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Certe non potest.
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Nihilne est in his rebus, quod dignum libero aut indignum esse ducamus? Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.

An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur?

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Critolaus imitari voluit antiquos, et quidem est gravitate proximus, et redundat oratio, ac tamen is quidem in patriis institutis manet.

Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera.
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim.
Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate.

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Equidem, sed audistine modo de Carneade? Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Cur id non ita fit? Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Quod cum dixissent, ille contra.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.

Urgent tamen et nihil remittunt. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? At enim hic etiam dolore. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Num quid tale Democritus? Immo alio genere; Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quo modo autem philosophus loquitur? Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest.

Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Cur deinde Metrodori liberos commendas? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. At multis se probavit. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia? Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Illud non continuo, ut aeque incontentae. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Quo modo autem philosophus loquitur? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus.

Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius?

Age sane, inquam.: Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Primum divisit ineleganter;: Quae sequuntur igitur?
Pugnant Stoici cum Peripateticis.: Cur, nisi quod turpis oratio est?
Explanetur igitur.: Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Poterat autem inpune; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Sint ista Graecorum;

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Suo genere perveniant ad extremum;

Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Non potes, nisi retexueris illa. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Quae sequuntur igitur? Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Compensabatur, inquit, cum summis doloribus laetitia. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas? Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Ut id aliis narrare gestiant? Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint.
Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Sed fortuna fortis;: Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Quid enim?: Ego vero isti, inquam, permitto.
Etiam beatissimum?: Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Haec ego non possum dicere non esse hominis quamvis et belli et humani, sapientis vero nullo modo, physici praesertim, quem se ille esse vult, putare ullum esse cuiusquam diem natalem.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.
Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D.
Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.
Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Ut aliquid scire se gaudeant? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Videsne quam sit magna dissensio? His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Non est igitur voluptas bonum. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis laetum esse se narrat. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. At enim sequor utilitatem. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Quis Aristidem non mortuum diligit? Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne minus amicos quam se ipsos diligant. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc capiamus exordium. Ita nemo beato beatior. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum.

Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Cur haec eadem Democritus? Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam.

Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Qui haec didicerunt, quae ille contemnit, sic solent: Duo genera cupiditatum, naturales et inanes, naturalium duo, necessariae et non necessariae. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Sed plane dicit quod intellegit.

Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Numquam facies. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Sed tamen intellego quid velit. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?
Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere.
Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Et nemo nimium beatus est; Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Sed haec nihil sane ad rem; Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus.

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;
Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.
Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
At multis malis affectus.
Erit enim mecum, si tecum erit.
Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Et nemo nimium beatus est; Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Murenam te accusante defenderem. Sed quae tandem ista ratio est? Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Sed haec in pueris; Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia.

Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Sed plane dicit quod intellegit. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Ubi ut eam caperet aut quando? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur?

Vos ex his tam dissimilibus rebus non modo nomen unum -nam
            id facilius paterer-, sed etiam rem unam ex duabus facere
            conamini, quod fieri nullo modo potest.

            Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Res enim concurrent contrariae. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.

An nisi populari fama?

At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Eaedem res maneant alio modo. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Immo alio genere; Suo genere perveniant ad extremum; Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Si enim ad populum me vocas, eum.

De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis;
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.
Non est igitur voluptas bonum.

Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Quod quidem iam fit etiam in Academia. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Quae cum dixisset, finem ille. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Negare non possum.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Quaerimus enim finem bonorum. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris.

At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam
            deserit.

            Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Si enim ad honestatem omnia referant neque in ea voluptatem dicant inesse, ait eos voce inani sonarehis enim ipsis verbis utitur-neque intellegere nec videre sub hanc vocem honestatis quae sit subicienda sententia.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui
            vultus in quoque sit?

            Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis
            squilla atque acupensere cum decimano.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Cur iustitia laudatur? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Bonum incolumis acies: misera caecitas. Sullae consulatum? Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.
Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est;
Sed potestne rerum maior esse dissensio?
At iam decimum annum in spelunca iacet.

Video enim et magnos et eosdem bene longinquos dolores,
            quorum alia toleratio est verior, qua uti vos non potestis,
            qui honestatem ipsam per se non amatis.

            At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum
            occulta omnia?

Praeclare hoc quidem.: Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Cur iustitia laudatur?: Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio?
Istic sum, inquit.: Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.

Haeret in salebra.: Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Quonam, inquit, modo?: Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;
Proclivi currit oratio.: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. In schola desinis. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Si enim ad populum me vocas, eum. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.

Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Sint ista Graecorum;

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Proclivi currit oratio.: Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Recte dicis;: Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Haeret in salebra.: Sedulo, inquam, faciam.

Hoc est non dividere, sed frangere.
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.
Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur?

Ille incendat?: Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.
Quo tandem modo?: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Sed nimis multa. Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Non potes, nisi retexueris illa. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Completur enim et ex eo genere vitae, quod virtute fruitur, et ex iis rebus, quae sunt secundum naturam neque sunt in nostra potestate. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Non est igitur summum malum dolor.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?

Contineo me ab exemplis. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero. Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Bestiarum vero nullum iudicium puto. At hoc in eo M. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas.

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.
Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Itaque his sapiens semper vacabit. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Quid enim? Sed ad illum redeo. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Efficiens dici potest. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Quod quidem iam fit etiam in Academia. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Sint ista Graecorum; Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Deinde dolorem quem maximum? Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Venit ad extremum; Cur id non ita fit? Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina.

Quod vestri non item. Quo modo autem philosophus loquitur? Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Venit ad extremum; Nam aut privatim aliquid gerere malunt aut, qui attore animo sunt, capessunt rem publicam honoribus imperiisque adipiscendis aut totos se ad studia doctrinae conferunt. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Perspicuum est enim, nisi aequitas, fides, iustitia proficiscantur a natura, et si omnia haec ad utilitatem referantur, virum bonum non posse reperiri; Ita nemo beato beatior. Cognitio autem haec est una nostri, ut vim corporis animique norimus sequamurque eam vitam, quae rebus iis ipsis perfruatur.

Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Non semper, inquam; An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Id est enim, de quo quaerimus. Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Eademne, quae restincta siti?

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Si enim ad populum me vocas, eum.
Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.

Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest.

Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.

Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Quis negat? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Beatum, inquit.: Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Si longus, levis.: Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti?
Recte dicis;: Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit.

Sunt autem, qui dicant foedus esse quoddam sapientium, ut ne
            minus amicos quam se ipsos diligant.

            Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-,
            num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam,
            indolentia?

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
Satis est ad hoc responsum.

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?
Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Pugnant Stoici cum Peripateticis. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? An haec ab eo non dicuntur? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

Peccata autem partim esse tolerabilia, partim nullo modo, propterea quod alia peccata plures, alia pauciores quasi numeros officii praeterirent. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Sin autem voluptatem putat adiungendam eam, quae sit in
            motu-sic enim appellat hanc dulcem: in motu, illam nihil
            dolentis in stabilitate-, quid tendit?

            Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si
            imperes quod facere non possim.

Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Quis enim redargueret? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Qui convenit?

Sed ad rem redeamus;: Summus dolor plures dies manere non potest?
Scrupulum, inquam, abeunti;: Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Id mihi magnum videtur.: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Iam enim adesse poterit.: Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.
Quid iudicant sensus?: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Falli igitur possumus.: Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum?

Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Si in ipso corpore multa voluptati praeponenda sunt, ut vires, valitudo, velocitas, pulchritudo, quid tandem in animis censes? Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.

Sed fortuna fortis; Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Elicerem ex te cogeremque, ut responderes, nisi vererer ne Herculem ipsum ea, quae pro salute gentium summo labore gessisset, voluptatis causa gessisse diceres. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Itaque his sapiens semper vacabit. Memini vero, inquam; Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Et quidem, inquit, vehementer errat; Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. De hominibus dici non necesse est. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Non laboro, inquit, de nomine.

Etiam beatissimum? Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Quonam, inquit, modo? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum.

Quid adiuvas?

Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Bonum integritas corporis: misera debilitas. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quid censes in Latino fore? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quid adiuvas?

Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos?

Iam in altera philosophiae parte. Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Poterat autem inpune; Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Age, inquies, ista parva sunt. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? In omni enim animante est summum aliquid atque optimum, ut in equis, in canibus, quibus tamen et dolore vacare opus est et valere;

At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Efficiens dici potest. Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Quid censes in Latino fore?

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod
            honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum
            virtute, vivere.

            Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Sed tamen intellego quid velit. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;

Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus comparandis?

Sed ad illum redeo. Sed fortuna fortis; Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae; Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat.

            Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent,
            dissimillimas proferebas.

Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit;

Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Si id dicis, vicimus. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Velut ego nunc moveor. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt.

Quis, quaeso, illum negat et bonum virum et comem et humanum fuisse? Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Ut id aliis narrare gestiant? Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto.

Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Sint modo partes vitae beatae. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Itaque contra est, ac dicitis; Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Sedulo, inquam, faciam. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Quis Aristidem non mortuum diligit? Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;

Ille incendat?: Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Respondeat totidem verbis.: Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Quid iudicant sensus?: Quae autem natura suae primae institutionis oblita est?

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?

Sin aliud quid voles, postea. Nihil sane. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Theophrastus mediocriterne delectat, cum tractat locos ab Aristotele ante tractatos? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Ut enim qui mortem in malis ponit non potest eam non timere,
            sic nemo ulla in re potest id, quod malum esse decreverit,
            non curare idque contemnere.

            Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva
            sint, nos quoque concedimus;

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere.

Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Nihil sane. Verum hoc idem saepe faciamus. Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis? Quid enim? An eiusdem modi?

Sed tamen intellego quid velit.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Nemo igitur esse beatus potest. Sed quot homines, tot sententiae; Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Sed ad bona praeterita redeamus. Non potes, nisi retexueris illa. Dicimus aliquem hilare vivere; Non potes, nisi retexueris illa.

Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod
            est populari fama gloriosum.

            Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad
            consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.

Persecutus est Aristoteles animantium omnium ortus, victus,
            figuras, Theophrastus autem stirpium naturas omniumque fere
            rerum, quae e terra gignerentur, causas atque rationes;

            Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad
            Pericli sepulcrum accederem.

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

Necesseque est, si quis sibi ipsi inimicus est, eum quae bona sunt mala putare, bona contra quae mala, et quae appetenda fugere, quae fugienda appetere, quae sine dubio vitae est eversio.

Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Si enim ad populum me vocas, eum. Quae cum dixisset, finem ille. Summus dolor plures dies manere non potest? Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Quae quidem adhuc peregrinari Romae videbatur nec offerre sese nostris sermonibus, et ista maxime propter limatam quandam et rerum et verborum tenuitatem. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quid, de quo nulla dissensio est? Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Cur post Tarentum ad Archytam? Quid, quod res alia tota est?

Scrupulum, inquam, abeunti;: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Stoici scilicet.: Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Tenent mordicus.: Igitur ne dolorem quidem.
Idem adhuc;: Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Hunc vos beatum;: Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-; Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Quare conare, quaeso. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Quod iam a me expectare noli. Et nemo nimium beatus est; Nunc vides, quid faciat. Haec dicuntur inconstantissime. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? At enim hic etiam dolore. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus.

Venit ad extremum;: Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo.
Easdemne res?: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Tria genera bonorum;: Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent?
Bonum liberi: misera orbitas.: Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.
Pollicetur certe.: Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Falli igitur possumus.
An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat?
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Venit ad extremum;
Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes.

Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Quid, de quo nulla dissensio est? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Deprehensus omnem poenam contemnet. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit;

Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Hunc vos beatum; Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Quid ergo hoc loco intellegit honestum? At certe gravius. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Inde igitur, inquit, ordiendum est.
Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest.
Summus dolor plures dies manere non potest?
Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Ne seges quidem igitur spicis uberibus et crebris, si avenam uspiam videris, nec mercatura quaestuosa, si in maximis lucris paulum aliquid damni contraxerit. Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Sullae consulatum? Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Falli igitur possumus. At iam decimum annum in spelunca iacet.

Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit;

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Ut pulsi recurrant? Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur?

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.

Nam quid possumus facere melius? His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Apud ceteros autem philosophos, qui quaesivit aliquid, tacet; Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?

Quod iam a me expectare noli.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis
            perspicua conamini tollere.

            Sullae consulatum?

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Primum divisit ineleganter; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari.

Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.

An haec ab eo non dicuntur? His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Qui est in parvis malis.

Quae sequuntur igitur?

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed haec nihil sane ad rem; Nam quid possumus facere melius?

Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus.

Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Quibus ego vehementer assentior. Hos contra singulos dici est melius. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta
            sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta
            officia morientis?

            Nos commodius agimus.

Dum enim in una virtute sic omnia esse voluerunt, ut eam
            rerum selectione expoliarent nec ei quicquam, aut unde
            oriretur, darent, aut ubi niteretur, virtutem ipsam, quam
            amplexabantur, sustulerunt.

            Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam
            domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit,
            intus veritas occultetur?

            Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et
            reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio
            potest tradere.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Stoicos roga. Verum hoc idem saepe faciamus. Non potes, nisi retexueris illa. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Paria sunt igitur. Scisse enim te quis coarguere possit?

Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.

Recte, inquit, intellegis.
Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur.

Tantaque est vis talibus in studiis, ut eos etiam, qui sibi
            alios proposuerunt fines bonorum, quos utilitate aut
            voluptate dirigunt, tamen in rebus quaerendis explicandisque
            naturis aetates contenere videamus.

            Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;

Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Pollicetur certe. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis.

An hoc usque quaque, aliter in vita?

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.
Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Sed hoc sane concedamus. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas?

Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Deinde dolorem quem maximum? Deinde dolorem quem maximum? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quod vestri non item. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Sint modo partes vitae beatae.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Ea possunt paria non esse. Sedulo, inquam, faciam. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Itaque eo, quale sit, breviter, ut tempus postulat, constituto accedam ad omnia tua, Torquate, nisi memoria forte defecerit. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Quonam, inquit, modo? Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Primum divisit ineleganter; Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Sumenda potius quam expetenda. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Sed ego in hoc resisto;

Primum divisit ineleganter; Sedulo, inquam, faciam. Qui convenit? An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Quid de Pythagora? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Quid, de quo nulla dissensio est? Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Quare conare, quaeso. Quis Aristidem non mortuum diligit? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Negare non possum.

Nos vero, inquit ille; Summus dolor plures dies manere non potest? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. At enim hic etiam dolore. Hos contra singulos dici est melius.

Maximus dolor, inquit, brevis est.

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Crasso, quem semel ait in vita risisse Lucilius, non contigit, ut ea re minus agelastoj ut ait idem, vocaretur. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Quod iam a me expectare noli.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

-, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Minime vero istorum quidem, inquit. Deprehensus omnem poenam contemnet. At iam decimum annum in spelunca iacet. Non potes, nisi retexueris illa. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

Non laboro, inquit, de nomine. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Quod iam a me expectare noli.

Scrupulum, inquam, abeunti;

            Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore
            studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Erat enim Polemonis.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Memini vero, inquam;: Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.
Nunc agendum est subtilius.: Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Si longus, levis;: At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;
Cur iustitia laudatur?: Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.
Quid vero?: Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a,
            sed, si libet, r e i e c t a n e a.

            Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse
            summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod
            mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

            Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem
            sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino.

Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Quae contraria sunt his, malane? Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Sed nimis multa. Non est igitur summum malum dolor. Quid vero? Est, ut dicis, inquit; Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Audeo dicere, inquit. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Haec mirabilia videri intellego, sed cum certe superiora
            firma ac vera sint, his autem ea consentanea et
            consequentia, ne de horum quidem est veritate dubitandum.

            Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant,
            quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

            Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem
            eorumve similes, quos tu non probas?

Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Sed ad rem redeamus; Si quae forte-possumus. Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Si longus, levis dictata sunt. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Tum ille: Ain tandem? Quaerimus enim finem bonorum.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Quid dubitas igitur mutare principia naturae?
Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.

Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius. Verum hoc idem saepe faciamus. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus? Quid, de quo nulla dissensio est?

Sed quid sentiat, non videtis. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Tu quidem reddes; Omnis enim est natura diligens sui. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Quis istud possit, inquit, negare?

Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;
Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Laboro autem non sine causa; Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Quod si ita est, ut neque quisquam nisi bonus vir et omnes
            boni beati sint, quid philosophia magis colendum aut quid
            est virtute divinius?

            Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a
            sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Rationis enim perfectio est virtus; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Optime, inquam.: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Quis enim redargueret?: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Ut pulsi recurrant?: Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Idemne, quod iucunde?: Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;

Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Comprehensum, quod cognitum non habet? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Nihil enim hoc differt. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quid iudicant sensus?

Primum quid tu dicis breve? De vacuitate doloris eadem sententia erit. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Scrupulum, inquam, abeunti; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Est, ut dicis, inquam. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Neutrum vero, inquit ille. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

Non est igitur summum malum dolor. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Deinde dolorem quem maximum?

Suo genere perveniant ad extremum; Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Desideraret enim valitudinem, vacuitatem doloris, appeteret etiam conservationem sui earumque rerum custodiam finemque, sibi constitueret secundum naturam vivere. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Eaedem res maneant alio modo.

Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum.

Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Quid iudicant sensus? In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. An hoc usque quaque, aliter in vita? Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;

Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut
            voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers
            probabitur.

            Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata
            appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Quid enim est tam repugnans quam eundem dicere, quod honestum sit, solum id bonum esse, qui dicat appetitionem rerum ad vivendum accommodatarum natura profectam?

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis;
Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

At enim sequor utilitatem. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Conferam avum tuum Drusum cum C. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum
            voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem
            meminisse tu non potes.

            Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis
            re, non teste moveamur.

Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura
            plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile
            defendere.

            Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne
            refers?

Erat enim Polemonis.: Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Explanetur igitur.: Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.
Tenent mordicus.: Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Id mihi magnum videtur.: Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?
Stoicos roga.: Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Tria genera bonorum;: Id est enim, de quo quaerimus.

Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit.
Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis.
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.

At hoc in eo M.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.
Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat;
Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.
Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;

Nihil sane. Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Si enim ad populum me vocas, eum.

Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed cum ea, quae praeterierunt, acri animo et attento intuemur, tum fit ut aegritudo sequatur, si illa mala sint, laetitia, si bona. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Minime vero istorum quidem, inquit. Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Sed fortuna fortis; Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus, consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in bonis ponamus nec in malis. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Quaerimus enim finem bonorum. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam.

Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.
Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.
Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est
            noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

            Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit
            quieta.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Bonum incolumis acies: misera caecitas. Omnia peccata paria dicitis. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet.

Pollicetur certe.: Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur.
Primum divisit ineleganter;: Cur post Tarentum ad Archytam?
Audeo dicere, inquit.: Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?
Si longus, levis.: Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Ille incendat? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Venit ad extremum;: Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Facete M.: Quae cum dixisset, finem ille.

Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Tamen a proposito, inquam, aberramus. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.

Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Quid me istud rogas? Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Quod cum dixissent, ille contra.

Nos vero, inquit ille;

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Sit enim idem caecus, debilis. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;

Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Negare non possum. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Ut pulsi recurrant? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Negare non possum. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.
Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.
Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper
            tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

            At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas;

            Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus
            in praecordiis piscis inventus est?

Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus.

Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Tubulo putas dicere? Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?

Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quare conare, quaeso. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?

Quaerimus enim finem bonorum.: Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;
Audeo dicere, inquit.: Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?
Quae sequuntur igitur?: Suo genere perveniant ad extremum;
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Si longus, levis.: Hoc mihi cum tuo fratre convenit.
Easdemne res?: Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost; Dat enim intervalla et relaxat.

Verum hoc idem saepe faciamus.

Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior; Cumque ipsa virtus efficiat ita beatam vitam, ut beatior esse non possit, tamen quaedam deesse sapientibus tum, cum sint beatissimi;

Ad summam ea, quae Zeno aestimanda et sumenda et apta naturae esse dixit, eadem illi bona appellant, vitam autem beatam illi eam, quae constaret ex iis rebus, quas dixi, aut plurimis aut gravissimis.

Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Dici enim nihil potest verius. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Proclivi currit oratio.: Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Quo modo?: Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Explanetur igitur.: Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Confecta res esset.: Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur.
Id enim natura desiderat.: An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Primum divisit ineleganter;: A mene tu?

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quis istum dolorem timet? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Paria sunt igitur. Primum quid tu dicis breve? Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Comprehensum, quod cognitum non habet? Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Quare conare, quaeso. Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?

Quid enim interest, divitias, opes, valitudinem bona dicas anne praeposita, cum ille, qui ista bona dicit, nihilo plus iis tribuat quam tu, qui eadem illa praeposita nominas?

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt. Urgent tamen et nihil remittunt. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Iam autem Callipho aut Diodorus quo modo poterunt tibi istud concedere, qui ad honestatem aliud adiungant, quod ex eodem genere non sit? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.

Idque si ita dicit, non esse reprehendendos luxuriosos, si sapientes sint, dicit absurde, similiter et si dicat non reprehendendos parricidas, si nec cupidi sint nec deos metuant nec mortem nec dolorem.

Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Dici enim nihil potest verius. Quae sequuntur igitur? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Sed nimis multa.: Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.
Moriatur, inquit.: O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro.
Facete M.: Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Quid adiuvas?: Quid censes in Latino fore?
Immo videri fortasse.: Quae duo sunt, unum facit.

Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; An nisi populari fama? In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

At hoc in eo M.

Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet?

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.

Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Quid ad utilitatem tantae pecuniae?

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? A mene tu? Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Tenent mordicus.

Confecta res esset.

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Si quae forte-possumus. Hoc simile tandem est? Quid enim possumus hoc agere divinius? Atque ipsa hominis institutio si loqueretur, hoc diceret, primos suos quasi coeptus appetendi fuisse, ut se conservaret in ea natura, in qua ortus esset.

Fadio Gallo, cuius in testamento scriptum esset se ab eo rogatum ut omnis hereditas ad filiam perveniret. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-; Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Quid ergo?

Falli igitur possumus.: Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Sumenda potius quam expetenda.: Quam si explicavisset, non tam haesitaret.
Quo modo?: Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Haeret in salebra.: Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus;
Sed videbimus.: Cur post Tarentum ad Archytam?
Stoicos roga.: Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Ille incendat?: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Hunc vos beatum; Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos;

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.
Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Quam tu ponis in verbis, ego positam in re putabam. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Esse enim, nisi eris, non potes. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.

Efficiens dici potest.

Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Quid adiuvas? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Sed quid sentiat, non videtis.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Proclivi currit oratio.

Poterat autem inpune;

Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

A mene tu?: Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur.
Quis enim redargueret?: Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Age sane, inquam.: Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Beatum, inquit.: Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Explanetur igitur.: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Haeret in salebra.

In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Memini vero, inquam; Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Quod totum contra est. Quod iam a me expectare noli.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me.
Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?

Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Si enim ad populum me vocas, eum. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Quis Aristidem non mortuum diligit? Bestiarum vero nullum iudicium puto. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Istic sum, inquit. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Et quidem, inquit, vehementer errat; Rationis enim perfectio est virtus; Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat;

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;

Sed quae tandem ista ratio est? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Illi enim inter se dissentiunt. Quorum altera prosunt, nocent altera. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines?

Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Sin aliud quid voles, postea. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Praeclare hoc quidem. Rationis enim perfectio est virtus;

Perge porro;: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Haeret in salebra.: Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
In schola desinis.: Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Non igitur bene.: Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Hic ambiguo ludimur.
Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;

Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Si enim ad populum me vocas, eum. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non
            perspicis.

            Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt.

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Sedulo, inquam, faciam.
Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem.

Sint ista Graecorum; Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Si longus, levis dictata sunt. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Recte, inquit, intellegis. Quis est tam dissimile homini. Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit? Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?
Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Summus dolor plures dies manere non potest?

Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum
            a se oritur et sua sponte nascitur.

            Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed
            etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

Non semper, inquam;: Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes.
Sed nimis multa.: Gerendus est mos, modo recte sentiat.

Alteri negant quicquam esse bonum, nisi quod honestum sit,
            alteri plurimum se et longe longeque plurimum tribuere
            honestati, sed tamen et in corpore et extra esse quaedam
            bona.

            Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito
            fuisse?

Isto modo ne improbos quidem, si essent boni viri.
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Falli igitur possumus.: Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse;
Quonam modo?: Que Manilium, ab iisque M.
Idem adhuc;: Quo modo autem philosophus loquitur?
Quid vero?: Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Que Manilium, ab iisque M. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Maximus dolor, inquit, brevis est. Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent.

Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?

Suo genere perveniant ad extremum; Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Eaedem res maneant alio modo. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Polycratem Samium felicem appellabant. Iis igitur est difficilius satis facere, qui se Latina scripta dicunt contemnere. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Dici enim nihil potest verius. Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc
            nostram comprehensionem summi boni.

            An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus
            tanta praestantia?

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Illi enim inter se dissentiunt. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Quid de Pythagora?: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Quid de Pythagora?: Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Beatum, inquit.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Nulla erit controversia.: Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima.
Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Quis hoc dicit? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Nam quid possumus facere melius? Quonam, inquit, modo? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Nunc agendum est subtilius. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Nos cum te, M. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint.

Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.

Erat enim Polemonis.: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Quid vero?: Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
ALIO MODO.: Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.
Quo modo?: Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Sed haec omittamus;: Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.
Sed nimis multa.: Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Recte dicis;: Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;

Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Eadem nunc mea adversum te oratio est. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.

Suo genere perveniant ad extremum;

At enim sequor utilitatem. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Quid enim? Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Nemo igitur esse beatus potest.
Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus.

At eum nihili facit; Illa tamen simplicia, vestra versuta. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Id est enim, de quo quaerimus. Stoici scilicet. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Videsne, ut haec concinant? Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit. Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur; In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est.

Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
Etsi qui potest intellegi aut cogitari esse aliquod animal, quod se oderit?

Recte, inquit, intellegis.: Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Immo alio genere;: Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Quibusnam praeteritis?: Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;
Haeret in salebra.: Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.
Tu quidem reddes;: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Quae sequuntur igitur?: Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Quo modo? Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.

Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Nihil enim hoc differt. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate.

Quae cum dixisset, finem ille.

Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Si longus, levis dictata sunt. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?

Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.
Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Si enim ad populum me vocas, eum. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Est, ut dicis, inquam. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni? Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?

Quid iudicant sensus?

Primum quid tu dicis breve? Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic
            tandem requiris?

            Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad
            Pericli sepulcrum accederem.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Quo modo? Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.

Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio
            consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum,
            quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta
            virtute;

            Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum
            est, nunc quidem hactenus;

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Eaedem res maneant alio modo. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Non perfecti autem homines et tamen ingeniis excellentibus praediti excitantur saepe gloria, quae habet speciem honestatis et similitudinem. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Dici enim nihil potest verius. Nos vero, inquit ille; Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.

Sed fortuna fortis;: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Nihil sane.: Nam ista vestra: Si gravis, brevis;
Facete M.: Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;
Certe non potest.: Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.
Hic ambiguo ludimur.: Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

Memini vero, inquam;: Tum, Quintus et Pomponius cum idem se velle dixissent, Piso exorsus est.
Si quae forte-possumus.: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Quid vero?: Bestiarum vero nullum iudicium puto.
Nulla erit controversia.: An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Quo modo?: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Ratio quidem vestra sic cogit. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Is es profecto tu. Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Sed ad rem redeamus; Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Quis Aristidem non mortuum diligit?

Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Beatus sibi videtur esse moriens. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Recte, inquit, intellegis. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?

Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P.

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Nos vero, inquit ille; Quid sequatur, quid repugnet, vident. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.

Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.
Cave putes quicquam esse verius.
An hoc usque quaque, aliter in vita?

Summus dolor plures dies manere non potest?

Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. In schola desinis. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.
Hoc non est positum in nostra actione.
Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros.
Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas
            accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque
            eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit.

            Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere
            velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum.
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Quaeque sunt vetera praecepta sapientium, qui iubent tempori
            parere et sequi deum et se noscere et nihil nimis, haec sine
            physicis quam vim habeant-et habent maximamvidere nemo
            potest.

            Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Quaerimus enim finem bonorum. Sed ego in hoc resisto; Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Nam quid possumus facere melius? Quis istum dolorem timet? Hic ambiguo ludimur. Vides igitur, si amicitiam sua caritate metiare, nihil esse praestantius, sin emolumento, summas familiaritates praediorum fructuosorum mercede superari. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Ipse enim Metrodorus, paene alter Epicurus, beatum esse describit his fere verbis: cum corpus bene constitutum sit et sit exploratum ita futurum.

Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Facete M. Si quae forte-possumus. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit. Nos cum te, M. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.

Sed potestne rerum maior esse dissensio? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Age sane, inquam. Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.
Immo alio genere;
Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum;
Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.

Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio.

Hic nihil fuit, quod quaereremus. Pugnant Stoici cum Peripateticis. Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur?

Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;
Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Haec igitur Epicuri non probo, inquam.

Certe non potest. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Cur iustitia laudatur? Quid est igitur, inquit, quod requiras? Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Cur haec eadem Democritus? Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Erit enim mecum, si tecum erit.

At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Negare non possum.
Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint.

Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Hoc sic expositum dissimile est superiori. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Graccho, eius fere, aequalí? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Id Sextilius factum negabat. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Sed fac ista esse non inportuna; Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum
            appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium
            noluisse;

            Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse
            vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit?

Dat enim intervalla et relaxat.

Suo genere perveniant ad extremum; Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Hoc non est positum in nostra actione. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio. Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Itaque fecimus.: Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.
Nihil sane.: Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Peccata paria.: Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Sullae consulatum?: Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant;

Easdemne res?: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Quibusnam praeteritis?: Comprehensum, quod cognitum non habet?
Sint ista Graecorum;: In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam?
Sullae consulatum?: Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur.

Tu quidem reddes;: Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.
Bonum liberi: misera orbitas.: Ubi ut eam caperet aut quando?

Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem.

Recte, inquit, intellegis.: Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Scrupulum, inquam, abeunti;: At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.
Negare non possum.: Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Scaevolam M.: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Cur iustitia laudatur?: Quam si explicavisset, non tam haesitaret.

In homine autem summa omnis animi est et in animo rationis,
            ex qua virtus est, quae rationis absolutio definitur, quam
            etiam atque etiam explicandam putant.

            Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque
            ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant.

An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Sed haec omittamus; Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Qui convenit?

Explanetur igitur. Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Ut aliquid scire se gaudeant? Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus?

Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Itaque his sapiens semper vacabit. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.

Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Quo igitur, inquit, modo? Praeclare hoc quidem.

Recte dicis;
Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.
Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant;
Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Quid, si etiam bestiae multa faciunt duce sua quaeque natura
            partim indulgenter vel cum labore, ut in gignendo, in
            educando, perfacile appareat aliud quiddam iis propositum,
            non voluptatem?

            At vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam
            magnos quantaque amoris conspiratione consentientis tenuit
            amicorum greges! quod fit etiam nunc ab Epicureis.

Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Pollicetur certe. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Et tamen ego a philosopho, si afferat eloquentiam, non asperner, si non habeat, non admodum flagitem. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam.

Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.
Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.
Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Quis hoc dicit?: At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?
Recte dicis;: Pugnant Stoici cum Peripateticis.
Easdemne res?: Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Quo modo?: Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt.

Tu quidem reddes;: Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Ille incendat?: Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Peccata paria.: Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum.
Itaque fecimus.: Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. In eo enim positum est id, quod dicimus esse expetendum. Quod cum dixissent, ille contra. Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Etiam beatissimum? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.
Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum.

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam. Dicimus aliquem hilare vivere; An hoc usque quaque, aliter in vita? Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Tum mihi Piso: Quid ergo? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Si quae forte-possumus. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Immo videri fortasse.

Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur,
            cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id
            malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur;

            Quid enim tanto opus est instrumento in optimis artibus
            comparandis?

Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam.

Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis.

Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. De quibus cupio scire quid sentias.

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam
            gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam
            putem.

            Sed quid sentiat, non videtis.

Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. At certe gravius. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Memini me adesse P. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur. Deprehensus omnem poenam contemnet.

Haeret in salebra. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia coniuncta ei virtus est. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Reicietur etiam Carneades, nec ulla de summo bono ratio aut voluptatis non dolendive particeps aut honestatis expers probabitur.

Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Beatus sibi videtur esse moriens. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quae sequuntur igitur? Quippe: habes enim a rhetoribus; Infinitio ipsa, quam apeirian vocant, tota ab illo est, tum innumerabiles mundi, qui et oriantur et intereant cotidie. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Sit enim idem caecus, debilis.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.
Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere.

Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.
Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum;
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?

Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset,
            definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod
            prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo.

            Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus,
            sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit.

Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Praeclare hoc quidem. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret.

Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.

Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Negarine ullo modo possit numquam quemquam stabili et firmo et magno animo, quem fortem virum dicimus, effici posse, nisi constitutum sit non esse malum dolorem? Si quae forte-possumus. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Hoc non est positum in nostra actione.

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Iam enim adesse poterit. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? De vacuitate doloris eadem sententia erit.

Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.
Reguli reiciendam;
In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum;
Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri.
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.

Nec vero id satis est, neminem esse, qui ipse se oderit, sed
            illud quoque intellegendum est, neminem esse, qui,quo modo
            se habeat, nihil sua censeat inte resse.

            Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec
            perspici nec cognosci potest.

Dixerit hoc idem Epicurus, semper beatum esse sapientem-quod
            quidem solet ebullire non numquam -, quem quidem, cum summis
            doloribus conficiatur, ait dicturum: Quam suave est! quam
            nihil curo!;

            Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a,
            sed, si libet, r e i e c t a n e a.

Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. Ergo, inquit, tibi Q. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare?

Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus
            amicitiis praesidii.

            Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest.

Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia.
Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re; Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Quae duo sunt, unum facit. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Bonum valitudo: miser morbus. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?

Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit.

Negare non possum.: Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Quo tandem modo?: Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.
Reguli reiciendam;: Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum.
Itaque fecimus.: Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Si enim ad populum me vocas, eum.
Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur? Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Quo igitur, inquit, modo? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Quonam modo? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret?

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Sed ad bona praeterita redeamus. Omnis enim est natura diligens sui. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum?
Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Cum autem negant ea quicquam ad beatam vitam pertinere, rursus naturam relinquunt.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Omnia peccata paria dicitis.
Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.
Praeteritis, inquit, gaudeo.

Certe non potest. At hoc in eo M. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum.

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim. Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Quid est igitur, inquit, quod requiras? At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Nihilo magis.
Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata
            mihi videtur esse inanitas ista verborum.

            Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit
            ipsum officium.

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Sed ad rem redeamus; Primum divisit ineleganter; Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Cur haec eadem Democritus? Ut in voluptate sit, qui epuletur, in dolore, qui torqueatur.

Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non
            probare?

            Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum
            perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque
            facta ipsius oblivione obruentur.

Ita nemo beato beatior.

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Non est igitur summum malum dolor.

Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Nam quid possumus facere melius? Proclivi currit oratio. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Quae est igitur causa istarum angustiarum?

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.

Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? ALIO MODO. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Duo enim genera quae erant, fecit tria. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quod vestri non item.

Quo modo autem philosophus loquitur?

Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Maximus dolor, inquit, brevis est. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Omnis enim est natura diligens sui.
Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem?
Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.
Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;

Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?

At iam decimum annum in spelunca iacet. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quid iudicant sensus?

Nunc idem, nisi molestum est, quoniam tibi non omnino displicet definire et id facis, cum vis, velim definias quid sit voluptas, de quo omnis haec quaestio est.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?

Ita credo.: Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.
Quid de Pythagora?: Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.
Quis hoc dicit?: Illud non continuo, ut aeque incontentae.

Sin autem reliqua appetenda sunt, cur, quod est ultimum
            rerum appetendarum, id non aut ex omnium earum aut ex
            plurimarum et maximarum appetitione concluditur?

            Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa
            praeeunte deducimur.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Eam stabilem appellas. An haec ab eo non dicuntur? Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.

Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Equidem e Cn. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Sed residamus, inquit, si placet.

Cur iustitia laudatur?
Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.
Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima. Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere?

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Tum mihi Piso: Quid ergo? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Itaque multi, cum in potestate essent hostium aut tyrannorum, multi in custodia, multi in exillo dolorem suum doctrinae studiis levaverunt. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt.

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Quae sequuntur igitur? Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. At enim hic etiam dolore. Falli igitur possumus. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M.

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Tubulo putas dicere? Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Stoici restant, ei quidem non unam aliquam aut alteram rem a nobis, sed totam ad se nostram philosophiam transtulerunt; Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Hunc vos beatum; Sed residamus, inquit, si placet. De illis, cum volemus. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Nam ista vestra: Si gravis, brevis;

Ita credo.: Hoc ille tuus non vult omnibusque ex rebus voluptatem quasi mercedem exigit.
Immo alio genere;: Hic nihil fuit, quod quaereremus.
Erat enim Polemonis.: Si longus, levis dictata sunt.
Tubulo putas dicere?: Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur.
Ut pulsi recurrant?: De ingenio eius in his disputationibus, non de moribus quaeritur.
Falli igitur possumus.: Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.

Quid me istud rogas? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Sullae consulatum? Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quid iudicant sensus? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Que Manilium, ab iisque M.

Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Sed plane dicit quod intellegit. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Falli igitur possumus. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. ALIO MODO.

Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum? Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Bonum liberi: misera orbitas. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Ne discipulum abducam, times. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Immo alio genere; Quare attende, quaeso. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur,
            cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

            Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis
            ea tenebas?

Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Primum divisit ineleganter;: Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Optime, inquam.: Sed videbimus.
Quid vero?: Quis istud possit, inquit, negare?
Si quae forte-possumus.: Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio?

Quid adiuvas?: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Audeo dicere, inquit.: Nam quid possumus facere melius?
Reguli reiciendam;: Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.

Avaritiamne minuis?: Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Venit ad extremum;: Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.

Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Refert tamen, quo modo. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Quid iudicant sensus? Certe non potest. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.

An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia?
Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur.
Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.
Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt.
Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;
Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas.

In schola desinis. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Sed plane dicit quod intellegit. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Si quae forte-possumus. Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Idemne, quod iucunde? -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine. Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.

Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Cuius oratio attende, quaeso, Brute, satisne videatur Antiochi complexa esse sententiam, quam tibi, qui fratrem eius Aristum frequenter audieris, maxime probatam existimo. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quid de Pythagora?

Sed nimis multa.

Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Qui est in parvis malis. Si longus, levis. Paria sunt igitur. An potest cupiditas finiri? Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Quid censes in Latino fore? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.

Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est.

Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati.

Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.
Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.
Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.
Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis.

At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur.
Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.
Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.

Si longus, levis; Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Disserendi artem nullam habuit. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Quamquam ego non quaero, quid tibi a me probatum sit, sed huic Ciceroni nostro, quem discipulum cupio a te abducere. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset?

Summae mihi videtur inscitiae.: Primum divisit ineleganter;
Efficiens dici potest.: Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.
Negare non possum.: Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit.
Certe non potest.: Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt;
Non semper, inquam;: Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.

Quid est enim aliud esse versutum?

Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. At certe gravius. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Stoicos roga. Quae cum dixisset, finem ille. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.

An eiusdem modi? Quis hoc dicit? Quoniamque in iis rebus, quae neque in virtutibus sunt neque in vitiis, est tamen quiddam, quod usui possit esse, tollendum id non est. Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.

Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quis istum dolorem timet? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Et quod est munus, quod opus sapientiae? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?

Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Itaque earum rerum hic tenetur a sapiente delectus, ut aut reiciendis voluptatibus maiores alias consequatur aut perferendis doloribus asperiores repellat. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut
            iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut
            probari.

            Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint.

Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Certe non potest. Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Sed quid sentiat, non videtis. Quod cum dixissent, ille contra. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Beatus sibi videtur esse moriens.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Fortemne possumus dicere eundem illum Torquatum? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim. Ratio quidem vestra sic cogit. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Videsne quam sit magna dissensio? Est, ut dicis, inquit; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Scrupulum, inquam, abeunti;

Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Quod cum dixissent, ille contra. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Hic si Peripateticus fuisset, permansisset, credo, in sententia, qui dolorem malum dicunt esse, de asperitate autem eius fortiter ferenda praecipiunt eadem, quae Stoici. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt.

Ne discipulum abducam, times.

Ea possunt paria non esse. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Cur haec eadem Democritus? Facete M. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Sed ut iis bonis erigimur, quae expectamus, sic laetamur iis, quae recordamur. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides.

Quis istum dolorem timet? Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis. Videsne quam sit magna dissensio? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Immo alio genere; Summae mihi videtur inscitiae.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Sed videbimus. Falli igitur possumus. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Summae mihi videtur inscitiae. Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Quoniam, inquiunt, omne peccatum inbecillitatis et inconstantiae est, haec autem vitia in omnibus stultis aeque magna sunt, necesse est paria esse peccata. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Ea possunt paria non esse. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Nihilo magis. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.
Nihil ad rem! Ne sit sane;
His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.
Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Etenim semper illud extra est, quod arte comprehenditur.
Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Iam contemni non poteris. Itaque his sapiens semper vacabit. Utram tandem linguam nescio? Immo alio genere; Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Tollenda est atque extrahenda radicitus. Iam contemni non poteris. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.

Optime, inquam.: Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Tria genera bonorum;: Cur id non ita fit?
Quare attende, quaeso.: Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Falli igitur possumus.: Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Sed haec omittamus;: Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Eam stabilem appellas.: Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni?

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;

Sumenda potius quam expetenda.: Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Etiam beatissimum?: Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.
Nos commodius agimus.: Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.
Moriatur, inquit.: Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.

Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.
Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Quid me istud rogas?

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Ne id quidem, nisi multa annorum intercesserint milia, ut omnium siderum eodem, unde profecta sint, fiat ad unum tempus reversio. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo
            voluptatem.

            Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone
            pendere?

At multis malis affectus. Nemo igitur esse beatus potest.

An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? Quid de Pythagora? Nunc vides, quid faciat. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere.

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Quare conare, quaeso. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Nec enim ille respirat, ante quam emersit, et catuli aeque caeci, prius quam dispexerunt, ac si ita futuri semper essent.

Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse. Cur post Tarentum ad Archytam? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Tria genera bonorum; Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Non autem hoc: igitur ne illud quidem.

Tu quidem reddes;: Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?
Praeclare hoc quidem.: Quis istud, quaeso, nesciebat?
Praeclare hoc quidem.: An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Equidem e Cn.: Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere.
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est?

Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Equidem e Cn. Torquatus, is qui consul cum Cn. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse?

Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Quid vero? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit.

Paria sunt igitur.: Hoc mihi cum tuo fratre convenit.
Prave, nequiter, turpiter cenabat;: Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?
Sedulo, inquam, faciam.: Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Quid enim?: Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.
Quid ergo?: Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Idem adhuc;: Hoc simile tandem est?
Ut pulsi recurrant?: Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Istic sum, inquit. Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Scaevolam M. Qui cum praetor quaestionem inter sicarios exercuisset, ita aperte cepit pecunias ob rem iudicandam, ut anno proximo P. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo.

Itaque his sapiens semper vacabit.

Id Sextilius factum negabat. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quis enim redargueret? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.

Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem.
Non risu potius quam oratione eiciendum?
Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Si quae forte-possumus. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Haeret in salebra. Quis istud, quaeso, nesciebat? Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; Bonum patria: miserum exilium.

Age sane, inquam.
Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.
Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
Dicimus aliquem hilare vivere;
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Quae enim constituta sunt prima naturae, ad ea si voluptas accesserit, unum aliquod accesserit commodum corporis neque eam constitutionem summi boni, quae est proposta, mutaverit. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.

Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Pompeius in foedere Numantino infitiando fuit, nec vero omnia timente, sed primum qui animi conscientiam non curet, quam scilicet comprimere nihil est negotii. Sunt etiam turpitudines plurimae, quae, nisi honestas natura plurimum valeat, cur non cadant in sapientem non est facile defendere. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae.

Atqui perspicuum est hominem e corpore animoque constare, cum primae sint animi partes, secundae corporis.

Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Ne discipulum abducam, times. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Quis hoc dicit?

Frater et T. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Quippe: habes enim a rhetoribus; Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Sed quid sentiat, non videtis.
Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem.

Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.
Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem.
Hos contra singulos dici est melius.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Nulla erit controversia.: Quare conare, quaeso.
Sed ad illum redeo.: Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres.
Sullae consulatum?: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
ALIO MODO.: In schola desinis.

Nam quid possumus facere melius?

Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Hoc non est positum in nostra actione. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo.

Negare non possum. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia
            aut pertinacia recte disputari potest.

            Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Istic sum, inquit.

Odium autem et invidiam facile vitabis. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.

Ita cum ea volunt retinere, quae superiori sententiae conveniunt, in Aristonem incidunt; Murenam te accusante defenderem. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Quod autem patrocinium aut quae ista causa est voluptatis, quae nec testes ullos e claris viris nec laudatores poterit adhibere? Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Recte, inquit, intellegis. Venit ad extremum; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Eadem fortitudinis ratio reperietur. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Memini me adesse P. Si longus, levis. Quod iam a me expectare noli. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Est autem situm in nobis ut et adversa quasi perpetua oblivione obruamus et secunda iucunde ac suaviter meminerimus. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Non semper, inquam;: Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno?
Sed fortuna fortis;: Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Quid de Pythagora?: Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere.
Audeo dicere, inquit.: Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Eam stabilem appellas.: Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Idem adhuc;: Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet;

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Beatum, inquit. Sed ego in hoc resisto; Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit. Facillimum id quidem est, inquam. Quod enim dissolutum sit, id esse sine sensu, quod autem sine sensu sit, id nihil ad nos pertinere omnino. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Cur iustitia laudatur? Studet enim meus is audire Cicero quaenam sit istius veteris, quam commemoras, Academiae de finibus bonorum Peripateticorumque sententia. Sed quamvis comis in amicis tuendis fuerit, tamen, si haec vera sunt-nihil enim affirmo-, non satis acutus fuit. Polycratem Samium felicem appellabant. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. De quibus cupio scire quid sentias. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Nec enim haec movere potest appetitum animi, nec ullum habet ictum, quo pellat animum, status hic non dolendi, itaque in hoc eodem peccat Hieronymus. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Negare non possum.

Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere? Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Minime vero, inquit ille, consentit. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Hunc vos beatum;: Ego autem existimo, si honestum esse aliquid ostendero, quod sit ipsum vi sua propter seque expetendum, iacere vestra omnia.
Peccata paria.: Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Quis negat?: Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere.
Praeclarae mortes sunt imperatoriae;: Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Sed quot homines, tot sententiae;

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque
            in bonis ponatur neque in contrariis.

            Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.

Sed quot homines, tot sententiae; Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Sed quid sentiat, non videtis. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Nam me ipsum huc modo venientem convertebat ad sese Coloneus ille locus, cuius incola Sophocles ob oculos versabatur, quem scis quam admirer quemque eo delecter.

Memini vero, inquam; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Falli igitur possumus. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Scaevolam M.: Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Etiam beatissimum?: Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Sed nimis multa.: Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam.
Nihil sane.: Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?
Quid iudicant sensus?: Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?
Quibusnam praeteritis?: Cur id non ita fit?

Corporis igitur nostri partes totaque figura et forma et statura quam apta ad naturam sit, apparet, neque est dubium, quin frons, oculi, aures et reliquae partes quales propriae sint hominis intellegatur.

Dat enim intervalla et relaxat. Nunc de hominis summo bono quaeritur; Primum divisit ineleganter; Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Efficiens dici potest. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Urgent tamen et nihil remittunt.

Cur iustitia laudatur? Dicimus aliquem hilare vivere; Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. At certe gravius. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum
            fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si
            qui Carneadeum finem tueri volunt?

            Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem,
            Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret
            Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat,
            addisceret?

Pauca mutat vel plura sane; Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Prave, nequiter, turpiter cenabat; Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Bonum valitudo: miser morbus.

Cur iustitia laudatur?

Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde; Erat enim Polemonis. Quae est igitur causa istarum angustiarum? An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Oratio me istius philosophi non offendit;

Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta? Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Quis hoc dicit?

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. At iam decimum annum in spelunca iacet. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Immo alio genere; Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Quod iam a me expectare noli.

Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint?
Primum quid tu dicis breve?
Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.

Primum quid tu dicis breve? Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus. At eum nihili facit; Summus dolor plures dies manere non potest? Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Iam in altera philosophiae parte.

Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Urgent tamen et nihil remittunt. Erat enim res aperta. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Inscite autem medicinae et gubernationis ultimum cum ultimo sapientiae comparatur.

In schola desinis. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Sed vobis voluptatum perceptarum recordatio vitam beatam facit, et quidem corpore perceptarum. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Iam contemni non poteris. Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?

Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est. Quae quidem res efficit, ne necesse sit isdem de rebus semper quasi dictata decantare neque a commentariolis suis discedere. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Si longus, levis; At certe gravius.

Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Quo modo? Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici. Quis negat? In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; An tu me de L.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum.

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Haeret in salebra. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Satis est ad hoc responsum. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt. Sapientem locupletat ipsa natura, cuius divitias Epicurus parabiles esse docuit.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert? Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.

Frater et T.: Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit?
Restatis igitur vos;: Utram tandem linguam nescio?
Nulla erit controversia.: At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Tubulo putas dicere?: Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
Nos commodius agimus.: Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
ALIO MODO.: Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Nam quid possumus facere melius? Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Utram tandem linguam nescio? Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Ita credo.: Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Quid ergo?: Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum.
Nihil sane.: Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;

Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
At certe gravius.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur.

Utilitatis causa amicitia est quaesita. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Quid me istud rogas? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ea possunt paria non esse. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit;

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Quam similitudinem videmus in bestiis, quae primo, in quo loco natae sunt, ex eo se non commoventi deinde suo quaeque appetitu movetur. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Illa enim, quae sunt a nobis bona corporis numerata, complent ea quidem beatissimam vitam, sed ita, ut sine illis possit beata vita existere. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus; Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Ea possunt paria non esse. Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit.

Cum ageremus, inquit, vitae beatum et eundem supremum diem, scribebamus haec. Haec quo modo conveniant, non sane intellego. Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Immo alio genere; Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Non est igitur voluptas bonum. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Falli igitur possumus.: Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.
Venit ad extremum;: Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus.
Nihil sane.: Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?
Hunc vos beatum;: Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam?

An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus?

Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria.

Torquatus, is qui consul cum Cn. Hic ambiguo ludimur. In sapientem solum cadit, isque finis bonorum, ut ab ipsis Stoicis scriptum videmus, a Xenocrate atque ab Aristotele constitutus est. Dicimus aliquem hilare vivere; Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Que Manilium, ab iisque M. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.

Sullae consulatum?: Scrupulum, inquam, abeunti;
Avaritiamne minuis?: Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Ut pulsi recurrant?: Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Efficiens dici potest.: Confecta res esset.
In schola desinis.: Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Sint modo partes vitae beatae.
Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

At vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam
            magnos quantaque amoris conspiratione consentientis tenuit
            amicorum greges! quod fit etiam nunc ab Epicureis.

            Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Si alia sentit, inquam, alia loquitur, numquam intellegam quid sentiat; Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Si quae forte-possumus. Quid enim possumus hoc agere divinius? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Negat esse eam, inquit, propter se expetendam.

Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Cur post Tarentum ad Archytam? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Haeret in salebra. Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Et quod est munus, quod opus sapientiae? Sed memento te, quae nos sentiamus, omnia probare, nisi quod verbis aliter utamur, mihi autem vestrorum nihil probari. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Aliter autem vobis placet. Confecta res esset. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Gerendus est mos, modo recte sentiat. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem.

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es?

Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Sullae consulatum?

Quo modo autem philosophus loquitur?

Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? At hoc in eo M. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Si longus, levis dictata sunt. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; An nisi populari fama? At enim hic etiam dolore. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Si longus, levis; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Cuius tanta tormenta sunt, ut in iis beata vita, si modo dolor summum malum est, esse non possit.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. In schola desinis. Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Quid iudicant sensus? Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Primum divisit ineleganter; Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit;

Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa
            commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis
            uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

            Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat
            necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Et quod est munus, quod opus sapientiae? Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus; Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate?
Quis est tam dissimile homini.
A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas.

Hos contra singulos dici est melius. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Vadem te ad mortem tyranno dabis pro amico, ut Pythagoreus ille Siculo fecit tyranno? Quae est igitur causa istarum angustiarum? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Ille incendat? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni?

Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Nihil sane.: Nihil opus est exemplis hoc facere longius.
Etiam beatissimum?: Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Quonam, inquit, modo?: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Immo alio genere;: Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest.
Quid enim?: Rationis enim perfectio est virtus;

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Immo videri fortasse. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;
Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur.
Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Dat enim intervalla et relaxat.

Age, inquies, ista parva sunt. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Quare attende, quaeso. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Sed haec in pueris; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano.

Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Poterat autem inpune;

Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Si longus, levis dictata sunt. Itaque contra est, ac dicitis; Quam ob rem utique idem faciunt, ut si laevam partem neglegerent, dexteram tuerentur, aut ipsius animi, ut fecit Erillus, cognitionem amplexarentur, actionem relinquerent. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Utram tandem linguam nescio? Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Sed hoc sane concedamus. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?

Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Illi enim inter se dissentiunt. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Et nemo nimium beatus est; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Hoc mihi cum tuo fratre convenit.

Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Comprehensum, quod cognitum non habet? Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia; At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia?

Erat enim Polemonis.: Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore;
Haeret in salebra.: Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.
Scaevolam M.: Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt.
Facete M.: Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Quid enim possumus hoc agere divinius? Sed ego in hoc resisto; Ita credo. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus.
Torquatus, is qui consul cum Cn.
Quid enim possumus hoc agere divinius?
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Quaeque sunt vetera praecepta sapientium, qui iubent tempori parere et sequi deum et se noscere et nihil nimis, haec sine physicis quam vim habeant-et habent maximamvidere nemo potest.

Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem.

Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.

Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Age sane, inquam. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Addo etiam illud, multa iam mihi dare signa puerum et pudoris et ingenii, sed aetatem vides. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Cave putes quicquam esse verius. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Tu quidem reddes; Ego vero isti, inquam, permitto. His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent.

Obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero,
            rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa
            forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse
            interdum paulo hebetiorem.

            Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito
            illud est iudicatum-.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit;

Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Graece donan, Latine voluptatem vocant. At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Atque haec contra Aristippum, qui eam voluptatem non modo summam, sed solam etiam ducit, quam omnes unam appellamus voluptatem. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Hoc sic expositum dissimile est superiori. Nos commodius agimus. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Quis istud possit, inquit, negare? Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Reguli reiciendam;: Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Tenent mordicus.: Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est.
Quae sequuntur igitur?: Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.

Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Rationis enim perfectio est virtus; Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Sed ille, ut dixi, vitiose.

Sed fortuna fortis;: Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Optime, inquam.: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Efficiens dici potest.: Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.

Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis; Immo alio genere; Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Cur post Tarentum ad Archytam? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Sed emolumenta communia esse dicuntur, recte autem facta et peccata non habentur communia.

Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?
Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est?
Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.
Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
In schola desinis.
Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. De hominibus dici non necesse est.

Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.

In enumerandis autem corporis commodis si quis praetermissam a nobis voluptatem putabit, in aliud tempus ea quaestio differatur. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Ut non sine causa ex iis memoriae ducta sit disciplina. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.

Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum
            simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum
            rerum appetendarum.

            Habent enim et bene longam et satis litigiosam
            disputationem.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Cyrenaici quidem non recusant; Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.

Magna laus.: Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur.
In schola desinis.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Erat enim Polemonis.: Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
Frater et T.: Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Frater et T.: Quo modo autem philosophus loquitur?

Nemo igitur esse beatus potest. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho; Haeret in salebra. Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. Ita prorsus, inquam;

In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur,
            cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas.

            Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe
            faciat, verum etiam praepotentem, ut M.

Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit?
Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis;
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Tum ille: Ain tandem? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti.

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Summus dolor plures dies manere non potest? Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Quibus ego vehementer assentior.

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Stoicos roga. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.

Quodsi esset in voluptate summum bonum, ut dicitis, optabile esset maxima in voluptate nullo intervallo interiecto dies noctesque versari, cum omnes sensus dulcedine omni quasi perfusi moverentur.

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Iam enim adesse poterit. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse, quod coniunctione tali sit aptius. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; De illis, cum volemus. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quid censes in Latino fore? Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Ut id aliis narrare gestiant? Videamus igitur sententias eorum, tum ad verba redeamus. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Minime vero istorum quidem, inquit.

Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Nihil illinc huc pervenit. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Nam ista vestra: Si gravis, brevis; Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Quae sequuntur igitur? Ac tamen hic mallet non dolere. Tubulo putas dicere? Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Faceres tu quidem, Torquate, haec omnia;

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Omnis enim est natura diligens sui. Non laboro, inquit, de nomine. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Paria sunt igitur. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae.
Bonum integritas corporis: misera debilitas.

Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Erat enim Polemonis. Sed haec in pueris; Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit; Restinguet citius, si ardentem acceperit. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt
            prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

            Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant,
            tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum
            naturam sint, reiecturumque contraria.

Sed ego in hoc resisto; Si longus, levis. Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a Zenone novi sit allatum. Hic ambiguo ludimur. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Cave putes quicquam esse verius. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Ego vero isti, inquam, permitto. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

            Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.

Idemne, quod iucunde?: Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;
Avaritiamne minuis?: Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Istic sum, inquit.: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Immo alio genere;: Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Age, inquies, ista parva sunt. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Consequens enim est et post oritur, ut dixi.
Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum.

Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Nam ante Aristippus, et ille melius. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Certe non potest. Quis nostrum dixerit, quos non pudet ea, quae Stoici aspera dicunt, mala dicere, melius esse turpiter aliquid facere cum voluptate quam honeste cum dolore? Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Contineo me ab exemplis. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Nos commodius agimus. Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Ergo in bestiis erunt secreta e voluptate humanarum quaedam simulacra virtutum, in ipsis hominibus virtus nisi voluptatis causa nulla erit? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Laboro autem non sine causa;

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Immo videri fortasse. Posuisti etiam dicere alios foedus quoddam inter se facere sapientis, ut, quem ad modum sint in se ipsos animati, eodem modo sint erga amicos; Sed ne, dum huic obsequor, vobis molestus sim. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Recte, inquit, intellegis. Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Audeo dicere, inquit. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Sed nimis multa. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus.

Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quid de Pythagora? Omnes, qui non sint sapientes, aeque miseros esse, sapientes omnes summe beatos, recte facta omnia aequalia, omnia peccata paria; Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes. -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim.
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Eadem nunc mea adversum te oratio est.
Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Urgent tamen et nihil remittunt. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Quis istud possit, inquit, negare? Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Haec dicuntur inconstantissime. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Rationis enim perfectio est virtus; Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti. Sine ea igitur iucunde negat posse se vivere? Immo videri fortasse. Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia.

Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Frater et T. Nemo igitur esse beatus potest. Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Non enim iam stirpis bonum quaeret, sed animalis. Idemne, quod iucunde? Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Beatus sibi videtur esse moriens.

Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. A mene tu? Itaque contra est, ac dicitis; Dici enim nihil potest verius. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit.
Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus.

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?

Sed quot homines, tot sententiae; Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit. Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Sed fac ista esse non inportuna; Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit.

Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus,
            consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in
            bonis ponamus nec in malis.

            Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene
            cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque
            comprehensam.

Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris.
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.
Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto.
Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.
Sin aliud quid voles, postea.

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Hoc est non dividere, sed frangere. Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? At iam decimum annum in spelunca iacet. Eademne, quae restincta siti? Bonum valitudo: miser morbus. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. Quod praeceptum quia maius erat, quam ut ab homine videretur, idcirco assignatum est deo. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Falli igitur possumus. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Igitur ne dolorem quidem.

Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est
            praeteritorum memoria.

            Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista
            referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire
            malo paratiores.

Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Ut aliquid scire se gaudeant? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Aliter autem vobis placet. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Sed quod proximum fuit non vidit. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Quae contraria sunt his, malane? Hic ambiguo ludimur. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Nam nisi hoc optineatur, id solum bonum esse, quod honestum sit, nullo modo probari possit beatam vitam virtute effici.

Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Summus dolor plures dies manere non potest? Hoc tu nunc in illo probas. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Avaritiamne minuis? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Comprehensum, quod cognitum non habet? Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.

Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna
            esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L.

            Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri, cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset, quod debuisset rogare. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet. Rationis enim perfectio est virtus; Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Quis istum dolorem timet? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Hic ambiguo ludimur. Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Restatis igitur vos; Ut aliquid scire se gaudeant? Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Id est enim, de quo quaerimus. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quid censes in Latino fore? Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris; Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Consequens enim est et post oritur, ut dixi.

Equidem, sed audistine modo de Carneade?
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Audeo dicere, inquit. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Quaerimus enim finem bonorum. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.

Verum hoc idem saepe faciamus. Ne discipulum abducam, times.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.

Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari.

At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Quonam, inquit, modo? Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex. Quorum altera prosunt, nocent altera. De illis, cum volemus. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur.

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in
            virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

            Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius
            anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;

At eum nihili facit; Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Age sane, inquam. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?

Immo vero, inquit, ad beatissime vivendum parum est, ad beate vero satis.
Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Quae sequuntur igitur?

Ut id aliis narrare gestiant? Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Sed haec omittamus; Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil aliud legere debeat. Quis est tam dissimile homini. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Ut pulsi recurrant?

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.
Cave putes quicquam esse verius.
Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Quis istud possit, inquit, negare?

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Sed quot homines, tot sententiae; Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Nos commodius agimus. Dat enim intervalla et relaxat. Cur deinde Metrodori liberos commendas? Oratio me istius philosophi non offendit; Quis negat?

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.
Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.

Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum.
Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris?
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates?

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Sed ad bona praeterita redeamus.

Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Tamen a proposito, inquam, aberramus. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Tollit definitiones, nihil de dividendo ac partiendo docet, non quo modo efficiatur concludaturque ratio tradit, non qua via captiosa solvantur ambigua distinguantur ostendit; Haec dicuntur inconstantissime. Sint modo partes vitae beatae. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Sed ut proprius ad ea, Cato, accedam, quae a te dicta sunt, pressius agamus eaque, quae modo dixisti, cum iis conferamus, quae tuis antepono. Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus.

In quibus hoc primum est in quo admirer, cur in gravissimis
            rebus non delectet eos sermo patrius, cum idem fabellas
            Latinas ad verbum e Graecis expressas non inviti legant.

            Quaeque de virtutibus dicta sunt, quem ad modum eae semper
            voluptatibus inhaererent, eadem de amicitia dicenda sunt.

At vero Epicurus una in domo, et ea quidem angusta, quam magnos quantaque amoris conspiratione consentientis tenuit amicorum greges! quod fit etiam nunc ab Epicureis.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Sed quot homines, tot sententiae;
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.
Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.
Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.
Qualem igitur hominem natura inchoavit?
Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.

De vacuitate doloris eadem sententia erit.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Nos commodius agimus. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio.

Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans;
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.
Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis.
Scisse enim te quis coarguere possit?
Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar?

Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Si enim ad populum me vocas, eum. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Hoc tu nunc in illo probas. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Sed ad illum redeo. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Quid enim possumus hoc agere divinius? Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat.

Quid autem dici poterit, si turpitudinem non ipsam per se
            fugiendam esse statuemus, quo minus homines tenebras et
            solitudinem nacti nullo dedecore se abstineant, nisi eos per
            se foeditate sua turpitudo ipsa deterreat?

            Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.

Frater et T.

Non laboro, inquit, de nomine. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum. Erat enim Polemonis. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Cur id non ita fit? Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Praeteritis, inquit, gaudeo.

Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Odium autem et invidiam facile vitabis.

Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. At enim sequor utilitatem. Sed nimis multa. Immo sit sane nihil melius, inquam-nondum enim id quaero-, num propterea idem voluptas est, quod, ut ita dicam, indolentia?

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui
            vultus in quoque sit?

            Sedulo, inquam, faciam.

Dici enim nihil potest verius.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Quis istud, quaeso, nesciebat?
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo.
Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus;
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit.

Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Quod totum contra est. Sed fac ista esse non inportuna;

Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa,
            maius est peccatum in auro quam in palea.

            At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum
            occulta omnia?

Sed haec nihil sane ad rem; Nam ex eisdem verborum praestrigiis et regna nata vobis sunt et imperia et divitiae, et tantae quidem, ut omnia, quae ubique sint, sapientis esse dicatis. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Non igitur bene. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit?

Si longus, levis.: Ratio quidem vestra sic cogit.
Iam enim adesse poterit.: Ratio quidem vestra sic cogit.
Tria genera bonorum;: Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Recte, inquit, intellegis.: Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Quis hoc dicit? Audeo dicere, inquit. Quis est tam dissimile homini. Quae contraria sunt his, malane? Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. An potest cupiditas finiri? Quid vero? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Poterat autem inpune;: Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Quonam, inquit, modo?: Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.
Confecta res esset.: Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;
Tria genera bonorum;: Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.

Cur iustitia laudatur? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Nos vero, inquit ille; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Sint ista Graecorum; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Paria sunt igitur. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu.

Quis enim redargueret?: Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus;
Beatum, inquit.: Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate.
Hunc vos beatum;: Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Tu quidem reddes;: Cui Tubuli nomen odio non est?
Peccata paria.: Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero.

Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere.

Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem?
Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere.
An tu me de L.
De illis, cum volemus.

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Quorum omnium quae sint notitiae, quae quidem significentur rerum vocabulis, quaeque cuiusque vis et natura sit mox videbimus. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Tubulo putas dicere?

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod.
Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria.

Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem.
Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.
Quae quidem sapientes sequuntur duce natura tamquam videntes;
Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia.
Tanta vis admonitionis inest in locis;

Explanetur igitur.: Gerendus est mos, modo recte sentiat.
Quid iudicant sensus?: Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Ut ad minora veniam, mathematici, poëtae, musici, medici denique ex hac tamquam omnium artificum officina profecti sunt. Eaedem res maneant alio modo. Hoc tu nunc in illo probas. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.

Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-. Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis.

Poterat autem inpune; Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Summus dolor plures dies manere non potest? Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. Quis Pullum Numitorium Fregellanum, proditorem, quamquam rei publicae nostrae profuit, non odit? Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Sed nunc, quod agimus;

Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia.

An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Nobis aliter videtur, recte secusne, postea; Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Sed potestne rerum maior esse dissensio? Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.

Principiis autem a natura datis amplitudines quaedam bonorum
            excitabantur partim profectae a contemplatione rerum
            occultiorum, quod erat insitus menti cognitionis amor, e quo
            etiam rationis explicandae disserendique cupiditas
            consequebatur;

            Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem,
            Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore.
Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit?

Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Quod enim testimonium maius quaerimus, quae honesta et recta sint, ipsa esse optabilia per sese, cum videamus tanta officia morientis? Quis enim redargueret? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Tollenda est atque extrahenda radicitus. Sin est etiam corpus, ista explanatio naturae nempe hoc effecerit, ut ea, quae ante explanationem tenebamus, relinquamus. Pauca mutat vel plura sane; Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus. Utrum igitur percurri omnem Epicuri disciplinam placet an de una voluptate quaeri, de qua omne certamen est?

At iam decimum annum in spelunca iacet. Sed ego in hoc resisto; Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Bonum incolumis acies: misera caecitas.

Nulla erit controversia.: Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto.
Quid iudicant sensus?: Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Quod equidem non reprehendo;: An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Beatum, inquit.: Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
Res enim concurrent contrariae.: At iam decimum annum in spelunca iacet.

Praeclarae mortes sunt imperatoriae;
Hic nihil fuit, quod quaereremus.
Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare.
Si longus, levis.
Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt;

Non igitur bene.: Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Qui convenit?: Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura.
Quid enim?: Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
ALIO MODO.: Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam.

Quid, quod res alia tota est? Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Si longus, levis. Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat? Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt.

Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam
            gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam
            putem.

            Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non
            intellego?

Quasi vero hoc didicisset a Zenone, non dolere, cum doleret!
            Illud audierat nec tamen didicerat, malum illud non esse,
            quia turpe non esset, et esse ferendum viro.

            Cur haec eadem Democritus?

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura. Ille incendat? Hunc vos beatum;

Hic nihil fuit, quod quaereremus.

Licet hic rursus ea commemores, quae optimis verbis ab Epicuro de laude amicitiae dicta sunt. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Venit ad extremum; Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur? Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Num igitur eum postea censes anxio animo aut sollicito fuisse?

Laboro autem non sine causa;

Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. An haec ab eo non dicuntur? Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere?

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.
Refert tamen, quo modo.
Itaque hic ipse iam pridem est reiectus;
At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit;

Immo videri fortasse.

Cur id non ita fit? Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem. Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere. Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Nam si dicent ab illis has res esse tractatas, ne ipsos quidem Graecos est cur tam multos legant, quam legendi sunt. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quare attende, quaeso. Et nunc quidem quod eam tuetur, ut de vite potissimum loquar, est id extrinsecus;

Eam stabilem appellas.

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Quod enim ne vivus quidem, inquit, diutius sentire poterat, quam dum fruebatur, quo modo id potuit mortuo permanere? Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Venit ad extremum; Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Satis est ad hoc responsum.

Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.
Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane.
Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.

Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam.

Si quae forte-possumus.: Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti?
Peccata paria.: Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Frater et T.: Virtutis, magnitudinis animi, patientiae, fortitudinis fomentis dolor mitigari solet.
Quo tandem modo?: Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Peccata paria.: Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit;

Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit.

Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum. Quod iam a me expectare noli. At multis se probavit. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Sed ego in hoc resisto; Sed ad illum redeo.

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Audeo dicere, inquit. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est.

Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus.
Venit ad extremum;
Cave putes quicquam esse verius.
Falli igitur possumus.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius. Collatio igitur ista te nihil iuvat. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quodsi Graeci leguntur a Graecis isdem de rebus alia ratione compositis, quid est, cur nostri a nostris non legantur? Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Quae cum essent dicta, discessimus.

Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quod vestri quidem vel optime disputant, nihil opus esse eum, qui philosophus futurus sit, scire litteras. Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Ego, quam ille praeponendam et magis eligendam, beatiorem hanc appello nec ullo minimo momento plus ei vitae tribuo quam Stoici. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Adsint etiam formosi pueri, qui ministrent, respondeat his vestis, argentum, Corinthium, locus ipse, aedificium-hos ergo asotos bene quidem vivere aut beate numquam dixerim. Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria?

Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est
            noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda;

            Quam quidem certationem homo et acutus et diligens,
            Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in
            earum comparatione positum putat.

Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.
Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Id est enim, de quo quaerimus.

Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Satis est ad hoc responsum. Minime vero, inquit ille, consentit. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Minime vero istorum quidem, inquit. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Quid enim possumus hoc agere divinius? Itaque e contrario moderati aequabilesque habitus, affectiones ususque corporis apti esse ad naturam videntur. Quis istud possit, inquit, negare? Negare non possum. Sit enim idem caecus, debilis. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. A mene tu? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Idne consensisse de Calatino plurimas gentis arbitramur, primarium populi fuisse, quod praestantissimus fuisset in conficiendis voluptatibus?

Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Utram tandem linguam nescio? Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit. Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Deprehensus omnem poenam contemnet. Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?

Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? An eiusdem modi?

An tu me de L. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Prioris generis est docilitas, memoria; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Dici enim nihil potest verius. Sed haec nihil sane ad rem; Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.

Quod est, ut dixi, habere ea, quae secundum naturam sint, vel omnia vel plurima et maxima. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Recte, inquit, intellegis. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quid enim possumus hoc agere divinius? Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Venit ad extremum; Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Si longus, levis; Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Equidem, sed audistine modo de Carneade? Numquam facies. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed
            esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.

            Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores
            evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus.

Cum praesertim illa perdiscere ludus esset.
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.

Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Sic exclusis sententiis reliquorum cum praeterea nulla esse possit, haec antiquorum valeat necesse est. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.

Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus. Aliter autem vobis placet. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Quibusnam praeteritis?

Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit. Quae sunt igitur communia vobis cum antiquis, iis sic utamur quasi concessis; Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Quorum altera prosunt, nocent altera. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.

Summae mihi videtur inscitiae. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Ego vero isti, inquam, permitto. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Deinde concludebas summum malum esse dolorem, summum bonum voluptatem! Lucius Thorius Balbus fuit, Lanuvinus, quem meminisse tu non potes. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur?

Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis.
An est aliquid, quod te sua sponte delectet?
Si enim ad populum me vocas, eum.
Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum.

Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Causa autem fuit huc veniendi ut quosdam hinc libros promerem. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis.

Ergo, inquit, tibi Q. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Quod quidem nobis non saepe contingit. Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem, si finitas cupiditates haberent? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Nam cum in Graeco sermone haec ipsa quondam rerum nomina novarum * * non videbantur, quae nunc consuetudo diuturna trivit; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Proclivi currit oratio. Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Summus dolor plures dies manere non potest?

Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam
            indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis
            expediat facturos arbitrabimur?

            Is hoc melior, quam Pyrrho, quod aliquod genus appetendi
            dedit, deterior quam ceteri, quod penitus a natura recessit.

Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia? Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Quod quidem mihi si quando dictum est-est autem dictum non parum saepe-, etsi satis clemens sum in disputando, tamen interdum soleo subirasci. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Non modo carum sibi quemque, verum etiam vehementer carum esse? Non est igitur summum malum dolor. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. De illis, cum volemus. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis;

Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium. Simus igitur contenti his. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Quis autem honesta in familia institutus et educatus ingenue non ipsa turpitudine, etiamsi eum laesura non sit, offenditur? Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quod vestri non item.

Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum
            atque honestum, unde officii, unde agendi principlum
            nascatur non reperietis.

            Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse
            sapienti.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere
            didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem
            verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

            Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata
            spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.

Quo tandem modo?
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?
Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est.

Sed cum, quod honestum sit, id solum bonum esse dicamus, consentaneum tamen est fungi officio, cum id officium nec in bonis ponamus nec in malis.

Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere
            non audere, nisi aliter amicis videretur.

            Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem,
            nec nos fortasse intellegimus.

Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Efficiens dici potest. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Sed fac ista esse non inportuna; Eademne, quae restincta siti? Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.
Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;

Sin aliud quid voles, postea.
Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est.

Voluptatis causa, etiam si eam non consequare, aut non dolendi, etiam si id assequi nequeas, aut eorum, quae secundum naturam sunt, adipiscendi, etiam si nihil consequare.

Quis istud possit, inquit, negare?
Duae sunt enim res quoque, ne tu verba solum putes.

Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.

Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris. Non laboro, inquit, de nomine. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum.

A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.
Hic ego: Pomponius quidem, inquam, noster iocari videtur, et fortasse suo iure.
Quae cum dixisset, finem ille.
Non prorsus, inquit, omnisque, qui sine dolore sint, in voluptate, et ea quidem summa, esse dico.
Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.

Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Id enim natura desiderat. Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Fortes viri voluptatumne calculis subductis proelium ineunt, sanguinem pro patria profundunt, an quodam animi ardore atque impetu concitati? Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Quod et posse fieri intellegimus et saepe etiam videmus, et
            perspicuum est nihil ad iucunde vivendum reperiri posse,
            quod coniunctione tali sit aptius.

            Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.

Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Simus igitur contenti his. Cum enim fertur quasi torrens oratio, quamvis multa cuiusque modi rapiat, nihil tamen teneas, nihil apprehendas, nusquam orationem rapidam coerceas. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Quis est tam dissimile homini. Tum ille: Ain tandem? Ita prorsus, inquam; Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Sit voluptas non minor in nasturcio illo, quo vesci Persas esse solitos scribit Xenophon, quam in Syracusanis mensis, quae a Platone graviter vituperantur; Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit?

Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?

Ubi ut eam caperet aut quando? Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Id autem eius modi est, ut additum ad virtutem auctoritatem videatur habiturum et expleturum cumulate vitam beatam, de quo omnis haec quaestio est. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.
Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.
Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest.
At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Bonum integritas corporis: misera debilitas. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Cave putes quicquam esse verius. Erat enim res aperta. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

-delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere,
            delector, inquam, et familia vestra et nomine.

            Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe
            qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona
            esse dicant, laudabilia non dicant.

Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus;

Id enim natura desiderat.

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Praeteritis, inquit, gaudeo. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Sin autem ad animum, falsum est, quod negas animi ullum esse gaudium, quod non referatur ad corpus. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Videsne quam sit magna dissensio? Egone quaeris, inquit, quid sentiam?

Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Refert tamen, quo modo. Itaque contra est, ac dicitis; Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Quod iam a me expectare noli. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quibus ex omnibus iudicari potest non modo non impediri rationem amicitiae, si summum bonum in voluptate ponatur, sed sine hoc institutionem omnino amicitiae non posse reperiri. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Quid est enim aliud esse versutum? Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant? Ergo, inquit, tibi Q. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Quippe: habes enim a rhetoribus; Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. An eiusdem modi? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Paulum, cum regem Persem captum adduceret, eodem flumine invectio? Facillimum id quidem est, inquam. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo
            tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

            Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium
            nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari.

Ita fit, ut duo genera propter se expetendorum reperiantur, unum, quod est in iis, in quibus completar illud extremum, quae sunt aut animi aut corporis;

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset.

Summus dolor plures dies manere non potest? Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Itaque his sapiens semper vacabit. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.

Hoc est vim afferre, Torquate, sensibus, extorquere ex animis cognitiones verborum, quibus inbuti sumus.

Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Hoc est non dividere, sed frangere. Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Tria genera bonorum; Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Graece donan, Latine voluptatem vocant. Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Qui est in parvis malis. Nam ante Aristippus, et ille melius. In ipsa enim parum magna vis inest, ut quam optime se habere possit, si nulla cultura adhibeatur. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Sed tamen intellego quid velit. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum. Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Quid iudicant sensus? Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Dici enim nihil potest verius.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi;

Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;

Facete M. Et harum quidem rerum facilis est et expedita distinctio. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur. Si longus, levis dictata sunt. Erat enim res aperta.

Collatio igitur ista te nihil iuvat. Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Sed fac ista esse non inportuna; Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur. Torquatus, is qui consul cum Cn. Aufert enim sensus actionemque tollit omnem.

Quid enim?: Hoc est dicere: Non reprehenderem asotos, si non essent asoti.
Si quae forte-possumus.: Quid ad utilitatem tantae pecuniae?
Negare non possum.: Solum praeterea formosum, solum liberum, solum civem, stultost;
Quae sequuntur igitur?: Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito illud est iudicatum-.
Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere.
Quae cum dixisset, finem ille.

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.
Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?
Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam.

Nos commodius agimus. Illi enim inter se dissentiunt. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus; Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Aut, si esses Orestes, Pyladem refelleres, te indicares et, si id non probares, quo minus ambo una necaremini non precarere? Itaque fecimus. Haec dicuntur fortasse ieiunius;

Quid adiuvas?: Bonum negas esse divitias, praeposìtum esse dicis?
Quis negat?: Non ego tecum iam ita iocabor, ut isdem his de rebus, cum L.
Equidem e Cn.: Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia;
ALIO MODO.: Et quidem, inquit, vehementer errat;
An eiusdem modi?: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.

Itaque contra est, ac dicitis;

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret? Poterat autem inpune; Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Dicet pro me ipsa virtus nec dubitabit isti vestro beato M. Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Suam denique cuique naturam esse ad vivendum ducem. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere. Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es.

Deinde dolorem quem maximum? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Memini vero, inquam; Restinguet citius, si ardentem acceperit. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere. Cum autem progrediens confirmatur animus, agnoscit ille quidem naturae vim, sed ita, ut progredi possit longius, per se sit tantum inchoata. Sedulo, inquam, faciam.

Recte dicis;: Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Si longus, levis;: Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Haec dicuntur inconstantissime.: Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Tria genera bonorum;: Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.
Quis negat?: Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico.

Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.

Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Urgent tamen et nihil remittunt. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Quis est tam dissimile homini. Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Quippe: habes enim a rhetoribus; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum.

Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere.
Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae.
Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem.
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.

Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re; Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Stoici autem, quod finem bonorum in una virtute ponunt, similes sunt illorum; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.

Nemo igitur esse beatus potest. Fatebuntur Stoici haec omnia dicta esse praeclare, neque eam causam Zenoni desciscendi fuisse. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Quae cum essent dicta, discessimus. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Illud autem ipsum qui optineri potest, quod dicitis, omnis animi et voluptates et dolores ad corporis voluptates ac dolores pertinere?

Eadem fortitudinis ratio reperietur. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et
            honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse
            fugienda.

            Hoc enim constituto in philosophia constituta sunt omnia.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.
Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Quid enim me prohiberet Epicureum esse, si probarem, quae ille diceret?
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem.
At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;

Quid enim?: Scisse enim te quis coarguere possit?
Quid Zeno?: Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Si quae forte-possumus.: In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
ALIO MODO.: Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Etiam beatissimum?: Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;
In schola desinis.: Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.

Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum;
Nunc vides, quid faciat.

Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi.

Haec dicuntur inconstantissime. Istic sum, inquit. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Ut Phidias potest a primo instituere signum idque perficere, potest ab alio inchoatum accipere et absolvere, huic est sapientia similis; Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Ergo, inquit, tibi Q. Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Proclivi currit oratio. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Est autem a te semper dictum nec gaudere quemquam nisi propter corpus nec dolere. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat? Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?

Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum.

Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio. Quae possunt eadem contra Carneadeum illud summum bonum dici, quod is non tam, ut probaret, protulit, quam ut Stoicis, quibuscum bellum gerebat, opponeret. Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus, qui ab eo nos abducat? Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Cur id non ita fit? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt; Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Haec igitur Epicuri non probo, inquam. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Cur deinde Metrodori liberos commendas?

Illi autem, quibus summum bonum sine virtute est, non dabunt fortasse vitam beatam habere, in quo iure possit gloriari, etsi illi quidem etiam voluptates faciunt interdum gloriosas.

Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt.

Quibusnam praeteritis? Oratio me istius philosophi non offendit; Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Bonum integritas corporis: misera debilitas. Scripta sane et multa et polita, sed nescio quo pacto auctoritatem oratio non habet. Quo modo autem philosophus loquitur? Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri
            sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,.

            Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum
            quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Etiam beatissimum?: Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti.
Reguli reiciendam;: Numquam facies.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.
Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Comprehensum, quod cognitum non habet? Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. Ut aliquid scire se gaudeant? Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit. Iam contemni non poteris. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Quid Zeno? Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Prioris generis est docilitas, memoria; Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles.

Introduci enim virtus nullo modo potest, nisi omnia, quae leget quaeque reiciet, unam referentur ad summam. Summae mihi videtur inscitiae. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Haec dicuntur fortasse ieiunius; Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Graece donan, Latine voluptatem vocant.

Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Tubulo putas dicere? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Non quam nostram quidem, inquit Pomponius iocans; Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;

A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.

Si quae forte-possumus. Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Hunc vos beatum; Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Sint modo partes vitae beatae.

Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Praeclarae mortes sunt imperatoriae; His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Ut pulsi recurrant? Servari enim iustitia nisi a forti viro, nisi a sapiente non potest. Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum. Iam illud quale tandem est, bona praeterita non effluere sapienti, mala meminisse non oportere?

Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

            Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut
            mala, quae sint paria necesse est.

Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Gerendus est mos, modo recte sentiat.

Non enim in ipsa sapientia positum est beatum esse, sed in iis rebus, quas sapientia comparat ad voluptatem. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Illa tamen simplicia, vestra versuta. Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Sed haec nihil sane ad rem; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Minime vero, inquit ille, consentit. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos.
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?
Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?

Immo alio genere; Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Si longus, levis; At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Haec dicuntur inconstantissime. Hunc vos beatum;

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Hoc est non dividere, sed frangere. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.
Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;

Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius.

Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Eadem nunc mea adversum te oratio est. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere?

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Ad eos igitur converte te, quaeso. Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Age sane, inquam. Non semper, inquam; Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum.

Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis
            tamque productae temporibus tamque multae.

            Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat.
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Cur ad reliquos Pythagoreos, Echecratem, Timaeum, Arionem, Locros, ut, cum Socratem expressisset, adiungeret Pythagoreorum disciplinam eaque, quae Socrates repudiabat, addisceret? Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Ut aliquid scire se gaudeant? Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. A mene tu? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Non igitur bene. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Quid est igitur, cur ita semper deum appellet Epicurus beatum et aeternum? Quae contraria sunt his, malane?

Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Sed si duo honesta proposita sint, alterum cum valitudine, alterum cum morbo, non esse dubium, ad utrum eorum natura nos ipsa deductura sit. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Si longus, levis;

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Is es profecto tu. Facillimum id quidem est, inquam. Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri. Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.

Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Tanta vis admonitionis inest in locis; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut
            nec res videre optimas nec agere possint.

            Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod
            concedimus;

Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. At enim hic etiam dolore. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Et ille ridens: Video, inquit, quid agas; Respondeat totidem verbis. Venit ad extremum; Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur; Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus? Dat enim intervalla et relaxat. Beatus sibi videtur esse moriens.

Quid iudicant sensus?
Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?
Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?
Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris.
Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.

Quid adiuvas?: An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?
Quare attende, quaeso.: Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.

Etiam beatissimum?: Aberat omnis dolor, qui si adesset, nec molliter ferret et tamen medicis plus quam philosophis uteretur.
Equidem e Cn.: Restatis igitur vos;
Quare conare, quaeso.: Legimus tamen Diogenem, Antipatrum, Mnesarchum, Panaetium, multos alios in primisque familiarem nostrum Posidonium.

Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? His similes sunt omnes, qui virtuti student levantur vitiis, levantur erroribus, nisi forte censes Ti. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur;

Quis istud possit, inquit, negare?
Duo enim genera quae erant, fecit tria.
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
At ego quem huic anteponam non audeo dicere;

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Qualis est igitur omnis haec, quam dico, conspiratio consensusque virtutum, tale est illud ipsum honestum, quandoquidem honestum aut ipsa virtus est aut res gesta virtute; Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Ratio quidem vestra sic cogit. Si longus, levis. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Hoc est non dividere, sed frangere. Sint ista Graecorum; Nam quid possumus facere melius? Non enim ipsa genuit hominem, sed accepit a natura inchoatum. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Hunc ipsum Zenonis aiunt esse finem declarantem illud, quod a te dictum est, convenienter naturae vivere. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur?

Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?
Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit.

Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat.
Longum est enim ad omnia respondere, quae a te dicta sunt.
Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt.
Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis?

            Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?

Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat;
Et quidem, inquit, vehementer errat;
At tu eadem ista dic in iudicio aut, si coronam times, dic in senatu.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.
Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior;

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis?
Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam.
Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.
Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est?

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi;

Eam stabilem appellas. Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Respondeat totidem verbis. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Quae cum dixissem, Habeo, inquit Torquatus, ad quos ista referam, et, quamquam aliquid ipse poteram, tamen invenire malo paratiores. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. Primum enim, si vera sunt ea, quorum recordatione te gaudere dicis, hoc est, si vera sunt tua scripta et inventa, gaudere non potes.

Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.
Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum?
Quae similitudo in genere etiam humano apparet.
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro.

Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Quid, de quo nulla dissensio est? Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta. Minime vero, inquit ille, consentit. Ille vero, si insipiens-quo certe, quoniam tyrannus -, numquam beatus; An eiusdem modi? Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine; Sed quot homines, tot sententiae; Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Etiam beatissimum? Sed ad illum redeo. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.
Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;

Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Erit enim mecum, si tecum erit.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.
Zenonis est, inquam, hoc Stoici.
Sed quid sentiat, non videtis.
Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio.
Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita?

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata.

Tum mihi Piso: Quid ergo? His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Praeteritis, inquit, gaudeo. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Sed quid ages tandem, si utilitas ab amicitia, ut fit saepe, defecerit? Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.

Nulla erit controversia. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Quid de Platone aut de Democrito loquar? Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur; Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Numquam facies.: Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio.
Audeo dicere, inquit.: Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;
Praeteritis, inquit, gaudeo.: Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Facete M.: Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit.

Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;
Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.
Et nemo nimium beatus est;

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Eam stabilem appellas. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. An haec ab eo non dicuntur? Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. At enim hic etiam dolore. Quis Aristidem non mortuum diligit? Quid sequatur, quid repugnet, vident. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Quorum sine causa fieri nihil putandum est. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones.

Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Nihil sane. Iam contemni non poteris.

Num quid tale Democritus?
Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Nam de summo mox, ut dixi, videbimus et ad id explicandum disputationem omnem conferemus. Virtutis enim beataeque vitae, quae duo maxime expetenda sunt, serius lumen apparet, multo etiam serius, ut plane qualia sint intellegantur. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Moriatur, inquit. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Omnis enim est natura diligens sui. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Nam et ille apud Trabeam voluptatem animi nimiam laetitiam
            dicit eandem, quam ille Caecilianus, qui omnibus laetitiis
            laetum esse se narrat.

            Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite
            levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt
            beati.

Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Restinguet citius, si ardentem acceperit.
Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Nam illud quidem adduci vix possum, ut ea, quae senserit ille, tibi non vera videantur.
Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque Epicurei esse voluerunt?

Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt.
Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest.
Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.
Quae cum essent dicta, discessimus.

Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?

Natura sic ab iis investigata est, ut nulla pars caelo, mari, terra, ut poëtice loquar, praetermissa sit; Recte dicis; Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Ut enim, inquit, gubernator aeque peccat, si palearum navem evertit et si auri, item aeque peccat, qui parentem et qui servum iniuria verberat. An hoc usque quaque, aliter in vita? Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit? Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut
            eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti
            ratio reddi possit.

            Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse,
            quam si tua sint Puteolis granaria?

Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. Eaedem res maneant alio modo. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Hos contra singulos dici est melius. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris?

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere
            didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem
            verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

            Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo
            tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.

Nescio quo modo praetervolavit oratio. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me nihilo, si potest; Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio. Tum Piso: Atqui, Cicero, inquit, ista studia, si ad imitandos summos viros spectant, ingeniosorum sunt; Erat enim Polemonis. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur?

Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Epicurei num desistunt de isdem, de quibus et ab Epicuro scriptum est et ab antiquis, ad arbitrium suum scribere? Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Que Manilium, ab iisque M. Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Nam ante Aristippus, et ille melius. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Leonidas autem, rex Lacedaemoniorum, se in Thermopylis trecentosque eos, quos eduxerat Sparta, cum esset proposita aut fuga turpis aut gloriosa mors, opposuit hostibus.

At enim sequor utilitatem.

Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias?

Pollicetur certe.: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.

Sensibus enim ornavit ad res percipiendas idoneis, ut nihil aut non multum adiumento ullo ad suam confirmationem indigerent; An quod ita callida est, ut optime possit architectari voluptates? Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere.

Nos commodius agimus. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum.

Nisi mihi Phaedrum, inquam, tu mentitum aut Zenonem putas, quorum utrumque audivi, cum mihi nihil sane praeter sedulitatem probarent, omnes mihi Epicuri sententiae satis notae sunt.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Est, ut dicis, inquam.

Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.
Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse?
Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis?

Quid autem apertius quam, si selectio nulla sit ab iis rebus, quae contra naturam sint, earum rerum, quae sint secundum naturam, fore ut tollatur omnis ea, quae quaeratur laudeturque, prudentia?

At certe gravius.

Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Quibus autem in rebus tanta obscuratio non fit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Ita enim se Athenis collocavit, ut sit paene unus ex Atticis, ut id etiam cognomen videatur habiturus. Eademne, quae restincta siti? Equidem, sed audistine modo de Carneade? Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat?
Quamquam non negatis nos intellegere quid sit voluptas, sed quid ille dicat.
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros.
In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Quis negat?
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Est autem officium, quod ita factum est, ut eius facti probabilis ratio reddi possit.

Quis Aristidem non mortuum diligit? Non enim, si omnia non sequebatur, idcirco non erat ortus illinc. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quae est igitur causa istarum angustiarum? Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster?

Eadem fortitudinis ratio reperietur.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Iam in altera philosophiae parte. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Dici enim nihil potest verius. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? An hoc usque quaque, aliter in vita?

Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.

Sed hoc sane concedamus. Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Eaedem res maneant alio modo. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Sed in ceteris artibus cum dicitur artificiose, posterum quodam modo et consequens putandum est, quod illi §pigennhmatikÒn appellant; Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Nemo enim est, qui aliter dixerit quin omnium naturarum simile esset id, ad quod omnia referrentur, quod est ultimum rerum appetendarum. Tu quidem reddes; Quare ad ea primum, si videtur; Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Prioris generis est docilitas, memoria; Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis?

Cupiditates non Epicuri divisione finiebat, sed sua satietate. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Prave, nequiter, turpiter cenabat; Recte, inquit, intellegis. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Tu enim ista lenius, hic Stoicorum more nos vexat. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Sunt enim prima elementa naturae, quibus auctis vírtutis quasi germen efficitur. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Sit enim idem caecus, debilis. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Minime vero, inquit ille, consentit. Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Paria sunt igitur. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Quonam, inquit, modo? Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Non est igitur summum malum dolor. Quid Zeno? Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda.

Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Equidem e Cn. Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. A mene tu? Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?

Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus; Quid Zeno? Nam si propter voluptatem, quae est ista laus, quae possit e macello peti? Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Hunc igitur finem illi tenuerunt, quodque ego pluribus verbis, illi brevius secundum naturam vivere, hoc iis bonorum videbatur extremum. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Ille igitur vidit, non modo quot fuissent adhuc philosophorum de summo bono, sed quot omnino esse possent sententiae. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. An id exploratum cuiquam potest esse, quo modo se hoc habiturum sit corpus, non dico ad annum, sed ad vesperum? Nemo igitur esse beatus potest. Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Sed ad bona praeterita redeamus. Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Quae animi affectio suum cuique tribuens atque hanc, quam dico. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?

Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata; Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Video equidem, inquam, sed tamen iam infici debet iis artibus, quas si, dum est tener, conbiberit, ad maiora veniet paratior. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. Quae similitudo in genere etiam humano apparet.

Quae est quaerendi ac disserendi, quae logikh dicitur, iste
            vester plane, ut mihi quidem videtur, inermis ac nudus est.

            Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos
            disserendi labor.

Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.
Naturales divitias dixit parabiles esse, quod parvo esset natura contenta.
Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
An hoc usque quaque, aliter in vita?

Atque ut reliqui fures earum rerum, quas ceperunt, signa
            commutant, sic illi, ut sententiis nostris pro suis
            uterentur, nomina tamquam rerum notas mutaverunt.

            In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam
            sempiternam?

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Praeteritis, inquit, gaudeo. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Qui est in parvis malis.

Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Quis enim potest ea, quae probabilia videantur ei, non probare? Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Iam insipientes alios ita esse, ut nullo modo ad sapientiam possent pervenire, alios, qui possent, si id egissent, sapientiam consequi. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Sed tamen intellego quid velit. Conferam avum tuum Drusum cum C. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Tria genera bonorum;

Non est igitur summum malum dolor.
Egone quaeris, inquit, quid sentiam?
Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam.

Haec ego non possum dicere non esse hominis quamvis et belli
            et humani, sapientis vero nullo modo, physici praesertim,
            quem se ille esse vult, putare ullum esse cuiusquam diem
            natalem.

            Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti;
Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret?
Qui potest igitur habitare in beata vita summi mali metus?
Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam
            Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia
            terris.

            Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem,
            quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil
            dolere.

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quid nunc honeste dicit? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum.

Quis negat? Iam in altera philosophiae parte. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis? Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.

Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat, ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut dolore omni liberetur? Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Quid ergo aliud intellegetur nisi uti ne quae pars naturae neglegatur? Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur. Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Tu autem, si tibi illa probabantur, cur non propriis verbis ea tenebas?

Ille incendat?: Nihil ad rem! Ne sit sane;
Quid adiuvas?: Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt;
Magna laus.: Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere;

Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua
            sponte propensus es?

            An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines
            inter se decertare soliti sunt?

Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;

Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Ad eos igitur converte te, quaeso. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum?

Equidem e Cn.: Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Nihilo magis.: Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Proclivi currit oratio.: Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Cur iustitia laudatur?: Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.
Sedulo, inquam, faciam.: Nam de isto magna dissensio est.

Quo modo igitur evenit, ut hominis natura sola esset, quae
            hominem relinqueret, quali oblivisceretur corporis, quae
            summum bonum non in toto homine, sed in parte hominis
            poneret?

            Nemo nostrum credebat, eratque veri similius hunc mentiri,
            cuius interesset, quam illum, qui id se rogasse scripsisset,
            quod debuisset rogare.

Quos ille, di inmortales, cum omnes artus ardere viderentur, cruciatus perferebat! nec tamen miser esse, quia summum id malum non erat, tantum modo laboriosus videbatur;

Occultum facinus esse potuerit, gaudebit;

Atque ego: Scis me, inquam, istud idem sentire, Piso, sed a te opportune facta mentio est. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur.

Id Sextilius factum negabat.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Erit enim mecum, si tecum erit. Ille incendat? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Facillimum id quidem est, inquam. An eum discere ea mavis, quae cum plane perdidiceriti nihil sciat? De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. At multis se probavit. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Invidiosum nomen est, infame, suspectum.

Quae si a vobis talia dicerentur, qualibus Caius Marius uti poterat, ut expulsus, egens, in palude demersus tropaeorum recordatione levaret dolorem suum, audirem et plane probarem.

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.
Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;
Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti.
Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur?
Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Quo modo autem philosophus loquitur? Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere. Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest. Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser. Respondebo me non quaerere, inquam, hoc tempore quid virtus efficere possit, sed quid constanter dicatur, quid ipsum a se dissentiat. Confecta res esset. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Sed haec quidem liberius ab eo dicuntur et saepius. Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. In qua quid est boni praeter summam voluptatem, et eam sempiternam? Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Inquit, dasne adolescenti veniam? Nunc reliqua videamus, nisi aut ad haec, Cato, dicere aliquid vis aut nos iam longiores sumus.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Prodest, inquit, mihi eo esse animo. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Ut aliquid scire se gaudeant? Que Manilium, ab iisque M. Quam quidem certationem homo et acutus et diligens, Chrysippus, non contemnit totumque discrimen summi boni in earum comparatione positum putat. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Illa autem, morbum, egestatem, dolorem, non appello m a l a, sed, si libet, r e i e c t a n e a. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Si longus, levis dictata sunt.

Sin ea non neglegemus neque tamen ad finem summi boni referemus, non multum ab Erilli levitate aberrabimus.

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum;

Sic consequentibus vestris sublatis prima tolluntur. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Sed quot homines, tot sententiae; Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Nam ista vestra: Si gravis, brevis;

Quid enim?: Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.
Restatis igitur vos;: Huic mori optimum esse propter desperationem sapientiae, illi propter spem vivere.
At certe gravius.: Sed quae tandem ista ratio est?
Pollicetur certe.: Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit.
Certe non potest.: Zenonis est, inquam, hoc Stoici.
Praeclarae mortes sunt imperatoriae;: Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum.

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;

Duo enim genera quae erant, fecit tria. Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Pauca mutat vel plura sane; Item de contrariis, a quibus ad genera formasque generum venerunt. Ab his oratores, ab his imperatores ac rerum publicarum principes extiterunt. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Si longus, levis;

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Quod eo liquidius faciet, si perspexerit rerum inter eas verborumne sit controversia. Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. An me, inquis, tam amentem putas, ut apud imperitos isto modo loquar? Ea possunt paria non esse. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Itaque sensibus rationem adiunxit et ratione effecta sensus non reliquit. Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat? Ita nemo beato beatior. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Poterat autem inpune; Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni;

Quare conare, quaeso.

Verum hoc idem saepe faciamus. Itaque ab his ordiamur. Sed haec omittamus; Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Satis est ad hoc responsum. Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn. Inde igitur, inquit, ordiendum est. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.

Quamquam tu hanc copiosiorem etiam soles dicere.

Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Prave, nequiter, turpiter cenabat; Quem quidem vos, cum improbis poenam proponitis, inpetibilem facitis, cum sapientem semper boni plus habere vultis, tolerabilem. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.

Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Utram tandem linguam nescio? An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat. Facillimum id quidem est, inquam. At multis se probavit. O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Quis est tam dissimile homini. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Deinde disputat, quod cuiusque generis animantium statui deceat extremum. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Verum hoc idem saepe faciamus. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Si de re disceptari oportet, nulla mihi tecum, Cato, potest esse dissensio. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam.

Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum.
Erat enim Polemonis.
Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Illi autem, quibus summum bonum sine virtute est, non dabunt fortasse vitam beatam habere, in quo iure possit gloriari, etsi illi quidem etiam voluptates faciunt interdum gloriosas.

Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere. Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia. Tu autem inter haec tantam multitudinem hominum interiectam non vides nec laetantium nec dolentium? Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa;

Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Et adhuc quidem ita nobis progresso ratio est, ut ea duceretur omnis a prima commendatione naturae. Aperiendum est igitur, quid sit voluptas; Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Sumenda potius quam expetenda. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Quonam, inquit, modo? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate.

Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias. Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Ita relinquitur sola haec disciplina digna studiosis ingenuarum artium, digna eruditis, digna claris viris, digna principibus, digna regibus. Ea possunt paria non esse. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Sextilio Rufo, cum is rem ad amicos ita deferret, se esse heredem Q.

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse?

Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Esse enim, nisi eris, non potes. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat? Suo genere perveniant ad extremum; Quod autem in homine praestantissimum atque optimum est, id deseruit. Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum.

Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Ergo adhuc, quantum equidem intellego, causa non videtur fuisse mutandi nominis. Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere.

Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.
Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est.
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Haec dicuntur inconstantissime. Hominum non spinas vellentium, ut Stoici, nec ossa nudantium, sed eorum, qui grandia ornate vellent, enucleate minora dicere. Sedulo, inquam, faciam. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Confecta res esset. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat. Dici enim nihil potest verius. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Ut enim consuetudo loquitur, id solum dicitur honestum, quod est populari fama gloriosum. Quod maxime efficit Theophrasti de beata vita liber, in quo multum admodum fortunae datur.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Igitur ne dolorem quidem. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Putabam equidem satis, inquit, me dixisse. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Certe non potest. Quae contraria sunt his, malane?

Ille incendat?: Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.
Tria genera bonorum;: Dolere malum est: in crucem qui agitur, beatus esse non potest.
Quid Zeno?: Num quid tale Democritus?

Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest.
Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti.
Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata.

Quod quidem iam fit etiam in Academia. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit. Nam de isto magna dissensio est. Nam ante Aristippus, et ille melius. Ratio quidem vestra sic cogit. Quaerimus enim finem bonorum. Conferam avum tuum Drusum cum C. Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere. Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Et quidem, inquit, vehementer errat; An haec ab eo non dicuntur? Non igitur bene.

Tubulo putas dicere?: Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit.
Praeclare hoc quidem.: Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse;
Venit ad extremum;: Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum?
Si quae forte-possumus.: Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur?
Falli igitur possumus.: Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?
Sullae consulatum?: Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis.

Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus. At iam decimum annum in spelunca iacet. Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Age, inquies, ista parva sunt. Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Quare attende, quaeso. Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Sed ad rem redeamus; Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Iam enim adesse poterit. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Quid censes in Latino fore? Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Si est nihil nisi corpus, summa erunt illa: valitudo, vacuitas doloris, pulchritudo, cetera. Memini vero, inquam;

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Idemne, quod iucunde? Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Quid ergo dubitamus, quin, si non dolere voluptas sit summa, non esse in voluptate dolor sit maximus? Stoicos roga. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quae sequuntur igitur?

Quae est igitur causa istarum angustiarum?
Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus?
Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?
Videsne quam sit magna dissensio?
Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum.

Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Proclivi currit oratio. Tanta vis admonitionis inest in locis; Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget. At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit.

Idem adhuc; Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Reperiam multos, vel innumerabilis potius, non tam curiosos nec tam molestos, quam vos estis, quibus, quid velim, facile persuadeam. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Quod cum ille dixisset et satis disputatum videretur, in oppidum ad Pomponium perreximus omnes. Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Recte, inquit, intellegis.: Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter.
Age sane, inquam.: Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.
Ut pulsi recurrant?: Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Facete M.: Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus.
Quonam, inquit, modo?: Nunc de hominis summo bono quaeritur;
Magna laus.: Princeps huius civitatis Phalereus Demetrius cum patria pulsus esset iniuria, ad Ptolomaeum se regem Alexandream contulit.

Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Quis est enim aut quotus quisque, cui, mora cum adpropinquet, non refugiat timido sanguen átque exalbescát metu? Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Quare conare, quaeso. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. Itaque beatior Africanus cum patria illo modo loquens: Desine, Roma, tuos hostes reliquaque praeclare: Nam tibi moenimenta mei peperere labores.

Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Verum enim diceret, idque Socratem, qui voluptatem nullo loco numerat, audio dicentem, cibi condimentum esse famem, potionis sitim. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere. Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.

Cur igitur easdem res, inquam, Peripateticis dicentibus verbum nullum est, quod non intellegatur?
Nec tamen ille erat sapiens quis enim hoc aut quando aut ubi aut unde?
Quarum ambarum rerum cum medicinam pollicetur, luxuriae licentiam pollicetur.

Ita prorsus, inquam;: Isto modo, ne si avia quidem eius nata non esset.
Ille incendat?: Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Stoicos roga.: Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali.
Quonam modo?: Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Eam stabilem appellas.: Dempta enim aeternitate nihilo beatior Iuppiter quam Epicurus;

Quo posito et omnium adsensu adprobato illud adsumitur, eum,
            qui magno sit animo atque forti, omnia, quae cadere in
            hominem possint, despicere ac pro nihilo putare.

            Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae
            effeminari virum vetant in dolore.

Quod quidem iam fit etiam in Academia. Quod vestri non item. Et quod est munus, quod opus sapientiae? Scrupulum, inquam, abeunti; Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Apud imperitos tum illa dicta sunt, aliquid etiam coronae datum; Videsne igitur Zenonem tuum cum Aristone verbis concinere, re dissidere, cum Aristotele et illis re consentire, verbis discrepare? Nihil est enim, de quo minus dubitari possit, quam et honesta expetenda per se et eodem modo turpia per se esse fugienda. Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Easdemne res? Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Atqui, inquit, si Stoicis concedis ut virtus sola, si adsit vitam efficiat beatam, concedis etiam Peripateticis. Negare non possum. Est enim mihi magnae curae-quamquam hoc quidem proprium tuum munus est-, ut ita erudiatur, ut et patri et Caepioni nostro et tibi tam propinquo respondeat. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis?

Sedulo, inquam, faciam. Que Manilium, ab iisque M. Duo enim genera quae erant, fecit tria. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Age, inquies, ista parva sunt. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet.

Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit. Et ille ridens: Age, age, inquit,-satis enim scite me nostri sermonis principium esse voluisti-exponamus adolescenti,. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit? Numquam audivi in Epicuri schola Lycurgum, Solonem, Miltiadem, Themistoclem, Epaminondam nominari, qui in ore sunt ceterorum omnium philosophorum. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Dat enim intervalla et relaxat. Scisse enim te quis coarguere possit? At habetur! Et ego id scilicet nesciebam! Sed ut sit, etiamne post mortem coletur? Facit igitur Lucius noster prudenter, qui audire de summo bono potissimum velit;

Nec enim absolvi beata vita sapientis neque ad exitum
            perduci poterit, si prima quaeque bene ab eo consulta atque
            facta ipsius oblivione obruentur.

            Ad eas enim res ab Epicuro praecepta dantur.

At certe gravius.: Sed ad bona praeterita redeamus.
Efficiens dici potest.: Hoc positum in Phaedro a Platone probavit Epicurus sensitque in omni disputatione id fieri oportere.
Id Sextilius factum negabat.: Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.
Quid adiuvas?: Restincta enim sitis stabilitatem voluptatis habet, inquit, illa autem voluptas ipsius restinctionis in motu est.

Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Idemne potest esse dies saepius, qui semel fuit? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. An eiusdem modi? Videsne, ut haec concinant? Si longus, levis dictata sunt. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Beatus sibi videtur esse moriens. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Haec dicuntur inconstantissime. Dicimus aliquem hilare vivere; Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Materiam vero rerum et copiam apud hos exilem, apud illos uberrimam reperiemus. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus.

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;
Sed plane dicit quod intellegit.
Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus;
Quae quo sunt excelsiores, eo dant clariora indicia naturae.

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Nos autem non solum beatae vitae istam esse oblectationem videmus, sed etiam levamentum miseriarum. Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Deprehensus omnem poenam contemnet.
Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere?
Si enim ad populum me vocas, eum.
At iste non dolendi status non vocatur voluptas.
Quid ait Aristoteles reliquique Platonis alumni?
Si longus, levis dictata sunt.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.

Sed quod proximum fuit non vidit. Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis rebus humanis; Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Quo modo? Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio. Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam; Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Sed hoc sane concedamus.

Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Hoc loco tenere se Triarius non potuit.
Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere?
Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Sed haec nihil sane ad rem;

Qui et definierunt plurima et definiendi artes reliquerunt, quodque est definitioni adiunctum, ut res in partes dividatur, id et fit ab illis et quem ad modum fieri oporteat traditur;

Et tamen puto concedi nobis oportere ut Graeco verbo utamur,
            si quando minus occurret Latinum, ne hoc ephippiis et
            acratophoris potius quam proegmenis et apoproegmenis
            concedatur;

            Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi
            valde pertinax fueris, concedas necesse est.

Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

At iam decimum annum in spelunca iacet. Quo modo autem philosophus loquitur? Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Expressa vero in iis aetatibus, quae iam confirmatae sunt. Sedulo, inquam, faciam. Quis enim redargueret? Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur. Prave, nequiter, turpiter cenabat;

At certe gravius. Beatum, inquit. Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Sed ego in hoc resisto; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Quocirca eodem modo sapiens erit affectus erga amicum, quo in se ipsum, quosque labores propter suam voluptatem susciperet, eosdem suscipiet propter amici voluptatem. Quis istud possit, inquit, negare? Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Sunt enim quasi prima elementa naturae, quibus ubertas orationis adhiberi vix potest, nec equidem eam cogito consectari. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Utrum enim sit voluptas in iis rebus, quas primas secundum naturam esse diximus, necne sit ad id, quod agimus, nihil interest. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides.

Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Iudicia rerum in sensibus ponit, quibus si semel aliquid falsi pro vero probatum sit, sublatum esse omne iudicium veri et falsi putat. Sic est igitur locutus: Quantus ornatus in Peripateticorum disciplina sit satis est a me, ut brevissime potuit, paulo ante dictum. Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere.

Hic ambiguo ludimur.

Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Non laboro, inquit, de nomine. Sed mehercule pergrata mihi oratio tua.

Hoc tu nunc in illo probas. Prioris generis est docilitas, memoria; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Nunc de hominis summo bono quaeritur; Quis istud, quaeso, nesciebat? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse. Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare?

Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam;

Quod vestri non item. Atqui eorum nihil est eius generis, ut sit in fine atque extrerno bonorum. At eum nihili facit; Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? Sed isti ipsi, qui voluptate et dolore omnia metiuntur, nonne clamant sapienti plus semper adesse quod velit quam quod nolit? Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.

Sic vester sapiens magno aliquo emolumento commotus cicuta, si opus erit, dimicabit.
Nos commodius agimus.
Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata.
Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus.

Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur; Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Qui convenit? Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Sed haec omittamus; Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?

            Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec
            perspici nec cognosci potest.

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quid iudicant sensus? Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit. Quid iudicant sensus? Ut in geometria, prima si dederis, danda sunt omnia. Quis contra in illa aetate pudorem, constantiam, etiamsi sua nihil intersit, non tamen diligat? Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.

Hic cum uterque me intueretur seseque ad audiendum
            significarent paratos, Primum, inquam, deprecor, ne me
            tamquam philosophum putetis scholam vobis aliquam
            explicaturum, quod ne in ipsis quidem philosophis magnopere
            umquam probavi.

            Quid me istud rogas?

Si longus, levis;: Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Memini me adesse P.: Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L.
Si longus, levis.: Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.
Numquam facies.: Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Falli igitur possumus.: Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego;
Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur.
Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus.
Quis suae urbis conservatorem Codrum, quis Erechthei filias non maxime laudat?
Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.

Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta.

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; An eum locum libenter invisit, ubi Demosthenes et Aeschines inter se decertare soliti sunt? Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Atque adhuc ea dixi, causa cur Zenoni non fuisset, quam ob rem a superiorum auctoritate discederet.

Atque hoc dabitis, ut opinor, si modo sit aliquid esse beatum, id oportere totum poni in potestate sapientis. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Quid censes in Latino fore? Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Quae cum essent dicta, discessimus. Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Nunc haec primum fortasse audientis servire debemus. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.

Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Oratio me istius philosophi non offendit;
Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam.
Negat enim summo bono afferre incrementum diem.

Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore.

Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus?
Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.
Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore.
Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Iam doloris medicamenta illa Epicurea tamquam de narthecio proment: Si gravis, brevis; An nisi populari fama? Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.

Negare non possum.: Quid, cum fictas fabulas, e quibus utilitas nulla elici potest, cum voluptate legimus?
Poterat autem inpune;: Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur.
Itaque fecimus.: Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?
Itaque ab his ordiamur.: Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur.

Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.
Nihilo beatiorem esse Metellum quam Regulum.
Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum neglegat.

Eadem nunc mea adversum te oratio est.

            Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent
            vera, coniungi debuerunt;

Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se expetemus. Itaque rursus eadem ratione, qua sum paulo ante usus, haerebitis. Deinde dolorem quem maximum? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. An tu me de L. Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. -delector enim, quamquam te non possum, ut ais, corrumpere, delector, inquam, et familia vestra et nomine.

Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro;

Si enim ad populum me vocas, eum. Quo modo autem philosophus loquitur? Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Cyrenaici quidem non recusant; Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret? At multis se probavit. Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Ut pulsi recurrant? Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior; Quis hoc dicit? Inde sermone vario sex illa a Dipylo stadia confecimus. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;

Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt.
Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Quae etsi mihi nullo modo probantur, tamen Democritum laudatum a ceteris ab hoc, qui eum unum secutus esset, nollem vituperatum. Sed ille, ut dixi, vitiose. Ergo omni animali illud, quod appetiti positum est in eo, quod naturae est accommodatum. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Et tamen quid attinet luxuriosis ullam exceptionem dari aut fingere aliquos, qui, cum luxuriose viverent, a summo philosopho non reprehenderentur eo nomine dumtaxat, cetera caverent? Minime vero istorum quidem, inquit.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.
Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem?
Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.

Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum, secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex hominis natura undique perfecta et nihil requirente.

Audeo dicere, inquit.: In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet?
Hunc vos beatum;: Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret.
Quonam, inquit, modo?: Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. At certe gravius. Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Quid iudicant sensus? Illa tamen simplicia, vestra versuta.

Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Falli igitur possumus. Aliis esse maiora, illud dubium, ad id, quod summum bonum dicitis, ecquaenam possit fieri accessio. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Et nemo nimium beatus est; Hi curatione adhibita levantur in dies, valet alter plus cotidie, alter videt. Primum divisit ineleganter;

Collatio igitur ista te nihil iuvat.

Equidem e Cn.: Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea.
Etiam beatissimum?: Erit enim instructus ad mortem contemnendam, ad exilium, ad ipsum etiam dolorem.
Erat enim Polemonis.: Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.

Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Unum nescio, quo modo possit, si luxuriosus sit, finitas cupiditates habere. Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Est, ut dicis, inquam. Hoc non est positum in nostra actione. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri. At cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.

Non semper, inquam; Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Me ipsum esse dicerem, inquam, nisi mihi viderer habere bene cognitam voluptatem et satis firme conceptam animo atque comprehensam. Cur iustitia laudatur? Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere.

Sed quae tandem ista ratio est? Nec hoc ille non vidit, sed verborum magnificentia est et gloria delectatus. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Qui autem esse poteris, nisi te amor ipse ceperit? Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem.

Erat enim Polemonis.: Murenam te accusante defenderem.
Quis enim redargueret?: Nam, ut saepe iam dixi, in infirma aetate inbecillaque mente vis naturae quasi per caliginem cernitur;
Quid adiuvas?: Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus;
Sed fortuna fortis;: Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem.
Ita credo.: Cave putes quicquam esse verius.
Confecta res esset.: Ad eos igitur converte te, quaeso.

Bestiarum vero nullum iudicium puto. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Si enim ad populum me vocas, eum. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Quippe, inquieta cum tam docuerim gradus istam rem non habere quam virtutem, in qua sit ipsum etíam beatum. Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?

Consequatur summas voluptates non modo parvo, sed per me
            nihilo, si potest;

            Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis
            instituta sunt aut inventa sunt?

Quodsi esset in voluptate summum bonum, ut dicitis, optabile esset maxima in voluptate nullo intervallo interiecto dies noctesque versari, cum omnes sensus dulcedine omni quasi perfusi moverentur.

Qui enim voluptatem ipsam contemnunt, iis licet dicere se acupenserem maenae non anteponere. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. An eiusdem modi? Quare conare, quaeso. His enim rebus detractis negat se reperire in asotorum vita quod reprehendat.

Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;
Quippe: habes enim a rhetoribus;
Ut pompa, ludis atque eius modi spectaculis teneantur ob eamque rem vel famem et sitim perferant?
Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur.
Summus dolor plures dies manere non potest?
Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint.

Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Ex eorum enim scriptis et institutis cum omnis doctrina liberalis, omnis historia. Est igitur officium eius generis, quod nec in bonis ponatur nec in contrariis. Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?

Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Confecta res esset. Equidem in omnibus istis conclusionibus hoc putarem philosophia nobisque dignum, et maxime, cum summum bonum quaereremus, vitam nostram, consilia, voluntates, non verba corrigi. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Vulgo enim dicitur: Iucundi acti labores, nec male Euripidesconcludam, si potero, Latine;

Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.
Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Habent enim et bene longam et satis litigiosam disputationem. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Cum autem paulum firmitatis accessit, et animo utuntur et sensibus conitunturque, ut sese erigant, et manibus utuntur et eos agnoscunt, a quibus educantur.

A mene tu?: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Audeo dicere, inquit.: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.
Certe non potest.: Quis est enim, in quo sit cupiditas, quin recte cupidus dici possit?

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit?

At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.
Non laboro, inquit, de nomine.
Ait enim se, si uratur, Quam hoc suave! dicturum.
Haec dicuntur inconstantissime.
Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Totum autem id externum est, et quod externum, id in casu est.

Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam.
Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia?
Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.
Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur.

Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab
            aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

            Deinde qui fit, ut ego nesciam, sciant omnes, quicumque
            Epicurei esse voluerunt?

Quamquam ex omnibus philosophis Stoici plurima novaverunt, Zenoque, eorum princeps, non tam rerum inventor fuit quam verborum novorum.
Quasi vero, inquit, perpetua oratio rhetorum solum, non etiam philosophorum sit.
Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari.
Nec vero alia sunt quaerenda contra Carneadeam illam sententiam.
Quare obscurentur etiam haec, quae secundum naturam esse dicimus, in vita beata;
Hoc non est positum in nostra actione.

An eiusdem modi?

Quod idem cum vestri faciant, non satis magnam tribuunt inventoribus gratiam. Octavio fuit, cum illam severitatem in eo filio adhibuit, quem in adoptionem D. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Quod cum dixissent, ille contra. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Tertium autem omnibus aut maximis rebus iis, quae secundum naturam sint, fruentem vivere. Fortitudinis quaedam praecepta sunt ac paene leges, quae effeminari virum vetant in dolore. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur.

Quid ergo attinet dicere: Nihil haberem, quod reprehenderem,
            si finitas cupiditates haberent?

            Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.

Sed residamus, inquit, si placet. Virtutibus igitur rectissime mihi videris et ad consuetudinem nostrae orationis vitia posuisse contraria. Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Perfecto enim et concluso neque virtutibus neque amicitiis usquam locum esse, si ad voluptatem omnia referantur, nihil praeterea est magnopere dicendum. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant.

Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.
Iubet igitur nos Pythius Apollo noscere nosmet ipsos.
Nosti, credo, illud: Nemo pius est, qui pietatem-;

Nam si beatus umquam fuisset, beatam vitam usque ad illum a Cyro extructum rogum pertulisset.
Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis.

De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari.

Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Videsne quam sit magna dissensio? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Nos commodius agimus. Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Recte, inquit, intellegis. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus. Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Qua tu etiam inprudens utebare non numquam.

Primum divisit ineleganter;: Tubulo putas dicere?
Eam stabilem appellas.: Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse.
Quo modo?: Miserum hominem! Si dolor summum malum est, dici aliter non potest.
Non semper, inquam;: Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum.
Pollicetur certe.: Si autem id non concedatur, non continuo vita beata tollitur.

Quia nec honesto quic quam honestius nec turpi turpius.
Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.
Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.

Obsequar igitur voluntati tuae dicamque, si potero,
            rhetorice, sed hac rhetorica philosophorum, non nostra illa
            forensi, quam necesse est, cum populariter loquatur, esse
            interdum paulo hebetiorem.

            Multa sunt dicta ab antiquis de contemnendis ac despiciendis
            rebus humanis;

Certe non potest.: Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae.
Equidem e Cn.: Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Nihilo magis.: Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis.
Quid ergo?: Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit;

Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit.

            Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus
            in praecordiis piscis inventus est?

Hoc enim identidem dicitis, non intellegere nos quam dicatis voluptatem.
Dulce amarum, leve asperum, prope longe, stare movere, quadratum rotundum.
Sint modo partes vitae beatae.
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris?

Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Cuius etiam illi hortuli propinqui non memoriam solum mihi afferunt, sed ipsum videntur in conspectu meo ponere. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Scrupulum, inquam, abeunti; Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Equidem e Cn. Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.

Si enim non fuit eorum iudicii, nihilo magis hoc non addito
            illud est iudicatum-.

            Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen
            utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant.

Quid sequatur, quid repugnet, vident.

Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Hoc simile tandem est? Hic ambiguo ludimur. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Et quidem, inquit, vehementer errat; Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Cum autem dispicere coepimus et sentire quid, simus et quid ab animantibus ceteris differamus, tum ea sequi incipimus, ad quae nati sumus. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. Illo enim addito iuste fit recte factum, per se autem hoc ipsum reddere in officio ponitur. Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Non est igitur voluptas bonum.

Istic sum, inquit.: Hosne igitur laudas et hanc eorum, inquam, sententiam sequi nos censes oportere?
Tu quidem reddes;: Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.
Peccata paria.: Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers?

Ego vero isti, inquam, permitto.

Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Dici enim nihil potest verius. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Quid sequatur, quid repugnet, vident. Restat locus huic disputationi vel maxime necessarius de amicitia, quam, si voluptas summum sit bonum, affirmatis nullam omnino fore. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Mihi enim satis est, ipsis non satis. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute.

Diodorus, eius auditor, adiungit ad honestatem vacuitatem doloris. Quo invento omnis ab eo quasi capite de summo bono et malo disputatio ducitur. Laboro autem non sine causa; Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers? Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. An eiusdem modi? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Erat enim Polemonis. Nec tamen ullo modo summum pecudis bonum et hominis idem mihi videri potest.

Cenasti in vita numquam bene, cum omnia in ista Consumis squilla atque acupensere cum decimano. Negat enim tenuissimo victu, id est contemptissimis escis et potionibus, minorem voluptatem percipi quam rebus exquisitissimis ad epulandum. Vitae autem degendae ratio maxime quidem illis placuit quieta. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam. Age, inquies, ista parva sunt. Tum ille: Ain tandem? Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi. Nemo igitur esse beatus potest. Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.

Nihilne te delectat umquam -video, quicum loquar-, te igitur, Torquate, ipsum per se nihil delectat?

Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Non igitur bene. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis.

Est enim aliquid in his rebus probabile, et quidem ita, ut eius ratio reddi possit, ergo ut etiam probabiliter acti ratio reddi possit.

Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.
Quid igitur, inquit, eos responsuros putas?
Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus?
Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego?
Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente?

Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.

Re mihi non aeque satisfacit, et quidem locis pluribus.

De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. At enim hic etiam dolore. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Sullae consulatum?
Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.
Callipho ad virtutem nihil adiunxit nisi voluptatem, Diodorus vacuitatem doloris.
Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret.
Et nemo nimium beatus est;
Et non ex maxima parte de tota iudicabis?

Moriatur, inquit.: Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -;
Tubulo putas dicere?: Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;

Admirantes quaeramus ab utroque, quonam modo vitam agere
            possimus, si nihil interesse nostra putemus, valeamus
            aegrine simus, vacemus an cruciemur dolore, frigus, famem
            propulsare possimus necne possimus.

            Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet
            disciplina.

Erat enim Polemonis.
Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.
Invidiosum nomen est, infame, suspectum.
Cur post Tarentum ad Archytam?

Nihil illinc huc pervenit.
Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur.
Illi enim inter se dissentiunt.
Quis enim redargueret?

Piso igitur hoc modo, vir optimus tuique, ut scis, amantissimus. Nulla profecto est, quin suam vim retineat a primo ad extremum. Laboro autem non sine causa; Recte, inquit, intellegis. Ergo illi intellegunt quid Epicurus dicat, ego non intellego? Qui convenit? Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici.

An obliviscimur, quantopere in audiendo in legendoque moveamur, cum pie, cum amice, cum magno animo aliquid factum cognoscimus? Sin aliud quid voles, postea. Itaque ad tempus ad Pisonem omnes. Quae duo sunt, unum facit. Proclivi currit oratio. Nescio quo modo praetervolavit oratio.

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem. Cur haec eadem Democritus? At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? An nisi populari fama? Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Et quidem, inquit, vehementer errat; Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Uti tum denique iudicetur beatusne fuerit, cum extremum vitae diem morte confecerit, quod ille unus e septem sapientibus non sapienter Croesum monuit; Sed ad bona praeterita redeamus. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Summus dolor plures dies manere non potest?

Quo studio Aristophanem putamus aetatem in litteris duxisse? Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Quod quoniam in quo sit magna dissensio est, Carneadea nobis adhibenda divisio est, qua noster Antiochus libenter uti solet. Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Nullus est igitur cuiusquam dies natalis. Bonum liberi: misera orbitas. Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Primum quid tu dicis breve?

Equidem e Cn. Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? At certe gravius. An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quo tandem modo? Quare ad ea primum, si videtur; Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Ista similia non sunt, Cato, in quibus quamvis multum processeris tamen illud in eadem causa est, a quo abesse velis, donec evaseris; Itaque, ne si iucundissimis quidem nos somniis usuros putemus, Endymionis somnum nobis velimus dari, idque si accidat, mortis instar putemus. An potest cupiditas finiri?

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et
            hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad
            corpus, tu totus haeres in corpore.

            Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium
            virtutum auctore, de virtutibus disputare?

Utilitatis causa amicitia est quaesita.

Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Minime vero, inquit ille, consentit. Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem iucunditatis in corpore. Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere? Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Ratio ista, quam defendis, praecepta, quae didicisti, quae probas, funditus evertunt amicitiam, quamvis eam Epicurus, ut facit, in caelum efferat laudibus. Eiuro, inquit adridens, iniquum, hac quidem de re;

Hoc simile tandem est?
Itaque non discedit ab eorum curatione, quibus praeposita vitam omnem debet gubernare, ut mirari satis istorum inconstantiam non possim.
Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Tenere autem virtutes eas ipsas, quarum modo feci mentionem, nemo poterit, nisi statuerit nihil esse, quod intersit aut differat aliud ab alio, praeter honesta et turpia.

Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

Laboribus hic praeteritis gaudet, tu iubes voluptatibus, et hic se ad ea revocat, e quibus nihil umquam rettulerit ad corpus, tu totus haeres in corpore.

Pollicetur certe.: Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Haec dicuntur inconstantissime.: Verum tamen cum de rebus grandioribus dicas, ipsae res verba rapiunt;
Sedulo, inquam, faciam.: Si longus, levis.
Sint ista Graecorum;: Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis;
Quid vero?: Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas?
Quonam, inquit, modo?: Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Sed quot homines, tot sententiae;

Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Illa enim, quae prosunt aut quae nocent, aut bona sunt aut mala, quae sint paria necesse est. Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Quae enim cupiditates a natura proficiscuntur, facile explentur sine ulla iniuria, quae autem inanes sunt, iis parendum non est. Non igitur bene. Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere. Ostendit pedes et pectus.

Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Ratio enim nostra consentit, pugnat oratio. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Quae similitudo in genere etiam humano apparet. Maximus dolor, inquit, brevis est. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et Quare? Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Facillimum id quidem est, inquam. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Quare, quoniam de primis naturae commodis satis dietum est nunc de maioribus consequentibusque videamus. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Quis est enim, qui hoc cadere in sapientem dicere audeat,
            ut, si fieri possit, virtutem in perpetuum abiciat, ut
            dolore omni liberetur?

            Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.

Haeret in salebra. Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus? Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Quamquam id quidem licebit iis existimare, qui legerint. Audio equidem philosophi vocem, Epicure, sed quid tibi dicendum sit oblitus es. Non enim solum Torquatus dixit quid sentiret, sed etiam cur. Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Eamne rationem igitur sequere, qua tecum ipse et cum tuis utare, profiteri et in medium proferre non audeas? Aliter autem vobis placet.

Nunc vides, quid faciat.
Eadem nunc mea adversum te oratio est.

Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno
            post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit
            potius, quam ea Ap.

            Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum
            coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere?

Immo istud quidem, inquam, quo loco quidque, nisi iniquum postulo, arbitratu meo.
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Quae duo sunt, unum facit. Qualis ista philosophia est, quae non interitum afferat pravitatis, sed sit contenta mediocritate vitiorum? Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Proclivi currit oratio. Bestiarum vero nullum iudicium puto. Manebit ergo amicitia tam diu, quam diu sequetur utilitas, et, si utilitas amicitiam constituet, tollet eadem. Age sane, inquam. Quibusnam praeteritis? At multis se probavit. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Memini vero, inquam;

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est?
Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune.
Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest.

Confecta res esset. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Quibus natura iure responderit non esse verum aliunde finem beate vivendi, a se principia rei gerendae peti; Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi; Nam cum Academicis incerta luctatio est, qui nihil affirmant et quasi desperata cognitione certi id sequi volunt, quodcumque veri simile videatur.

Tubulo putas dicere?

Atque ab isto capite fluere necesse est omnem rationem bonorum et malorum. Deinde, ubi erubuit-vis enim est permagna naturae-, confugit illuc, ut neget accedere quicquam posse ad voluptatem nihil dolentis. In motu et in statu corporis nihil inest, quod animadvertendum esse ipsa natura iudicet? Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Quae ista amicitia est? Modo enim fuit Carneadis, quem videre videor-est, enim nota imago -, a sedeque ipsa tanta ingenii, magnitudine orbata desiderari illam vocem puto. Quo studio cum satiari non possint, omnium ceterarum rerum obliti níhil abiectum, nihil humile cogitant; Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Haec videlicet est correctio philosophiae veteris et emendatio, quae omnino aditum habere nullum potest in urbem, in forum, in curiam. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Alia quaedam dicent, credo, magna antiquorum esse peccata, quae ille veri investigandi cupidus nullo modo ferre potuerit. Laelius clamores sofòw ille so lebat Edere compellans gumias ex ordine nostros. Ac tamen, ne cui loco non videatur esse responsum, pauca etiam nunc dicam ad reliquam orationem tuam. Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum videro. Quid est igitur, inquit, quod requiras? Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.

Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane
            autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis
            viri.

            Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum
            facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est
            litibus-;

Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere.
An ea, quae per vinitorem antea consequebatur, per se ipsa curabit?
Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva sint, nos quoque concedimus;
Sed quia studebat laudi et dignitati, multum in virtute processerat.
Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur.

Praeteritis, inquit, gaudeo.

Quid ergo attinet gloriose loqui, nisi constanter loquare? Si id dicis, vicimus. Quorum altera prosunt, nocent altera. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Quis istud, quaeso, nesciebat? Si enim ad populum me vocas, eum. Itaque et vivere vitem et mori dicimus arboremque et novellan et vetulam et vigere et senescere. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Ea possunt paria non esse. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum;

Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas?

Quid Zeno? Quonam, inquit, modo? Sed erat aequius Triarium aliquid de dissensione nostra iudicare. Ex quo intellegitur, quoniam se ipsi omnes natura diligant, tam insipientem quam sapientem sumpturum, quae secundum naturam sint, reiecturumque contraria. Suo genere perveniant ad extremum; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum? Equidem, sed audistine modo de Carneade?

Fieri, inquam, Triari, nullo pacto potest, ut non dicas, quid non probes eius, a quo dissentias.
Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere.
Sed nonne merninisti licere mihi ista probare, quae sunt a te dicta?

Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam.
Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum?
Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.
Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem.
An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?
Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Nec vero umquam summum bonum assequi quisquam posset, si omnia illa, quae sunt extra, quamquam expetenda, summo bono continerentur. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Nihil enim arbitror esse magna laude dignum, quod te praetermissurum credam aut mortis aut doloris metu. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Moriatur, inquit. Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Prioris generis est docilitas, memoria; Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Quanta autem ab illis varietas argumentorum ratione
            concludentium eorumque cum captiosis interrogationibus
            dissimilitudo! Quid, quod plurimis locis quasi denuntiant,
            ut neque sensuum fidem sine ratione nec rationis sensibus
            exquiramus?

            Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris,
            quam te reprehenderim.

Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est.

Si id dicis, vicimus.

Ex rebus enim timiditas, non ex vocabulis nascitur. Conclusum est enim contra Cyrenaicos satis acute, nihil ad Epicurum. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Ut placet, inquit, etsi enim illud erat aptius, aequum cuique concedere. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem.

Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint;

Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii. Nam nec vir bonus ac iustus haberi debet qui, ne malum habeat, abstinet se ab iniuria. Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Nullis enim partitionibus, nullis definitionibus utuntur ipsique dicunt ea se modo probare, quibus natura tacita adsentiatur. Itaque fecimus. Sumenda potius quam expetenda. Quid turpius quam sapientis vitam ex insipientium sermone pendere? Itaque quantum adiit periculum! ad honestatem enim illum omnem conatum suum referebat, non ad voluptatem. Nam, ut sint illa vendibiliora, haec uberiora certe sunt. Quid, si etiam iucunda memoria est praeteritorum malorum? Hic nihil fuit, quod quaereremus. Tantum dico, magis fuisse vestrum agere Epicuri diem natalem, quam illius testamento cavere ut ageretur. Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn.

Verum hoc loco sumo verbis his eandem certe vim voluptatis Epicurum nosse quam ceteros. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet.

Quod autem principium officii quaerunt, melius quam Pyrrho;
Cur ipse Pythagoras et Aegyptum lustravit et Persarum magos adiit?
Ergo in gubernando nihil, in officio plurimum interest, quo in genere peccetur.
Serpere anguiculos, nare anaticulas, evolare merulas, cornibus uti videmus boves, nepas aculeis.
Eam stabilem appellas.
Quae cum praeponunt, ut sit aliqua rerum selectio, naturam videntur sequi;

Cum autem ad summum bonum volunt pervenire, transiliunt
            omnia et duo nobis opera pro uno relinquunt, ut alia
            sumamus, alia expetamus, potius quam uno fine utrumque
            concluderent.

            Huic verbo omnes, qui ubique sunt, qui Latine sciunt, duas
            res subiciunt, laetitiam in animo, commotionem suavem
            iucunditatis in corpore.

Satis est ad hoc responsum. Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate. Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Sed haec omittamus; Quare attende, quaeso. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Beatus sibi videtur esse moriens. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Recte, inquit, intellegis. Eam stabilem appellas. Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur. Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda. An haec ab eo non dicuntur? Atque ita re simpliciter primo collocata reliqua subtilius persequentes corporis bona facilem quandam rationem habere censebant;

Ea possunt paria non esse. Quasi vero aut concedatur in omnibus stultis aeque magna esse vitia, et eadem inbecillitate et inconstantia L. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis;

Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Ostendit pedes et pectus. Idemne, quod iucunde?

Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit
            modum, et luxuriosus eodem modo.

            Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed
            etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum
            necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae
            sint et molestiae non recusandae.

            Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere
            Peripateticus non potest.

Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Hoc autem tempore, etsi multa in omni parte Athenarum sunt in ipsis locis indicia summorum virorum, tamen ego illa moveor exhedra. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est. Venit enim mihi Platonis in mentem, quem accepimus primum hic disputare solitum; Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Deprehensus omnem poenam contemnet. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.

Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim.

Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Nemo igitur esse beatus potest.

Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret. At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Atqui pugnantibus et contrariis studiis consiliisque semper utens nihil quieti videre, nihil tranquilli potest. Quod quidem iam fit etiam in Academia. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Sed finge non solum callidum eum, qui aliquid improbe faciat, verum etiam praepotentem, ut M. Ut aliquid scire se gaudeant? Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam.

Istic sum, inquit.: Hoc non est positum in nostra actione.
Equidem e Cn.: An potest, inquit ille, quicquam esse suavius quam nihil dolere?
Paria sunt igitur.: Ita multo sanguine profuso in laetitia et in victoria est mortuus.
Sed nimis multa.: Ego vero volo in virtute vim esse quam maximam;

Sed haec omittamus; Summus dolor plures dies manere non potest? Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Hoc mihi cum tuo fratre convenit. Itaque illa non dico me expetere, sed legere, nec optare, sed sumere, contraria autem non fugere, sed quasi secernere. Experiamur igitur, inquit, etsi habet haec Stoicorum ratio difficilius quiddam et obscurius. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Neutrum vero, inquit ille.

Quia dolori non voluptas contraria est, sed doloris privatio. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare. Nonne videmus quanta perturbatio rerum omnium consequatur, quanta confusio? Ut optime, secundum naturam affectum esse possit.

Scaevolam M.: Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.
ALIO MODO.: Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.
Si longus, levis;: An tu me de L.
Quonam, inquit, modo?: Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.

Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia.
Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias;
Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit;

Quid ergo?: Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.
Moriatur, inquit.: De hominibus dici non necesse est.
Ut pulsi recurrant?: Addidisti ad extremum etiam indoctum fuisse.
Recte dicis;: Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.
Nihilo magis.: Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Sed nimis multa.: Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Et quoniam haec deducuntur de corpore quid est cur non recte pulchritudo etiam ipsa propter se expetenda ducatur? Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur? Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Sumenda potius quam expetenda. Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Fortasse id optimum, sed ubi illud: Plus semper voluptatis? Sullae consulatum? Quippe: habes enim a rhetoribus; Eaedem res maneant alio modo.

Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis.

Concede nihil esse bonum, nisi quod bonestum sit: concedendum est in virtute esse positam beatam vitam vide rursus retro: dato hoc dandum erit illud. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sed haec nihil sane ad rem; Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Gloriosa ostentatio in constituendo summo bono. Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio. Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Si longus, levis. At cum tuis cum disseras, multa sunt audienda etiam de obscenis voluptatibus, de quibus ab Epicuro saepissime dicitur. In qua si nihil est praeter rationem, sit in una virtute finis bonorum; Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret.

Mihi vero, inquit, placet agi subtilius et, ut ipse dixisti, pressius.
Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?
Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.
Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem;

Tollenda est atque extrahenda radicitus. Rem unam praeclarissimam omnium maximeque laudandam, penitus viderent, quonam gaudio complerentur, cum tantopere eius adumbrata opinione laetentur? Non potes ergo ista tueri, Torquate, mihi crede, si te ipse et tuas cogitationes et studia perspexeris; Non semper, inquam; Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Cum autem assumpta ratío est, tanto in dominatu locatur, ut omnia illa prima naturae hulus tutelae subiciantur. Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare. Ita ne hoc quidem modo paria peccata sunt.

Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad
            virtutem progressionis aliquantum.

            Ergo instituto veterum, quo etiam Stoici utuntur, hinc
            capiamus exordium.

Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec
            ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum
            videro.

            Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.

Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Propter nos enim illam, non propter eam nosmet ipsos diligimus. Age nunc isti doceant, vel tu potius quis enim ista melius? Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. Quae enim adhuc protulisti, popularia sunt, ego autem a te elegantiora desidero.

Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Pollicetur certe. In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Quae contraria sunt his, malane? Istam voluptatem, inquit, Epicurus ignorat? Nam adhuc, meo fortasse vitio, quid ego quaeram non perspicis. Sed quid minus probandum quam esse aliquem beatum nec satis beatum? Haec dicuntur inconstantissime. Tenuis Lucius Verginius unusque de multis sexagesimo anno post libertatem receptam virginem filiam sua manu occidit potius, quam ea Ap. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Optime, inquam. Videsne quam sit magna dissensio? Non enim hilaritate nec lascivia nec risu aut ioco, comite levitatis, saepe etiam tristes firmitate et constantia sunt beati. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Omnes enim iucundum motum, quo sensus hilaretur. Id quaeris, inquam, in quo, utrum respondero, verses te huc atque illuc necesse est.

Quid est, quod ab ea absolvi et perfici debeat?

Quid de Pythagora? Duo enim genera quae erant, fecit tria. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit; Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Iam enim adesse poterit. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Hunc vos beatum; Ad corpus diceres pertinere-, sed ea, quae dixi, ad corpusne refers?

Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Non est igitur voluptas bonum. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet? Bonum patria: miserum exilium. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. An me, inquam, nisi te audire vellem, censes haec dicturum fuisse? Si ad corpus pertinentibus, rationes tuas te video compensare cum istis doloribus, non memoriam corpore perceptarum voluptatum; Est enim tanti philosophi tamque nobilis audacter sua decreta defendere.

Quae si potest singula consolando levare, universa quo modo sustinebit?
Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis.
Illa tamen simplicia, vestra versuta.
Scaevola tribunus plebis ferret ad plebem vellentne de ea re quaeri.
Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?

Aut, si nihil malum, nisi quod turpe, inhonestum, indecorum, pravum, flagitiosum, foedum-ut hoc quoque pluribus nominibus insigne faciamus-, quid praeterea dices esse fugiendum?

Sed venio ad inconstantiae crimen, ne saepius dicas me aberrare; Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Itaque homo in primis ingenuus et gravis, dignus illa familiaritate Scipionis et Laelii, Panaetius, cum ad Q. At, si voluptas esset bonum, desideraret. Quod autem ratione actum est, id officium appellamus. Tum Quintus: Est plane, Piso, ut dicis, inquit. Primum quid tu dicis breve? Si longus, levis dictata sunt. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit. Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant.

Et ille ridens: Video, inquit, quid agas;

Bonum integritas corporis: misera debilitas. Nec mihi illud dixeris: Haec enim ipsa mihi sunt voluptati, et erant illa Torquatis. Primum quid tu dicis breve? Quamquam id quidem, infinitum est in hac urbe; At enim hic etiam dolore. Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico? Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate.

Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi.

Quis istud possit, inquit, negare? Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Certe, nisi voluptatem tanti aestimaretis. Videsne quam sit magna dissensio?

Falli igitur possumus. Tum ego: Non mehercule, inquam, soleo temere contra Stoicos, non quo illis admodum assentiar, sed pudore impedior;

Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Et nemo nimium beatus est; Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Itaque ne iustitiam quidem recte quis dixerit per se ipsam optabilem, sed quia iucunditatis vel plurimum afferat. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. Positum est a nostris in iis esse rebus, quae secundum naturam essent, non dolere; Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Atqui, inquam, Cato, si istud optinueris, traducas me ad te totum licebit. Ecce aliud simile dissimile. Praeteritis, inquit, gaudeo. Sedulo, inquam, faciam.

Venit ad extremum;

Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Audi, ne longe abeam, moriens quid dicat Epicurus, ut intellegas facta eius cum dictis discrepare: Epicurus Hermarcho salutem. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Chrysippus autem exponens differentias animantium ait alias earum corpore excellere, alias autem animo, non nullas valere utraque re;

Beatus sibi videtur esse moriens. Equidem soleo etiam quod uno Graeci, si aliter non possum, idem pluribus verbis exponere. Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.

Paria sunt igitur.

Quaerimus enim finem bonorum. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Luxuriam non reprehendit, modo sit vacua infinita cupiditate et timore. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur; Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Quae ista amicitia est? Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. Quodsi, ne quo incommodo afficiare, non relinques amicum, tamen, ne sine fructu alligatus sis, ut moriatur optabis. Prioris generis est docilitas, memoria;

Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni.

Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Ergo ita: non posse honeste vivi, nisi honeste vivatur?
Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt.
Moriatur, inquit.
Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;

Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Etiam inchoatum, ut, si iuste depositum reddere in recte factis sit, in officiis ponatur depositum reddere; Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Quis Aristidem non mortuum diligit? Ut etiam contendant et elaborent, si efficere possint, ut aut non appareat corporis vitium aut quam minimum appareat? Simus igitur contenti his.

Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius
            aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu
            cogitemus.

            Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane
            autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis
            viri.

Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba.

Quid me istud rogas? Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Hoc non est positum in nostra actione. Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Dat enim intervalla et relaxat. Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Si quae forte-possumus. Quid paulo ante, inquit, dixerim nonne meministi, cum omnis dolor detractus esset, variari, non augeri voluptatem?

Murenam te accusante defenderem.

Consequens enim est et post oritur, ut dixi. Beatum, inquit. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius. Eadem fortitudinis ratio reperietur. Nam constitui virtus nullo modo potesti nisi ea, quae sunt prima naturae, ut ad summam pertinentia tenebit.

Quod quidem iam fit etiam in Academia.

Quid est igitur, inquit, quod requiras? At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Atqui si, ut convenire debet inter nos, est quaedam appetitio naturalis ea, quae secundum naturam sunt, appetens, eorum omnium est aliquae summa facienda. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Quare attende, quaeso. Memini me adesse P. At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime. Immo videri fortasse. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Quid loquor de nobis, qui ad laudem et ad decus nati, suscepti, instituti sumus?

Non ergo Epicurus ineruditus, sed ii indocti, qui, quae pueros non didicisse turpe est, ea putant usque ad senectutem esse discenda. Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi? At, si voluptas esset bonum, desideraret. Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta. Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. At iam decimum annum in spelunca iacet. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;

Ad quorum et cognitionem et usum iam corroborati natura ipsa praeeunte deducimur. Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Sed residamus, inquit, si placet. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit. Ita redarguitur ipse a sese, convincunturque scripta eius probitate ipsius ac moribus. Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Confecta res esset.

Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere.

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Aut haec tibi, Torquate, sunt vituperanda aut patrocinium voluptatis repudiandum. Quid ergo hoc loco intellegit honestum? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus. Eam si varietatem diceres, intellegerem, ut etiam non dicente te intellego; Venit ad extremum; Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Nam ante Aristippus, et ille melius.

Stoicos roga. Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Dicam, inquam, et quidem discendi causa magis, quam quo te aut Epicurum reprehensum velim. Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Quantam rem agas, ut Circeis qui habitet totum hunc mundum suum municipium esse existimet? Pollicetur certe. Sed fac ista esse non inportuna;

Illud non continuo, ut aeque incontentae. Restatis igitur vos; Quam multa vitiosa! summum enim bonum et malum vagiens puer utra voluptate diiudicabit, stante an movente? Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Nunc vero a primo quidem mirabiliter occulta natura est nec perspici nec cognosci potest. Restatis igitur vos; Nam de isto magna dissensio est. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Ego quoque, inquit, didicerim libentius si quid attuleris, quam te reprehenderim. Nescio quo modo praetervolavit oratio. An nisi populari fama? Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur; Haec quo modo conveniant, non sane intellego.

Sed tamen est aliquid, quod nobis non liceat, liceat illis.
Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Quid igitur, inquit, eos responsuros putas? Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Nec enim figura corporis nec ratio excellens ingenii humani significat ad unam hanc rem natum hominem, ut frueretur voluptatibus. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Illud mihi a te nimium festinanter dictum videtur, sapientis omnis esse semper beatos; Mihi autem nihil tam perspicuum videtur, quam has sententias eorum philosophorum re inter se magis quam verbis dissidere; Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Quis istud possit, inquit, negare? Tum ille timide vel potius verecunde: Facio, inquit. Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;

Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.
Certe non potest.
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.
Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim?

Nam si amitti vita beata potest, beata esse non potest. Hinc ceteri particulas arripere conati suam quisque videro voluit afferre sententiam. Hoc sic expositum dissimile est superiori. Velut ego nunc moveor. At miser, si in flagitiosa et vitiosa vita afflueret voluptatibus. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor? Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo, elegantiam desidero. Quid nunc honeste dicit? Sed fortuna fortis; Quod totum contra est. Quid nunc honeste dicit?

Tubulo putas dicere?: Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur.
Ita prorsus, inquam;: Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus;
Restatis igitur vos;: Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

An eiusdem modi?: Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus.
Avaritiamne minuis?: At iam decimum annum in spelunca iacet.
Quid enim?: Id mihi magnum videtur.

Proclivi currit oratio. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Nonne odio multos dignos putamus, qui quodam motu aut statu videntur naturae legem et modum contempsisse? At vero illa, quae Peripatetici, quae Stoici dicunt, semper tibi in ore sunt in iudiciis, in senatu.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt. Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Sin tantum modo ad indicia veteris memoriae cognoscenda, curiosorum. Equidem etiam Epicurum, in physicis quidem, Democriteum puto. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Hanc ergo intuens debet institutum illud quasi signum absolvere. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Et nemo nimium beatus est; Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Antiquorum autem sententiam Antiochus noster mihi videtur persequi diligentissime, quam eandem Aristoteli fuisse et Polemonis docet. Vide, ne magis, inquam, tuum fuerit, cum re idem tibi, quod mihi, videretur, non nova te rebus nomina inponere.

Torquatus, is qui consul cum Cn.
Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Quid enim possumus hoc agere divinius?

Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Innumerabilia dici possunt in hanc sententiam, sed non necesse est. Nec vero sum nescius esse utilitatem in historia, non modo voluptatem. Te autem hortamur omnes, currentem quidem, ut spero, ut eos, quos novisse vis, imitari etiam velis. At enim hic etiam dolore. Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo.
Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.
Aliud est enim poëtarum more verba fundere, aliud ea, quae dicas, ratione et arte distinguere.

Neque solum ea communia, verum etiam paria esse dixerunt.
Indicant pueri, in quibus ut in speculis natura cernitur.
Quid me istud rogas?
Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt.
Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter.
Quamquam te quidem video minime esse deterritum.

Aliam vero vim voluptatis esse, aliam nihil dolendi, nisi valde pertinax fueris, concedas necesse est. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Quae cum ita sint, effectum est nihil esse malum, quod turpe non sit. Restatis igitur vos; Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret. Quem si tenueris, non modo meum Ciceronem, sed etiam me ipsum abducas licebit.

At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter
            voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter
            honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime.

            Quamquam in hac divisione rem ipsam prorsus probo,
            elegantiam desidero.

Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Quid censes in Latino fore? Profectus in exilium Tubulus statim nec respondere ausus; O magnam vim ingenii causamque iustam, cur nova existeret disciplina! Perge porro. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Sed fortuna fortis; Sedulo, inquam, faciam.

Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

            Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum
            tria?

Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Bonum liberi: misera orbitas. Nam Pyrrho, Aristo, Erillus iam diu abiecti. Perturbationes autem nulla naturae vi commoventur, omniaque ea sunt opiniones ac iudicia levitatis. Murenam te accusante defenderem. Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis tamque productae temporibus tamque multae. Societatem coniunctionis humanae munifice et aeque tuens iustitia dicitur, cui sunt adiunctae pietas, bonitas, liberalitas, benignitas, comitas, quaeque sunt generis eiusdem. Sed plane dicit quod intellegit.

Hoc loco tenere se Triarius non potuit.

Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat. Sic, et quidem diligentius saepiusque ista loquemur inter nos agemusque communiter. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Nummus in Croesi divitiis obscuratur, pars est tamen divitiarum. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Facile pateremur, qui etiam nunc agendi aliquid discendique causa prope contra naturam vígillas suscipere soleamus. At vero Callipho et post eum Diodorus, cum is alter voluptatem adamavisset, alter vacuitatem doloris, neuter honestate carere potuit, quae est a nostris laudata maxime. Paria sunt igitur.

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.
Paupertas si malum est, mendicus beatus esse nemo potest, quamvis sit sapiens.
Haec qui audierit, ut ridere non curet, discedet tamen nihilo firmior ad dolorem ferendum, quam venerat.

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Et hanc quidem primam exigam a te operam, ut audias me quae a te dicta sunt refellentem. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Haec dicuntur inconstantissime. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum. Neque enim disputari sine reprehensione nec cum iracundia aut pertinacia recte disputari potest. Quem ad modum quis ambulet, sedeat, qui ductus oris, qui vultus in quoque sit? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet.

Quo plebiscito decreta a senatu est consuli quaestio Cn.

Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Ac ne plura complectar-sunt enim innumerabilia-, bene laudata virtus voluptatis aditus intercludat necesse est.

Scrupulum, inquam, abeunti;

Refert tamen, quo modo. Efficiens dici potest. Sed tamen intellego quid velit. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Habes undique expletam et perfectam, Torquate, formam honestatis, quae tota quattuor his virtutibus, quae a te quoque commemoratae sunt, continetur. Dat enim intervalla et relaxat.

Ne tu, inquam, Cato, verbis illustribus et id, quod vis, declarantibus! itaque mihi videris Latine docere philosophiam et ei quasi civitatem dare.

Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur?

Nam neque virtute retinetur ille in vita, nec iis, qui sine virtute sunt, mors est oppetenda. Idem etiam dolorem saepe perpetiuntur, ne, si id non faciant, incidant in maiorem. Quis enim redargueret? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Facillimum id quidem est, inquam. Sed ad bona praeterita redeamus. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Cyrenaici quidem non recusant; Quid censes in Latino fore?

Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. Cum autem in quo sapienter dicimus, id a primo rectissime dicitur. Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando; Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Confecta res esset. Nunc vides, quid faciat. Quos quidem dies quem ad modum agatis et in quantam hominum facetorum urbanitatem incurratis, non diconihil opus est litibus-;

Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. In schola desinis. An nisi populari fama? Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Eaedem enim utilitates poterunt eas labefactare atque pervertere. Is enim percontando atque interrogando elicere solebat eorum opiniones, quibuscum disserebat, ut ad ea, quae ii respondissent, si quid videretur, diceret. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum.

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Concinnus deinde et elegans huius, Aristo, sed ea, quae desideratur, a magno philosopho, gravitas, in eo non fuit; Scientiam pollicentur, quam non erat mirum sapientiae cupido patria esse cariorem. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos. Semper enim ita adsumit aliquid, ut ea, quae prima dederit, non deserat.

Et quis a Stoicis et quem ad modum diceretur, tamen ego
            quoque exponam, ut perspiciamus, si potuerimus, quidnam a
            Zenone novi sit allatum.

            Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis
            instituta sunt aut inventa sunt?

Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P. Haeret in salebra. Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides. Cum id quoque, ut cupiebat, audivisset, evelli iussit eam, qua erat transfixus, hastam. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur; Quid ergo hoc loco intellegit honestum?

Tubulo putas dicere?

Quid autem habent admirationis, cum prope accesseris? Cum praesertim illa perdiscere ludus esset. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit? Homines optimi non intellegunt totam rationem everti, si ita res se habeat. Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Age sane, inquam. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Quamquam scripsit artem rhetoricam Cleanthes, Chrysippus
            etiam, sed sic, ut, si quis obmutescere concupierit, nihil
            aliud legere debeat.

            Etenim si delectamur, cum scribimus, quis est tam invidus,
            qui ab eo nos abducat?

Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello,
            illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant?

            Quoniam igitur, ut medicina valitudinis, navigationis
            gubernatio, sic vivendi ars est prudente, necesse est eam
            quoque ab aliqua re esse constitutam et profectam.

Quod cum dixissent, ille contra.

Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Huius ego nunc auctoritatem sequens idem faciam. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Hoc uno captus Erillus scientiam summum bonum esse defendit nec rem ullam aliam per se expetendam. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus.

Non risu potius quam oratione eiciendum?

Haec bene dicuntur, nec ego repugno, sed inter sese ipsa pugnant. An est aliquid, quod te sua sponte delectet? Ex quo magnitudo quoque animi existebat, qua facile posset repugnari obsistique fortunae, quod maximae res essent in potestate sapientis. Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Vos autem cum perspicuis dubia debeatis illustrare, dubiis perspicua conamini tollere.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est.

Zenonis est, inquam, hoc Stoici. An nisi populari fama? Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Scaevolam M. Quam illa ardentis amores excitaret sui! Cur tandem? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum. Teneo, inquit, finem illi videri nihil dolere. Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Teneamus enim illud necesse est, cum consequens aliquod falsum sit, illud, cuius id consequens sit, non posse esse verum. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Stulti autem malorum memoria torquentur, sapientes bona praeterita grata recordatione renovata delectant. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Que Manilium, ab iisque M. Nunc dicam de voluptate, nihil scilicet novi, ea tamen, quae te ipsum probaturum esse confidam.

Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Immo alio genere; Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Plane idem, inquit, et maxima quidem, qua fieri nulla maior potest. Primum quid tu dicis breve? Quae ista amicitia est? Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Hic ego: Etsi facit hic quidem, inquam, Piso, ut vides, ea, quae praecipis, tamen mihi grata hortatio tua est.

Itaque ad tempus ad Pisonem omnes.

            Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis
            excellens ad factorum pulchritudinem?

Si longus, levis.: Iam in altera philosophiae parte.
Sint ista Graecorum;: Si enim ad populum me vocas, eum.
Quo modo?: Nam de isto magna dissensio est.
Sed nimis multa.: Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Si longus, levis;: Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.
Tria genera bonorum;: Qui enim existimabit posse se miserum esse beatus non erit.
Nulla erit controversia.: Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Iure igitur gravissimi philosophi initium summi boni a
            natura petiverunt et illum appetitum rerum ad naturam
            accommodatarum ingeneratum putaverunt omnibus, quia
            continentur ea commendatione naturae, qua se ipsi diligunt.

            Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis;

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum? Recte, inquit, intellegis. Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus. Restinguet citius, si ardentem acceperit. Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis. Egone non intellego, quid sit don Graece, Latine voluptas? Summus dolor plures dies manere non potest? Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. A mene tu?

Ex quo intellegi debet homini id esse in bonis ultimum,
            secundum naturam vivere, quod ita interpretemur: vivere ex
            hominis natura undique perfecta et nihil requirente.

            Nam haec ipsa mihi erunt in promptu, quae modo audivi, nec
            ante aggrediar, quam te ab istis, quos dicis, instructum
            videro.

Quibusnam praeteritis?: Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;
Peccata paria.: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Age sane, inquam.: Quid, si non modo utilitatem tibi nullam afferet, sed iacturae rei familiaris erunt faciendae, labores suscipiendi, adeundum vitae periculum?

Non potes, nisi retexueris illa.

Negare non possum. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Esse enim quam vellet iniquus iustus poterat inpune. Quodsi ipsam honestatem undique pertectam atque absolutam. Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris. Graece donan, Latine voluptatem vocant. Universa enim illorum ratione cum tota vestra confligendum puto. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Quod ea non occurrentia fingunt, vincunt Aristonem; Verum hoc idem saepe faciamus. Quid est enim aliud esse versutum? Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas.

Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur. At vero si ad vitem sensus accesserit, ut appetitum quendam habeat et per se ipsa moveatur, quid facturam putas? Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Stoici scilicet. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Inquit, respondet: Quia, nisi quod honestum est, nullum est aliud bonum! Non quaero iam verumne sit; Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit.

Qui-vere falsone, quaerere mittimus-dicitur oculis se privasse; Sed tu istuc dixti bene Latine, parum plane. Si sapiens, ne tum quidem miser, cum ab Oroete, praetore Darei, in crucem actus est. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Praeterea et appetendi et refugiendi et omnino rerum gerendarum initia proficiscuntur aut a voluptate aut a dolore. Sapiens autem semper beatus est et est aliquando in dolore; Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Inquit, an parum disserui non verbis Stoicos a Peripateticis, sed universa re et tota sententia dissidere? Nos commodius agimus. Nescio quo modo praetervolavit oratio. Nam ante Aristippus, et ille melius. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile.

Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Graecis hoc modicum est: Leonidas, Epaminondas, tres aliqui aut quattuor; Heri, inquam, ludis commissis ex urbe profectus veni ad vesperum. Nec vero pietas adversus deos nec quanta iis gratia debeatur sine explicatione naturae intellegi potest. Eam tum adesse, cum dolor omnis absit; Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Qui convenit? Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Inde igitur, inquit, ordiendum est.

Quo igitur, inquit, modo? Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Et si turpitudinem fugimus in statu et motu corporis, quid est cur pulchritudinem non sequamur? Deinde non quaerimus, quid obscuretur aut intereat, quia sit admodum parvum, sed quid tale sit, ut expleat summam. At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Hic ambiguo ludimur. Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Praeclare Laelius, et recte sofñw, illudque vere: O Publi, o gurges, Galloni! es homo miser, inquit. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Iam in altera philosophiae parte. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit;

Illa sunt similia: hebes acies est cuipiam oculorum, corpore alius senescit;

Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur. Praeteritis, inquit, gaudeo. Ea possunt paria non esse. Illud non continuo, ut aeque incontentae. Primum non saepe, deinde quae est ista relaxatio, cum et praeteriti doloris memoria recens est et futuri atque inpendentis torquet timor?

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;
Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus?
Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant?
Quoniam, si dis placet, ab Epicuro loqui discimus.

Poterat autem inpune; Nec enim, cum tua causa cui commodes, beneficium illud habendum est, sed faeneratio, nec gratia deberi videtur ei, qui sua causa commodaverit. Hic nihil fuit, quod quaereremus. In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. Et hunc idem dico, inquieta sed ad virtutes et ad vitia nihil interesse. Qua igitur re ab deo vincitur, si aeternitate non vincitur? Sin kakan malitiam dixisses, ad aliud nos unum certum vitium consuetudo Latina traduceret. Erat enim Polemonis.

Quis hoc dicit? Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? Graece donan, Latine voluptatem vocant. At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Quare attende, quaeso. Qua ex cognitione facilior facta est investigatio rerum occultissimarum. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Qui bonum omne in virtute ponit, is potest dicere perfici beatam vitam perfectione virtutis; Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui. Ille enim occurrentia nescio quae comminiscebatur;

Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille;

Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui?
Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est;
Sed potestne rerum maior esse dissensio?

Beatus autem esse in maximarum rerum timore nemo potest. Sed utrum hortandus es nobis, Luci, inquit, an etiam tua sponte propensus es? Neminem videbis ita laudatum, ut artifex callidus comparandarum voluptatum diceretur. Ita similis erit ei finis boni, atque antea fuerat, neque idem tamen; Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Si longus, levis. Scrupulum, inquam, abeunti;

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest. Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio.

Quas enim kakaw Graeci appellant, vitia malo quam malitias nominare. Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur. Mihi enim satis est, ipsis non satis.

Et tamen tantis vectigalibus ad liberalitatem utens etiam sine hac Pyladea amicitia multorum te benivolentia praeclare tuebere et munies. At enim sequor utilitatem. Quibus rebus vita consentiens virtutibusque respondens recta et honesta et constans et naturae congruens existimari potest. Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Et quidem saepe quaerimus verbum Latinum par Graeco et quod idem valeat; Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?

Atque hoc loco similitudines eas, quibus illi uti solent, dissimillimas proferebas. Et hi quidem ita non sola virtute finem bonorum contineri putant, ut rebus tamen omnibus virtutem anteponant; Quid censes eos esse facturos, qui omnino virtutem a bonorum fine segregaverunt, Epicurum, Hieronymum, illos etiam, si qui Carneadeum finem tueri volunt? Iam enim adesse poterit. Sed quamquam negant nec virtutes nec vitia crescere, tamen utrumque eorum fundi quodam modo et quasi dilatari putant. Crassus fuit, qui tamen solebat uti suo bono, ut hodie est noster Pompeius, cui recte facienti gratia est habenda; Sed dum efficere vultis beatum sapientem, cum maximas animo voluptates percipiat omnibusque partibus maiores quam corpore, quid occurrat non videtis. Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio. Quocirca intellegi necesse est in ipsis rebus, quae discuntur et cognoscuntur, invitamenta inesse, quibus ad discendum cognoscendumque moveamur. Itaque his sapiens semper vacabit. Non est igitur voluptas bonum. Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere. Est enim perspicuum nullam artem ipsam in se versari, sed esse aliud artem ipsam, aliud quod propositum sit arti. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.

Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;

Satisne igitur videor vim verborum tenere, an sum etiam nunc vel Graece loqui vel Latine docendus? Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Erillus autem ad scientiam omnia revocans unum quoddam bonum vidit, sed nec optimum nec quo vita gubernari possit. Itaque contra est, ac dicitis; Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Docent enim nos, ut scis, dialectici, si ea, quae rem aliquam sequantur, falsa sint, falsam illam ipsam esse, quam sequantur.

Pollicetur certe.: Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.
Optime, inquam.: Varietates autem iniurasque fortunae facile veteres philosophorum praeceptis instituta vita superabat.

Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem.

Ex quo intellegitur nec intemperantiam propter se esse fugiendam temperantiamque expetendam, non quia voluptates fugiat, sed quia maiores consequatur. Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Utrum igitur tibi litteram videor an totas paginas commovere? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Cum salvum esse flentes sui respondissent, rogavit essentne fusi hostes. Omnibus enim artibus volumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Illa tamen simplicia, vestra versuta. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Sed quid sentiat, non videtis. Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nihil sane. Quia voluptatem hanc esse sentiunt omnes, quam sensus accipiens movetur et iucunditate quadam perfunditur.

Ecce aliud simile dissimile.
Si qua in iis corrigere voluit, deteriora fecit.
Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Summum a vobis bonum voluptas dicitur.
Mihi, inquam, qui te id ipsum rogavi?
Erat enim Polemonis.

Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem.

Brutus dissentiet quod et acutum genus est et ad usus civium
            non inutile, nosque ea scripta reliquaque eiusdem generis et
            legimus libenter et legemus, haec, quae vitam omnem
            continent, neglegentur?

            Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis,
            ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus.

Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Hoc dixerit potius Ennius: Nimium boni est, cui nihil est mali. Aliter enim nosmet ipsos nosse non possumus. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. At enim iam dicitis virtutem non posse constitui, si ea, quae extra virtutem sint, ad beate vivendum pertineant.

Negare non possum.: Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum.
Paria sunt igitur.: Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris.

Placet igitur tibi, Cato, cum res sumpseris non concessas, ex illis efficere, quod velis?

Nemo nostrum istius generis asotos iucunde putat vivere. Quid ad utilitatem tantae pecuniae? Eorum enim omnium multa praetermittentium, dum eligant aliquid, quod sequantur, quasi curta sententia; Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. An tu me de L. Se omnia, quae secundum naturam sint, b o n a appellare, quae autem contra, m a l a.

Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Quid in isto egregio tuo officio et tanta fide-sic enim existimo-ad corpus refers? Unum, cum in voluptate sumus, alterum, cum in dolore, tertium hoc, in quo nunc equidem sum, credo item vos, nec in dolore nec in voluptate; Scrupulum, inquam, abeunti; Hoc autem loco tantum explicemus haec honesta, quae dico, praeterquam quod nosmet ipsos diligamus, praeterea suapte natura per se esse expetenda.

Quonam modo?

Quid enim necesse est, tamquam meretricem in matronarum coetum, sic voluptatem in virtutum concilium adducere? Scrupulum, inquam, abeunti; Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Nescio quo modo praetervolavit oratio. Cur, nisi quod turpis oratio est? -, sed ut hoc iudicaremus, non esse in iis partem maximam positam beate aut secus vivendi. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Deque his rebus satis multa in nostris de re publica libris sunt dicta a Laelio. Quae duo sunt, unum facit. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Et nemo nimium beatus est;

Si quicquam extra virtutem habeatur in bonis. Tollitur beneficium, tollitur gratia, quae sunt vincla concordiae. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Ut id aliis narrare gestiant? Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus. At multis malis affectus. Quibus ego vehementer assentior. Quae cum essent dicta, finem fecimus et ambulandi et disputandi. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Si enim, ut mihi quidem videtur, non explet bona naturae voluptas, iure praetermissa est; Magna laus. Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Non igitur potestis voluptate omnia dirigentes aut tueri aut retinere virtutem.

Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Si enim Zenoni licuit, cum rem aliquam invenisset inusitatam, inauditum quoque ei rei nomen inponere, cur non liceat Catoni? Facile est hoc cernere in primis puerorum aetatulis. Simul atque natum animal est, gaudet voluptate et eam appetit ut bonum, aspernatur dolorem ut malum. Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum. Illa argumenta propria videamus, cur omnia sint paria peccata. Sin eam, quam Hieronymus, ne fecisset idem, ut voluptatem illam Aristippi in prima commendatione poneret.

Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere. Cum sciret confestim esse moriendum eamque mortem ardentiore studio peteret, quam Epicurus voluptatem petendam putat. Iam argumenti ratione conclusi caput esse faciunt ea, quae perspicua dicunt, deinde ordinem sequuntur, tum, quid verum sit in singulis, extrema conclusio est. Omnis enim est natura diligens sui. Ille incendat? Atque haec coniunctio confusioque virtutum tamen a philosophis ratione quadam distinguitur. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Esto, fecerit, si ita vis, Torquatus propter suas utilitatesmalo enim dicere quam voluptates, in tanto praesertim viro-, num etiam eius collega P. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Efficiens dici potest. Minime vero, inquit ille, consentit. Intellegi quidem, ut propter aliam quampiam rem, verbi gratia propter voluptatem, nos amemus; Quae est igitur causa istarum angustiarum? Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare? Nos quidem Virtutes sic natae sumus, ut tibi serviremus, aliud negotii nihil habemus.

Aut pertinacissimus fueris, si in eo perstiteris ad corpus ea, quae dixi, referri, aut deserueris totam Epicuri voluptatem, si negaveris. Illa videamus, quae a te de amicitia dicta sunt. Hoc Hieronymus summum bonum esse dixit. Magno hic ingenio, sed res se tamen sic habet, ut nimis imperiosi philosophi sit vetare meminisse. Nos commodius agimus. Satisne ergo pudori consulat, si quis sine teste libidini pareat? Cur id non ita fit? Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ita miser sit aliquando necesse est is, quem vos beatum semper vultis esse, nec vero id, dum omnia ad voluptatem doloremque referetis, efficietis umquam. Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus. Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Itaque mihi non satis videmini considerare quod iter sit naturae quaeque progressio. Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia non dabit, quippe qui valitudinem, vires, divitias, gloriam, multa alia bona esse dicant, laudabilia non dicant.

Consequens enim est et post oritur, ut dixi. At eum nihili facit; Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Numquam hoc ita defendit Epicurus neque Metrodorus aut quisquam eorum, qui aut saperet aliquid aut ista didicisset. Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt. Quae autem natura suae primae institutionis oblita est? Haec mihi videtur delicatior, ut ita dicam, molliorque ratio, quam virtutis vis gravitasque postulat.

Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Sed nimis multa. Ubi ut eam caperet aut quando? Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse. Nihilo magis. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. Neque enim civitas in seditione beata esse potest nec in discordia dominorum domus; Quonam, inquit, modo? Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Non est ista, inquam, Piso, magna dissensio.

Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus.
Te ipsum, dignissimum maioribus tuis, voluptasne induxit, ut adolescentulus eriperes P.
Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere.
Cum audissem Antiochum, Brute, ut solebam, cum M.

Sed ego in hoc resisto;
Philosophi autem in suis lectulis plerumque moriuntur.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.

Aderamus nos quidem adolescentes, sed multi amplissimi viri, quorum nemo censuit plus Fadiae dandum, quam posset ad eam lege Voconia pervenire. Quid enim est a Chrysippo praetermissum in Stoicis? Igitur ne dolorem quidem. Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret. Tecum optime, deinde etiam cum mediocri amico. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Hoc unum Aristo tenuit: praeter vitia atque virtutes negavit rem esse ullam aut fugiendam aut expetendam. Vobis autem, quibus nihil est aliud propositum nisi rectum atque honestum, unde officii, unde agendi principlum nascatur non reperietis. Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Portenta haec esse dicit, neque ea ratione ullo modo posse vivi; Cur fortior sit, si illud, quod tute concedis, asperum et vix ferendum putabit? Dat enim id nobis solitudo, quod si qui deus diceret, numquam putarem me in Academia tamquam philosophum disputaturum. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora.

Quid Zeno?: Quis enim redargueret?
Sullae consulatum?: Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

Nam omnia, quae sumenda quaeque legenda aut optanda sunt, inesse debent in summa bonorum, ut is, qui eam adeptus sit, nihil praeterea desideret.

Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur?

Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere?
Nam aliquando posse recte fieri dicunt nulla expectata nec quaesita voluptate.
Rapior illuc, revocat autem Antiochus, nec est praeterea, quem audiamus.
At hoc in eo M.
Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Hos contra singulos dici est melius. Videsne quam sit magna dissensio? Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Videamus animi partes, quarum est conspectus illustrior; Ergo et avarus erit, sed finite, et adulter, verum habebit modum, et luxuriosus eodem modo. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere? At enim, qua in vita est aliquid mali, ea beata esse non potest.

Vidit Homerus probari fabulam non posse, si cantiunculis tantus irretitus vir teneretur;
Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest esse perversius.
Laboro autem non sine causa;
Quorum sine causa fieri nihil putandum est.

Tum ille: Ain tandem? Maximus dolor, inquit, brevis est. Qua exposita scire cupio quae causa sit, cur Zeno ab hac antiqua constitutione desciverit, quidnam horum ab eo non sit probatum; Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Nihil opus est exemplis hoc facere longius. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. In voluptate corporis-addam, si vis, animi, dum ea ipsa, ut vultis, sit e corpore-situm est vivere beate. Et quae per vim oblatum stuprum volontaria morte lueret inventa est et qui interficeret filiam, ne stupraretur.

Certe non potest.: An, partus ancillae sitne in fructu habendus, disseretur inter principes civitatis, P.
Quid ergo?: Quae dici eadem de ceteris virtutibus possunt, quarum omnium fundamenta vos in voluptate tamquam in aqua ponitis.
Quibusnam praeteritis?: Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate.

Stoici scilicet.: Quasi ego id curem, quid ille aiat aut neget.
Tria genera bonorum;: Satis est tibi in te, satis in legibus, satis in mediocribus amicitiis praesidii.

Qui non moveatur et offensione turpitudinis et comprobatione honestatis?

Hac videlicet ratione, quod ea, quae externa sunt, iis tuemur officiis, quae oriuntur a suo cuiusque genere virtutis. Sit enim idem caecus, debilis. Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur. Aeque enim contingit omnibus fidibus, ut incontentae sint. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Potius inflammat, ut coercendi magis quam dedocendi esse videantur. Audax negotium, dicerem impudens, nisi hoc institutum postea translatum ad philosophos nostros esset. Qui si omnes veri erunt, ut Epicuri ratio docet, tum denique poterit aliquid cognosci et percipi. Me igitur ipsum ames oportet, non mea, si veri amici futuri sumus. Occultum facinus esse potuerit, gaudebit; Ita graviter et severe voluptatem secrevit a bono. Quid interest, nisi quod ego res notas notis verbis appello, illi nomina nova quaerunt, quibus idem dicant? Proclivi currit oratio. Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit?

Quod autem ea, quae ad naturam accommodata et per se
            assumenda esse dicunt, non adiungunt ad finem bonorum,
            desciscunt a natura et quodam modo sunt non dissimiles
            Aristonis.

            Sin dicit obscurari quaedam nec apparere, quia valde parva
            sint, nos quoque concedimus;

Iam ille sorites, quo nihil putatis esse vitiosius: quod bonum sit, id esse optabile, quod optabile, id expetendum, quod expetendum, id laudabile, deinde reliqui gradus.

Quae hic rei publicae vulnera inponebat, eadem ille sanabat.

Sed ita falsa sunt ea, quae consequuntur, ut illa, e quibus haec nata sunt, vera esse non possint. Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt. Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis. Quae rursus dum sibi evelli ex ordine nolunt, horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione et moribus. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Cetera illa adhibebat, quibus demptis negat se Epicurus intellegere quid sit bonum.

Quod etsi ingeniis magnis praediti quidam dicendi copiam sine ratione consequuntur, ars tamen est dux certior quam natura.
Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant.
Non elogia monimentorum id significant, velut hoc ad portam: Hunc unum plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum.

Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non
            beatus.

            Nam qui valitudinem aestimatione aliqua dignam iudicamus
            neque eam tamen in bonis ponimus, idem censemus nullam esse
            tantam aestimationem, ut ea virtuti anteponatur.

Earum etiam rerum, quas terra gignit, educatio quaedam et perfectio est non dissimilis animantium.

Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. At enim sequor utilitatem. Quam si explicavisset, non tam haesitaret. Illi enim inter se dissentiunt. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas. Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. Is enim, qui occultus et tectus dicitur, tantum abest ut se indicet, perficiet etiam ut dolere alterius improbe facto videatur. Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Nam prius a se poterit quisque discedere quam appetitum earum rerum, quae sibi conducant, amittere.

Negabat igitur ullam esse artem, quae ipsa a se proficisceretur; Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Terram, mihi crede, ea lanx et maria deprimet. Quare si potest esse beatus is, qui est in asperis reiciendisque rebus, potest is quoque esse.

Si scieris, inquit Carneades, aspidem occulte latere uspiam, et velle aliquem inprudentem super eam assidere, cuius mors tibi emolumentum futura sit, improbe feceris, nisi monueris ne assidat, sed inpunite tamen;

Quae quod Aristoni et Pyrrhoni omnino visa sunt pro nihilo,
            ut inter optime valere et gravissime aegrotare nihil prorsus
            dicerent interesse, recte iam pridem contra eos desitum est
            disputari.

            Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici.

Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Bonum appello quicquid secundurn naturam est, quod contra malum, nec ego solus, sed tu etiam, Chrysippe, in foro, domi; Videmus in quodam volucrium genere non nulla indicia pietatis, cognitionem, memoriam, in multis etiam desideria videmus. Est, ut dicis, inquam. Tria genera bonorum; Sed tempus est, si videtur, et recta quidem ad me. Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est? Nisi autem rerum natura perspecta erit, nullo modo poterimus sensuum iudicia defendere. Hic nihil fuit, quod quaereremus. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi.

Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.

Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis, quibus etiam qui assentiuntur nihil commutantur animo et idem abeunt, qui venerant. Honesta oratio, Socratica, Platonis etiam. Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Qui est in parvis malis. At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia.

In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno
            commutare gestiret.

            Quia, cum a Zenone, inquam, hoc magnifice tamquam ex oraculo
            editur: Virtus ad beate vivendum se ipsa contenta est, et
            Quare?

Quo tandem modo? Tubulo putas dicere? ALIO MODO. Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Quid adiuvas? De illis, cum volemus. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum?

Sed eum qui audiebant, quoad poterant, defendebant sententiam suam.
Non quaero, quid dicat, sed quid convenienter possit rationi et sententiae suae dicere.
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus.

Illorum vero ista ipsa quam exilia de virtutis vi! Quam tantam volunt esse, ut beatum per se efficere possit.

Sin laboramus, quis est, qui alienae modum statuat industriae?
Non potes, nisi retexueris illa.
Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit?
Claudii libidini, qui tum erat summo ne imperio, dederetur.

Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.
Itaque contra est, ac dicitis;
Quodcumque in mentem incideret, et quodcumque tamquam occurreret.
Satis est ad hoc responsum.

ALIO MODO.

Urgent tamen et nihil remittunt. Sed ad haec, nisi molestum est, habeo quae velim. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Itaque his sapiens semper vacabit. Cum autem venissemus in Academiae non sine causa nobilitata spatia, solitudo erat ea, quam volueramus. Tum Piso: Quoniam igitur aliquid omnes, quid Lucius noster? Sic enim maiores nostri labores non fugiendos tristissimo tamen verbo aerumnas etiam in deo nominaverunt. Immo alio genere;

Tum mihi Piso: Quid ergo? Quod totum contra est. Praeclare enim Plato: Beatum, cui etiam in senectute contigerit, ut sapientiam verasque opiniones assequi possit. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Restatis igitur vos; Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est. Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;

Proclivi currit oratio. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Quae diligentissime contra Aristonem dicuntur a Chryippo. Summus dolor plures dies manere non potest? Quid censes in Latino fore? Nam quicquid quaeritur, id habet aut generis ipsius sine personis temporibusque aut his adiunctis facti aut iuris aut nominis controversiam. Semper enim ex eo, quod maximas partes continet latissimeque funditur, tota res appellatur. Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas. Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam; Non pugnem cum homine, cur tantum habeat in natura boni; Immo videri fortasse. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Illud urgueam, non intellegere eum quid sibi dicendum sit, cum dolorem summum malum esse dixerit. At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Scaevolam M. Quid enim dicis omne animal, simul atque sit ortum, applicatum esse ad se diligendum esseque in se conservando occupatum?

Quorum sine causa fieri nihil putandum est.
Quod non faceret, si in voluptate summum bonum poneret.
Sed potestne rerum maior esse dissensio?
Nam ista vestra: Si gravis, brevis;
Possumusne ergo in vita summum bonum dicere, cum id ne in cena quidem posse videamur?

Hi autem ponunt illi quidem prima naturae, sed ea seiungunt a finibus et a summa bonorum; Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Num igitur utiliorem tibi hunc Triarium putas esse posse, quam si tua sint Puteolis granaria? Bonum ipsum etiam quid esset, fortasse, si opus fuisset, definisses aut quod esset natura adpetendum aut quod prodesset aut quod iuvaret aut quod liberet modo. Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Deprehensus omnem poenam contemnet. Hic ambiguo ludimur. Quare attendo te studiose et, quaecumque rebus iis, de quibus hic sermo est, nomina inponis, memoriae mando; Et certamen honestum et disputatio splendida! omnis est enim de virtutis dignitate contentio.

Nihil minus, contraque illa hereditate dives ob eamque rem laetus. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Non igitur bene. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles?
Contemnit enim disserendi elegantiam, confuse loquitur.
Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.
Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus?
Tria genera bonorum;
Igitur neque stultorum quisquam beatus neque sapientium non beatus.

A mene tu?

Quaerimus enim finem bonorum. An vero displicuit ea, quae tributa est animi virtutibus tanta praestantia? His singulis copiose responderi solet, sed quae perspicua sunt longa esse non debent. Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur; Quid censes in Latino fore? Quod si ita se habeat, non possit beatam praestare vitam sapientia. Animum autem reliquis rebus ita perfecit, ut corpus; Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. At iste non dolendi status non vocatur voluptas. Quos qui tollunt et nihil posse percipi dicunt, ii remotis sensibus ne id ipsum quidem expedire possunt, quod disserunt. Morbo gravissimo affectus, exul, orbus, egens, torqueatur eculeo: quem hunc appellas, Zeno? Sic enim censent, oportunitatis esse beate vivere. Itaque hoc frequenter dici solet a vobis, non intellegere nos, quam dicat Epicurus voluptatem. Id et fieri posse et saepe esse factum et ad voluptates percipiendas maxime pertinere.

Graece ergo praetor Athenis, id quod maluisti, te, cum ad me
            accedis, saluto: chaere, inquam, Tite! lictores, turma omnis
            chorusque: chaere, Tite! hinc hostis mi Albucius, hinc
            inimicus.

            At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum
            occulta omnia?

E quo efficitur, non ut nos non intellegamus quae vis sit
            istius verbi, sed ut ille suo more loquatur, nostrum
            neglegat.

            Atque etiam valítudinem, vires, vacuitatem doloris non
            propter utilitatem solum, sed etiam ipsas propter se
            expetemus.

Atque omnia quidem scire, cuiuscumque modi sint, cupere curiosorum, duci vero maiorum rerum contemplatione ad cupiditatem scientiae summorum virorum est putandum.

Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime.
Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia.
Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo;
Et quidem, inquit, vehementer errat;

Inquit, dasne adolescenti veniam? At certe gravius. Hoc tu nunc in illo probas. Verba tu fingas et ea dicas, quae non sentias? Explanetur igitur. Venit ad extremum; Tibi hoc incredibile, quod beatissimum. Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Falli igitur possumus.

Si ista mala sunt, in quae potest incidere sapiens, sapientem esse non esse ad beate vivendum satis. Minime vero probatur huic disciplinae, de qua loquor, aut iustitiam aut amicitiam propter utilitates adscisci aut probari. Ergo opifex plus sibi proponet ad formarum quam civis excellens ad factorum pulchritudinem? Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus; Illud quaero, quid ei, qui in voluptate summum bonum ponat, consentaneum sit dicere. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Apparet statim, quae sint officia, quae actiones. Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Beatum, inquit.

Vitiosum est enim in dividendo partem in genere numerare.
Tu vero, inquam, ducas licet, si sequetur;
Huic ego, si negaret quicquam interesse ad beate vivendum quali uteretur victu, concederem, laudarem etiam;

Bonum patria: miserum exilium.

Ergo, si semel tristior effectus est, hilara vita amissa est? Istius modi autem res dicere ornate velle puerile est, plane autem et perspicue expedire posse docti et intellegentis viri. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Alterum significari idem, ut si diceretur, officia media omnia aut pleraque servantem vivere. Quae duo sunt, unum facit. Istic sum, inquit. Cum efficere non possit ut cuiquam, qui ipse sibi notus sit, hoc est qui suam naturam sensumque perspexerit, vacuitas doloris et voluptas idem esse videatur. Est tamen ea secundum naturam multoque nos ad se expetendam magis hortatur quam superiora omnia. Quis enim redargueret? Num igitur dubium est, quin, si in re ipsa nihil peccatur a superioribus, verbis illi commodius utantur? Quis hoc dicit?

Nam hunc ipsum sive finem sive extremum sive ultimum definiebas id esse, quo omnia, quae recte fierent, referrentur neque id ipsum usquam referretur. Nihil enim possumus iudicare, nisi quod est nostri iudicii-in quo frustra iudices solent, cum sententiam pronuntiant, addere: si quid mei iudicii est; Septem autem illi non suo, sed populorum suffragio omnium nominati sunt. A villa enim, credo, et: Si ibi te esse scissem, ad te ipse venissem. Nemo igitur esse beatus potest. Bonum incolumis acies: misera caecitas. Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur. Non risu potius quam oratione eiciendum? Nisi enim id faceret, cur Plato Aegyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et caelestia acciperet?

Audeo dicere, inquit. Maximeque eos videre possumus res gestas audire et legere velle, qui a spe gerendi absunt confecti senectute. De illis, cum volemus. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Ex quo illud efficitur, qui bene cenent omnis libenter cenare, qui libenter, non continuo bene. Ut aliquid scire se gaudeant?

Sed ille, ut dixi, vitiose. Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Utram tandem linguam nescio? An vero, inquit, quisquam potest probare, quod perceptfum, quod. Minime vero istorum quidem, inquit. Quid ei reliquisti, nisi te, quoquo modo loqueretur, intellegere, quid diceret? Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Nam si +omnino nos+ neglegemus, in Aristonea vitia incidemus et peccata obliviscemurque quae virtuti ipsi principia dederimus; Oculorum, inquit Plato, est in nobis sensus acerrimus, quibus sapientiam non cernimus. Ut scias me intellegere, primum idem esse dico voluptatem, quod ille don. Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Sed id ne cogitari quidem potest quale sit, ut non repugnet ipsum sibi. Nos commodius agimus. Qualem igitur hominem natura inchoavit?

Quare istam quoque aggredere tractatam praesertim et ab aliis et a te ipso saepe, ut tibi deesse non possit oratio.

Quod cum accidisset ut alter alterum necopinato videremus, surrexit statim.
Effluit igitur voluptas corporis et prima quaeque avolat saepiusque relinquit causam paenitendi quam recordandi.
Ut alios omittam, hunc appello, quem ille unum secutus est.
Prioris generis est docilitas, memoria;

Quamvis enim depravatae non sint, pravae tamen esse possunt.
Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem;
Itaque et manendi in vita et migrandi ratio omnis iis rebus, quas supra dixi, metienda.
Partim cursu et peragratione laetantur, congregatione aliae coetum quodam modo civitatis imitantur;

Itaque fecimus.

At ille non pertimuit saneque fidenter: Istis quidem ipsis verbis, inquit; Deinceps videndum est, quoniam satis apertum est sibi quemque natura esse carum, quae sit hominis natura.

Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
Ne tum quidem te respicies et cogitabis sibi quemque natum esse et suis voluptatibus?
Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Eorum enim est haec querela, qui sibi cari sunt seseque diligunt.

Cui vero in voluptate summum bonum est, huic omnia sensu, non ratione sunt iudicanda, eaque dicenda optima, quae sint suavissima. Si quidem, inquit, tollerem, sed relinquo. Tanti autem aderant vesicae et torminum morbi, ut nihil ad eorum magnitudinem posset accedere. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Equidem e Cn. In homine autem summa omnis animi est et in animo rationis, ex qua virtus est, quae rationis absolutio definitur, quam etiam atque etiam explicandam putant. Utrum igitur tibi non placet, inquit, virtutisne tantam esse vim, ut ad beate vivendum se ipsa contenta sit? Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Piso, familiaris noster, et alia multa et hoc loco Stoicos irridebat: Quid enim? Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Nam qui sciet ubi quidque positum sit quaque eo veniat, is, etiamsi, quid obrutum erit, poterit eruere semperque esse in disputando suus.

Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat.
Ne amores quidem sanctos a sapiente alienos esse arbitrantur.
Et ais, si una littera commota sit, fore tota ut labet disciplina.
Levatio igitur vitiorum magna fit in iis, qui habent ad virtutem progressionis aliquantum.
Et summatim quidem haec erant de corpore animoque dicenda, quibus quasi informatum est quid hominis natura postulet.

Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Hic quoque suus est de summoque bono dissentiens dici vere Peripateticus non potest. Hic Speusippus, hic Xenocrates, hic eius auditor Polemo, cuius illa ipsa sessio fuit, quam videmus. Ampulla enim sit necne sit, quis non iure optimo irrideatur, si laboret? Quid affers, cur Thorius, cur Caius Postumius, cur omnium horum magister, Orata, non iucundissime vixerit? Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Sequitur disserendi ratio cognitioque naturae;

Aliud igitur esse censet gaudere, aliud non dolere.

Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Qualem igitur hominem natura inchoavit? In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Quos quidem tibi studiose et diligenter tractandos magnopere censeo. Dolor ergo, id est summum malum, metuetur semper, etiamsi non aderit; Tu autem negas fortem esse quemquam posse, qui dolorem malum putet. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere. Quaero igitur, quo modo hae tantae commendationes a natura profectae subito a sapientia relictae sint. In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Beatus sibi videtur esse moriens.

Eadem fortitudinis ratio reperietur. Hoc simile tandem est? Rationis enim perfectio est virtus; Suo enim quisque studio maxime ducitur. Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Atque etiam ad iustitiam colendam, ad tuendas amicitias et reliquas caritates quid natura valeat haec una cognitio potest tradere. Quam nemo umquam voluptatem appellavit, appellat; Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret.

Cuius quidem, quoniam Stoicus fuit, sententia condemnata mihi videtur esse inanitas ista verborum.

Sed nunc, quod agimus; Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Quid enim ab antiquis ex eo genere, quod ad disserendum valet, praetermissum est? Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis. Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus; Minime vero istorum quidem, inquit. Quid, si non sensus modo ei sit datus, verum etiam animus hominis? Nos vero, inquit ille; Tollenda est atque extrahenda radicitus. Hoc foedus facere si potuerunt, faciant etiam illud, ut aequitatem, modestiam, virtutes omnes per se ipsas gratis diligant. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate.

Praeclare hoc quidem. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Frater et T. Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate. Quantum Aristoxeni ingenium consumptum videmus in musicis? Quem enim ardorem studii censetis fuisse in Archimede, qui dum in pulvere quaedam describit attentius, ne patriam quidem captam esse senserit? Equidem, sed audistine modo de Carneade? Omnis sermo elegans sumi potest, tum varietas est tanta artium, ut nemo sine eo instrumento ad ullam rem illustriorem satis ornatus possit accedere. Sed quid attinet de rebus tam apertis plura requirere? Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Et quod est munus, quod opus sapientiae? Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?

Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit.
Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam;
Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum;

Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia;
Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus.
Quando enim Socrates, qui parens philosophiae iure dici potest, quicquam tale fecit?
Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.

Cur id non ita fit? Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus; Itaque nostrum est-quod nostrum dico, artis est-ad ea principia, quae accepimus. Dicuntur ista, Cato, magnifice, inquam, sed videsne verborum gloriam tibi cum Pyrrhone et cum Aristone, qui omnia exaequant, esse communem? Eaedem res maneant alio modo. Ego vero isti, inquam, permitto. Quia, si mala sunt, is, qui erit in iis, beatus non erit. Et non ex maxima parte de tota iudicabis? Facit enim ille duo seiuncta ultima bonorum, quae ut essent vera, coniungi debuerunt; Eaedem res maneant alio modo. Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria?

Quibus expositis facilis est coniectura ea maxime esse
            expetenda ex nostris, quae plurimum habent dignitatis, ut
            optimae cuiusque partis, quae per se expetatur, virtus sit
            expetenda maxime.

            Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas
            doloris, divitiae, valitudo;

Sapientia enim et animi magnitudinem complectitur et iustitiam, et ut omnia, quae homini accidant, infra se esse iudicet, quod idem ceteris artibus non contingit.

An potest cupiditas finiri? Proclivi currit oratio. Scripsit enim et multis saepe verbis et breviter arteque in eo libro, quem modo nominavi, mortem nihil ad nos pertinere. Cur haec eadem Democritus?

Totum genus hoc Zeno et qui ab eo sunt aut non potuerunt aut noluerunt, certe reliquerunt. Sed existimo te, sicut nostrum Triarium, minus ab eo delectari, quod ista Platonis, Aristoteli, Theophrasti orationis ornamenta neglexerit. Sit enim idem caecus, debilis.

Atqui haec patefactio quasi rerum opertarum, cum quid quidque sit aperitur, definitio est. Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic affectum, ut optime is affici possit ad naturamque accommodatissime. Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt? Conferam avum tuum Drusum cum C. Conferam tecum, quam cuique verso rem subicias; Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Is es profecto tu.

Memini vero, inquam;

Non autem hoc: igitur ne illud quidem. Quae adhuc, Cato, a te dicta sunt, eadem, inquam, dicere posses, si sequerere Pyrrhonem aut Aristonem. Si enim sapiens aliquis miser esse possit, ne ego istam gloriosam memorabilemque virtutem non magno aestimandam putem. Quod autem satis est, eo quicquid accessit, nimium est; Nam cui proposito sit conservatio sui, necesse est huic partes quoque sui caras suo genere laudabiles. At, illa, ut vobis placet, partem quandam tuetur, reliquam deserit. Nec enim, omnes avaritias si aeque avaritias esse dixerimus, sequetur ut etiam aequas esse dicamus. Tenuit permagnam Sextilius hereditatem, unde, si secutus esset eorum sententiam, qui honesta et recta emolumentis omnibus et commodis anteponerent, nummum nullum attigisset. Is ita vivebat, ut nulla tam exquisita posset inveniri voluptas, qua non abundaret. Vide ne ista sint Manliana vestra aut maiora etiam, si imperes quod facere non possim. Ergo in utroque exercebantur, eaque disciplina effecit tantam illorum utroque in genere dicendi copiam. Nos grave certamen belli clademque tenemus, Graecia quam Troiae divino numine vexit, Omniaque e latis rerum vestigia terris.

Mihi enim satis est, ipsis non satis. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Itaque eos id agere, ut a se dolores, morbos, debilitates repellant. Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Quo minus animus a se ipse dissidens secumque discordans gustare partem ullam liquidae voluptatis et liberae potest. Et homini, qui ceteris animantibus plurimum praestat, praecipue a natura nihil datum esse dicemus? Cave putes quicquam esse verius. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Ut aliquid scire se gaudeant?

Res enim se praeclare habebat, et quidem in utraque parte. Poterat autem inpune; Sed mehercule pergrata mihi oratio tua. Est autem etiam actio quaedam corporis, quae motus et status naturae congruentis tenet; Deinde prima illa, quae in congressu solemus: Quid tu, inquit, huc? Pisone in eo gymnasio, quod Ptolomaeum vocatur, unaque nobiscum Q. Aufidio, praetorio, erudito homine, oculis capto, saepe audiebam, cum se lucis magis quam utilitatis desiderio moveri diceret. Intrandum est igitur in rerum naturam et penitus quid ea postulet pervidendum; Roges enim Aristonem, bonane ei videantur haec: vacuitas doloris, divitiae, valitudo; At, si voluptas esset bonum, desideraret. Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur. Nullum inveniri verbum potest quod magis idem declaret Latine, quod Graece, quam declarat voluptas.

Cur igitur, inquam, res tam dissimiles eodem nomine appellas? Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere? Quod equidem non reprehendo; In primo enim ortu inest teneritas ac mollitia quaedam, ut nec res videre optimas nec agere possint. Color egregius, integra valitudo, summa gratia, vita denique conferta voluptatum omnium varietate. Non semper, inquam; A mene tu? Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Tubulum fuisse, qua illum, cuius is condemnatus est rogatione, P.

Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus. Esse enim, nisi eris, non potes. Alterum autem genus est magnarum verarumque virtutum, quas appellamus voluntarias, ut prudentiam, temperantiam, fortitudinem, iustitiam et reliquas eiusdem generis. At coluit ipse amicitias. Sed haec ab Antiocho, familiari nostro, dicuntur multo melius et fortius, quam a Stasea dicebantur. De vacuitate doloris eadem sententia erit. Ex quo intellegitur officium medium quiddam esse, quod neque in bonis ponatur neque in contrariis. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Ex ea difficultate illae fallaciloquae, ut ait Accius, malitiae natae sunt. De maximma autem re eodem modo, divina mente atque natura mundum universum et eius maxima partis administrari. Non potes, nisi retexueris illa.

Sed ut ad propositum-de dolore enim cum diceremus, ad istam epistulam delati sumus-, nunc totum illud concludi sic licet: qui in summo malo est, is tum, cum in eo est, non est beatus;

Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Nam his libris eum malo quam reliquo ornatu villae delectari. In eo autem voluptas omnium Latine loquentium more ponitur, cum percipitur ea, quae sensum aliquem moveat, iucunditas. Nec enim, dum metuit, iustus est, et certe, si metuere destiterit, non erit; Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Stuprata per vim Lucretia a regis filio testata civis se ipsa interemit. Et quidem, Cato, hanc totam copiam iam Lucullo nostro notam esse oportebit; Primum cur ista res digna odio est, nisi quod est turpis? Theophrasti igitur, inquit, tibi liber ille placet de beata vita? Sed est forma eius disciplinae, sicut fere ceterarum, triplex: una pars est naturae, disserendi altera, vivendi tertia. Sint modo partes vitae beatae. Commentarios quosdam, inquam, Aristotelios, quos hic sciebam esse, veni ut auferrem, quos legerem, dum essem otiosus;

Quis est, qui non oderit libidinosam, protervam adolescentiam? Illum mallem levares, quo optimum atque humanissimum virum, Cn. Sic igitur in homine perfectio ista in eo potissimum, quod est optimum, id est in virtute, laudatur. Huc et illuc, Torquate, vos versetis licet, nihil in hac praeclara epistula scriptum ab Epicuro congruens et conveniens decretis eius reperietis. Ex quo, id quod omnes expetunt, beate vivendi ratio inveniri et comparari potest. Et quidem illud ipsum non nimium probo et tantum patior, philosophum loqui de cupiditatibus finiendis. Non enim quaero quid verum, sed quid cuique dicendum sit.

Quod iam a me expectare noli. Idemque diviserunt naturam hominis in animum et corpus. Non est igitur voluptas bonum. Haec para/doca illi, nos admirabilia dicamus. Et quidem Arcesilas tuus, etsi fuit in disserendo pertinacior, tamen noster fuit; Velut ego nunc moveor. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Unum est sine dolore esse, alterum cum voluptate. Quae duo sunt, unum facit. Num quid tale Democritus? Ut proverbia non nulla veriora sint quam vestra dogmata. Atqui reperies, inquit, in hoc quidem pertinacem; Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

At hoc in eo M.

Quae cum essent dicta, discessimus. Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Et si in ipsa gubernatione neglegentia est navis eversa, maius est peccatum in auro quam in palea. Nec lapathi suavitatem acupenseri Galloni Laelius anteponebat, sed suavitatem ipsam neglegebat; Frater et T. Sed vos squalidius, illorum vides quam niteat oratio. Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant.

A quibus propter discendi cupiditatem videmus ultimas terras esse peragratas. Pudebit te, inquam, illius tabulae, quam Cleanthes sane commode verbis depingere solebat. Equidem e Cn. Nondum autem explanatum satis, erat, quid maxime natura vellet. Ita, quem ad modum in senatu semper est aliquis, qui interpretem postulet, sic, isti nobis cum interprete audiendi sunt. Age, inquies, ista parva sunt. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Tria genera cupiditatum, naturales et necessariae, naturales et non necessariae, nec naturales nec necessariae. Nihil ad rem! Ne sit sane; Hanc quoque iucunditatem, si vis, transfer in animum; Aut unde est hoc contritum vetustate proverbium: quicum in tenebris? Sed haec nihil sane ad rem;

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius. Verum hoc idem saepe faciamus. Mihi quidem Homerus huius modi quiddam vidisse videatur in iis, quae de Sirenum cantibus finxerit. Ita enim vivunt quidam, ut eorum vita refellatur oratio. An quae de prudentia, de cognitione rerum, de coniunctione generis humani, quaeque ab eisdem de temperantia, de modestia, de magnitudine animi, de omni honestate dicuntur? Si enim ita est, vide ne facinus facias, cum mori suadeas. Non est enim vitium in oratione solum, sed etiam in moribus.

Itaque his sapiens semper vacabit.

Collige omnia, quae soletis: Praesidium amicorum. Haec non erant eius, qui innumerabilis mundos infinitasque regiones, quarum nulla esset ora, nulla extremitas, mente peragravisset. Quam vellem, inquit, te ad Stoicos inclinavisses! erat enim, si cuiusquam, certe tuum nihil praeter virtutem in bonis ducere. Obsecro, inquit, Torquate, haec dicit Epicurus? Possumusne hic scire qualis sit, nisi contulerimus inter nos, cum finem bonorum dixerimus, quid finis, quid etiam sit ipsum bonum? Atque ut ceteri dicere existimantur melius quam facere, sic hi mihi videntur facere melius quam dicere. Nonne igitur tibi videntur, inquit, mala? Parvi enim primo ortu sic iacent, tamquam omnino sine animo sint. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Itaque ut quisque optime natus institutusque est, esse omnino nolit in vita, si gerendis negotiis orbatus possit paratissimis vesci voluptatibus. At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. Ne vitationem quidem doloris ipsam per se quisquam in rebus expetendis putavit, nisi etiam evitare posset. Nec enim ignoras his istud honestum non summum modo, sed etiam, ut tu vis, solum bonum videri.

Itaque fecimus.: Si enim ad populum me vocas, eum.
Quonam modo?: Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.
Moriatur, inquit.: Non minor, inquit, voluptas percipitur ex vilissimis rebus quam ex pretiosissimis.
Prave, nequiter, turpiter cenabat;: Dic in quovis conventu te omnia facere, ne doleas.

Omne enim animal, simul et ortum est, se ipsum et omnes
            partes suas diligit duasque, quae maximae sunt, in primis
            amplectitur, animum et corpus, deinde utriusque partes.

            Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.

Tum Torquatus: Prorsus, inquit, assentior;

Somnum denique nobis, nisi requietem corporibus et is medicinam quandam laboris afferret, contra naturam putaremus datum; Sed et illum, quem nominavi, et ceteros sophistas, ut e Platone intellegi potest, lusos videmus a Socrate.

Quem enim deditum voluptatibus, quem cupiditatum incendiis inflammatum in iis potiendis, quae acerrime concupivisset, tanta laetitia perfundi arbitramur, quanta aut superiorem Africanum Hannibale victo aut posteriorem Karthagine eversa?

Tollenda est atque extrahenda radicitus.

Itaque vides, quo modo loquantur, nova verba fingunt, deserunt usitata. Quis enim potest istis, quae te, ut ais, delectant, brevibus et acutis auditis de sententia decedere? Videmusne ut pueri ne verberibus quidem a contemplandis rebus perquirendisque deterreantur? Si est nihil in eo, quod perficiendum est, praeter motum ingenii quendam, id est rationem, necesse est huic ultimum esse virtute agere; Ut nemo dubitet, eorum omnia officia quo spectare, quid sequi, quid fugere debeant? Suo enim quisque studio maxime ducitur. Et hercule-fatendum est enim, quod sentio -mirabilis est apud illos contextus rerum. Quod cum dixissent, ille contra. Videsne quam sit magna dissensio? Itaque si aut requietem natura non quaereret aut eam posset alia quadam ratione consequi. Vide igitur ne non debeas verbis nostris uti, sententiis tuis. Quicquid enim a sapientia proficiscitur, id continuo debet expletum esse omnibus suis partibus;

Sed ea mala virtuti magnitudine obruebantur.
Atque haec ita iustitiae propria sunt, ut sint virtutum reliquarum communia.
Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Non igitur de improbo, sed de callido improbo quaerimus, qualis Q.
Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Quid enim de amicitia statueris utilitatis causa expetenda vides.
Quo modo autem philosophus loquitur?
Mihi enim satis est, ipsis non satis.
Vives, inquit Aristo, magnifice atque praeclare, quod erit cumque visum ages, numquam angere, numquam cupies, numquam timebis.

Qui autem diffidet perpetuitati bonorum suorum, timeat
            necesse est, ne aliquando amissis illis sit miser.

            Nam diligi et carum esse iucundum est propterea, quia
            tutiorem vitam et voluptatem pleniorem efficit.

Itaque quae sunt eorum consolationes, quae cohortationes,
            quae etiam monita et consilia scripta ad summos viros! Erat
            enim apud eos, ut est rerum ipsarum natura, sic dicendi
            exercitatio duplex.

            Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae
            sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum.

Quicquid porro animo cernimus, id omne oritur a sensibus;

Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Qualem igitur hominem natura inchoavit? Cum enim summum bonum in voluptate ponat, negat infinito tempore aetatis voluptatem fieri maiorem quam finito atque modico. Qui si ea, quae dicit, ita sentiret, ut verba significant, quid inter eum et vel Pyrrhonem vel Aristonem interesset? Dici enim nihil potest verius. Nam quibus rebus efficiuntur voluptates, eae non sunt in potestate sapientis.

Animadverti, ínquam, te isto modo paulo ante ponere, et scio ab Antiocho nostro dici sic solere; Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum. Vide, quantum, inquam, fallare, Torquate. Quis istud possit, inquit, negare? Quonam modo? Hoc loco discipulos quaerere videtur, ut, qui asoti esse velint, philosophi ante fiant. Nihil enim desiderabile concupiscunt, plusque in ipsa iniuria detrimenti est quam in iis rebus emolumenti, quae pariuntur iniuria. Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare? Cum vero paulum processerunt, lusionibus vel laboriosis delectantur, ut ne verberibus quidem deterreri possint, eaque cupiditas agendi aliquid adolescit una cum aetatibus. Cum id fugiunt, re eadem defendunt, quae Peripatetici, verba. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Gracchum patrem non beatiorem fuisse quam fillum, cum alter stabilire rem publicam studuerit, alter evertere. Voluptatem cum summum bonum diceret, primum in eo ipso parum vidit, deinde hoc quoque alienum; Quid dubitas igitur mutare principia naturae?

Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Quod mihi quidem visus est, cum sciret, velle tamen confitentem audire Torquatum. Sed haec in pueris; Tria genera bonorum;

An est aliquid per se ipsum flagitiosum, etiamsi nulla comitetur infamia?

Id enim volumus, id contendimus, ut officii fructus sit ipsum officium. Satisne vobis videor pro meo iure in vestris auribus commentatus? Hoc est non modo cor non habere, sed ne palatum quidem. Scaevolam M. Zenonis est, inquam, hoc Stoici. Nec vero hoc oratione solum, sed multo magis vita et factis et moribus comprobavit. Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat. Ista ipsa, quae tu breviter: regem, dictatorem, divitem solum esse sapientem, a te quidem apte ac rotunde;

Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio.
Quod autem ratione actum est, id officium appellamus.
Haec quo modo conveniant, non sane intellego.
Quid igitur dubitamus in tota eius natura quaerere quid sit effectum?
Cupit enim dícere nihil posse ad beatam vitam deesse sapienti.
Et quidem, inquit, vehementer errat;

Quibus rebus intellegitur nec timiditatem ignaviamque vituperari nec fortitudinem patientiamque laudari suo nomine, sed illas reici, quia dolorem pariant, has optari, quia voluptatem.

Hanc in motu voluptatem -sic enim has suaves et quasi dulces voluptates appellat-interdum ita extenuat, ut M. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Tria genera bonorum; Nec vero audiendus Hieronymus, cui summum bonum est idem, quod vos interdum vel potius nimium saepe dicitis, nihil dolere. Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri. Quin etiam ferae, inquit Pacuvius, quíbus abest, ad praécavendum intéllegendi astútia, iniecto terrore mortis horrescunt. Modo etiam paulum ad dexteram de via declinavi, ut ad Pericli sepulcrum accederem. Quaerimus enim finem bonorum.

Quo modo?: Aliena dixit in physicis nec ea ipsa, quae tibi probarentur;
Age sane, inquam.: Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit?
Etiam beatissimum?: Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Recte, inquit, intellegis.: Idque testamento cavebit is, qui nobis quasi oraculum ediderit nihil post mortem ad nos pertinere?
Sed nimis multa.: Ea, quae dialectici nunc tradunt et docent, nonne ab illis instituta sunt aut inventa sunt?

Quod quidem nobis non saepe contingit. Nihil enim iam habes, quod ad corpus referas; Commoda autem et incommoda in eo genere sunt, quae praeposita et reiecta diximus; Negat esse eam, inquit, propter se expetendam. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. Honestum igitur id intellegimus, quod tale est, ut detracta omni utilitate sine ullis praemiis fructibusve per se ipsum possit iure laudari. Potius ergo illa dicantur: turpe esse, viri non esse debilitari dolore, frangi, succumbere. Aliter homines, aliter philosophos loqui putas oportere?

Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Urgent tamen et nihil remittunt. At ego quem huic anteponam non audeo dicere; Praeclarae mortes sunt imperatoriae; At quicum ioca seria, ut dicitur, quicum arcana, quicum occulta omnia? Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Vides igitur te aut ea sumere, quae non concedantur, aut ea, quae etiam concessa te nihil iuvent. Mihi enim satis est, ipsis non satis. Quod si ita est, sequitur id ipsum, quod te velle video, omnes semper beatos esse sapientes. Sin autem est in ea, quod quidam volunt, nihil impedit hanc nostram comprehensionem summi boni. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum?

Quis enim redargueret?: Itaque dicunt nec dubitant: mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac.
Equidem e Cn.: Quid de Platone aut de Democrito loquar?
Neutrum vero, inquit ille.: Quamquam ab iis philosophiam et omnes ingenuas disciplinas habemus;
At certe gravius.: Mihi enim erit isdem istis fortasse iam utendum.
Non semper, inquam;: Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
Venit ad extremum;: Ab hoc autem quaedam non melius quam veteres, quaedam omnino relicta.

Prioris generis est docilitas, memoria; Quid tanto concursu honestissimorum studiorum, tanto virtutum comitatu, si ea nullam ad aliam rem nisi ad voluptatem conquiruntur? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Qui autem de summo bono dissentit de tota philosophiae ratione dissentit. Explanetur igitur.

Haeret in salebra.: Aut, Pylades cum sis, dices te esse Orestem, ut moriare pro amico?
Quonam, inquit, modo?: Etsi ea quidem, quae adhuc dixisti, quamvis ad aetatem recte isto modo dicerentur.
Pollicetur certe.: Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare?
Respondeat totidem verbis.: Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est.

Quarum cum una sit, qua mores conformari putantur, differo
            eam partem, quae quasi stirps ets huius quaestionis.

            Ita finis bonorum existit secundum naturam vivere sic
            affectum, ut optime is affici possit ad naturamque
            accommodatissime.

Theophrastum tamen adhibeamus ad pleraque, dum modo plus in virtute teneamus, quam ille tenuit, firmitatis et roboris. Qui ita affectus, beatum esse numquam probabis; Nihil illinc huc pervenit. Hoc etsi multimodis reprehendi potest, tamen accipio, quod dant. Quo igitur, inquit, modo? Quis enim est, qui non videat haec esse in natura rerum tria? Idem fecisset Epicurus, si sententiam hanc, quae nunc Hieronymi est, coniunxisset cum Aristippi vetere sententia. Minime id quidem, inquam, alienum, multumque ad ea, quae quaerimus, explicatio tua ista profecerit.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.

Quod dicit Epicurus etiam de voluptate, quae minime sint voluptates, eas obscurari saepe et obrui.
Itaque a sapientia praecipitur se ipsam, si usus sit, sapiens ut relinquat.
A primo, ut opinor, animantium ortu petitur origo summi boni.
Quod iam a me expectare noli.
Quae qui non vident, nihil umquam magnum ac cognitione dignum amaverunt.

Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit?
Res enim fortasse verae, certe graves, non ita tractantur, ut debent, sed aliquanto minutius.
Si enim ad populum me vocas, eum.
Age, inquies, ista parva sunt.
Quid enim possumus hoc agere divinius?

Quare ad ea primum, si videtur;

Qui est in parvis malis. An, si id probas, fieri ita posse negas, ut ii, qui virtutis compotes sint, etiam malis quibusdam affecti beati sint? Invidiosum nomen est, infame, suspectum. Nec vero ut voluptatem expetat, natura movet infantem, sed tantum ut se ipse diligat, ut integrum se salvumque velit. Non est igitur summum malum dolor. Praeterea sublata cognitione et scientia tollitur omnis ratio et vitae degendae et rerum gerendarum. Ita prorsus, inquam; Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset. Tum ille: Tu autem cum ipse tantum librorum habeas, quos hic tandem requiris? Scio enim esse quosdam, qui quavis lingua philosophari possint; Si mala non sunt, iacet omnis ratio Peripateticorum. Quis, quaeso, inquit, est, qui quid sit voluptas nesciat, aut qui, quo magis id intellegat, definitionem aliquam desideret?

Superiores tres erant, quae esse possent, quarum est una sola defensa, eaque vehementer. Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Tum ille: Finem, inquit, interrogandi, si videtur, quod quidem ego a principio ita me malle dixeram hoc ipsum providens, dialecticas captiones. Quis tibi ergo istud dabit praeter Pyrrhonem, Aristonem eorumve similes, quos tu non probas? Ergo in iis adolescentibus bonam spem esse dicemus et magnam indolem, quos suis commodis inservituros et quicquid ipsis expediat facturos arbitrabimur? Quocumque enim modo summum bonum sic exponitur, ut id vacet honestate, nec officia nec virtutes in ea ratione nec amicitiae constare possunt. Nam quod ita positum est, quod dissolutum sit, id esse sine sensu, id eius modi est, ut non satis plane dicat quid sit dissolutum. Falli igitur possumus. Quae cum essent dicta, discessimus.

Quamquam te quidem video minime esse deterritum. Ut optime, secundum naturam affectum esse possit. Epicurus autem cum in prima commendatione voluptatem dixisset, si eam, quam Aristippus, idem tenere debuit ultimum bonorum, quod ille; Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; At ille pellit, qui permulcet sensum voluptate. Quod si ita sit, cur opera philosophiae sit danda nescio. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Praeclarae mortes sunt imperatoriae; Quid adiuvas? Cur igitur, cum de re conveniat, non malumus usitate loqui? Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Nam et complectitur verbis, quod vult, et dicit plane, quod intellegam; Sed tu, ut dignum est tua erga me et philosophiam voluntate ab adolescentulo suscepta, fac ut Metrodori tueare liberos. Duo enim genera quae erant, fecit tria.

Prioris generis est docilitas, memoria;

Ego vero isti, inquam, permitto. Nam illud vehementer repugnat, eundem beatum esse et multis malis oppressum. Quae iam oratio non a philosopho aliquo, sed a censore opprimenda est. Se dicere inter honestum et turpe nimium quantum, nescio quid inmensum, inter ceteras res nihil omnino interesse.

Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur.
In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret.
Ergo infelix una molestia, fellx rursus, cum is ipse anulus in praecordiis piscis inventus est?

Tenesne igitur, inquam, Hieronymus Rhodius quid dicat esse summum bonum, quo putet omnia referri oportere?

Nec vero intermittunt aut admirationem earum rerum, quae sunt ab antiquis repertae, aut investigationem novarum. Nunc omni virtuti vitium contrario nomine opponitur. Quae in controversiam veniunt, de iis, si placet, disseramus. Immo videri fortasse. Nam quod ait sensibus ipsis iudicari voluptatem bonum esse, dolorem malum, plus tribuit sensibus, quam nobis leges permittunt, cum privatarum litium iudices sumus. Illis videtur, qui illud non dubitant bonum dicere -; In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quem Tiberina descensio festo illo die tanto gaudio affecit, quanto L. Ut vero conservetur omnis homini erga hominem societas, coniunctio, caritas, et emolumenta et detrimenta, quae felmata et blammata appellant, communia esse voluerunt; Quid, quod homines infima fortuna, nulla spe rerum gerendarum, opifices denique delectantur historia? Sed potestne rerum maior esse dissensio? Progredientibus autem aetatibus sensim tardeve potius quasi nosmet ipsos cognoscimus.

Itaque hic ipse iam pridem est reiectus; Sed hoc sane concedamus. Scrupulum, inquam, abeunti; Cuius ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Mihi enim satis est, ipsis non satis. Sin te auctoritas commovebat, nobisne omnibus et Platoni ipsi nescio quem illum anteponebas? Si stante, hoc natura videlicet vult, salvam esse se, quod concedimus; Mene ergo et Triarium dignos existimas, apud quos turpiter loquare?

Quid tibi, Torquate, quid huic Triario litterae, quid historiae cognitioque rerum, quid poetarum evolutio, quid tanta tot versuum memoria voluptatis affert?

Non enim actionis aut officii ratio impellit ad ea, quae secundum naturam sunt, petenda, sed ab iis et appetitio et actio commovetur. Quacumque enim ingredimur, in aliqua historia vestigium ponimus. Quaesita enim virtus est, non quae relinqueret naturam, sed quae tueretur. Egone quaeris, inquit, quid sentiam? Nihil acciderat ei, quod nollet, nisi quod anulum, quo delectabatur, in mari abiecerat. Si vero id etiam explanare velles apertiusque diceres nihil eum fecisse nisi voluptatis causa, quo modo eum tandem laturum fuisse existimas? Habes, inquam, Cato, formam eorum, de quibus loquor, philosophorum. Sed quoniam et advesperascit et mihi ad villam revertendum est, nunc quidem hactenus; Mihi enim satis est, ipsis non satis. Coniunctio autem cum honestate vel voluptatis vel non dolendi id ipsum honestum, quod amplecti vult, id efficit turpe. Sedulo, inquam, faciam.

Negare non possum.: Sit hoc ultimum bonorum, quod nunc a me defenditur;
Itaque fecimus.: Sed ad bona praeterita redeamus.
Quare conare, quaeso.: Ita fit cum gravior, tum etiam splendidior oratio.
Sed fortuna fortis;: Praeteritis, inquit, gaudeo.

Consequentia exquirere, quoad sit id, quod volumus, effectum.
An dolor longissimus quisque miserrimus, voluptatem non optabiliorem diuturnitas facit?
Ne in odium veniam, si amicum destitero tueri.
Nihil est enim, de quo aliter tu sentias atque ego, modo commutatis verbis ipsas res conferamus.

Quod autem magnum dolorem brevem, longinquum levem esse dicitis, id non intellego quale sit. Uterque enim summo bono fruitur, id est voluptate. Ego vero isti, inquam, permitto. Huius, Lyco, oratione locuples, rebus ipsis ielunior. Themistocles quidem, cum ei Simonides an quis alius artem memoriae polliceretur, Oblivionis, inquit, mallem. Res tota, Torquate, non doctorum hominum, velle post mortem epulis celebrari memoriam sui nominis. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem. Ipse negat, ut ante dixi, luxuriosorum vitam reprehendendam, nisi plane fatui sint, id est nisi aut cupiant aut metuant. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Ita multa dicunt, quae vix intellegam. In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt.

Quid autem est amare, e quo nomen ductum amicitiae est, nisi velle bonis aliquem affici quam maximis, etiamsi ad se ex iis nihil redundet?

Ita est quoddam commune officium sapientis et insipientis, ex quo efficitur versari in iis, quae media dicamus. Bonum patria: miserum exilium. Eam stabilem appellas. Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est moderatio cupiditatum rationi oboediens. Sed haec omittamus; Est enim effectrix multarum et magnarum voluptatum. Nihil ad rem! Ne sit sane; Cur tantas regiones barbarorum pedibus obiit, tot maria transmisit? Nam si quae sunt aliae, falsum est omnis animi voluptates esse e corporis societate. Age, inquies, ista parva sunt.

Obscura, inquit, quaedam esse confiteor, nec tamen ab illis ita dicuntur de industria, sed inest in rebus ipsis obscuritas. De malis autem et bonis ab iis animalibus, quae nondum depravata sint, ait optime iudicari. Negat enim summo bono afferre incrementum diem. Addebat etiam se in legem Voconiam iuratum contra eam facere non audere, nisi aliter amicis videretur. Quid enim mihi potest esse optatius quam cum Catone, omnium virtutum auctore, de virtutibus disputare? In parvis enim saepe, qui nihil eorum cogitant, si quando iis ludentes minamur praecipitaturos alicunde, extimescunt. Hoc ipsum elegantius poni meliusque potuit. Tria genera bonorum; Cuius similitudine perspecta in formarum specie ac dignitate transitum est ad honestatem dictorum atque factorum.

Idcirco enim non desideraret, quia, quod dolore caret, id in voluptate est. Cyrenaici quidem non recusant; Ita ceterorum sententiis semotis relinquitur non mihi cum Torquato, sed virtuti cum voluptate certatio. Amicitiae vero locus ubi esse potest aut quis amicus esse cuiquam, quem non ipsum amet propter ipsum? Te enim iudicem aequum puto, modo quae dicat ille bene noris. Etenim nec iustitia nec amicitia esse omnino poterunt, nisi ipsae per se expetuntur. Quae fere omnia appellantur uno ingenii nomine, easque virtutes qui habent, ingeniosi vocantur. Iam id ipsum absurdum, maximum malum neglegi.

Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Sed ad illum redeo. Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.

Quid nunc honeste dicit?
Cur id non ita fit?
Itaque in rebus minime obscuris non multus est apud eos disserendi labor.

Nunc ita separantur, ut disiuncta sint, quo nihil potest
            esse perversius.

            Transfer idem ad modestiam vel temperantiam, quae est
            moderatio cupiditatum rationi oboediens.

Ex quo intellegitur idem illud, solum bonum esse, quod honestum sit, idque esse beate vivere: honeste, id est cum virtute, vivere.

Audeo dicere, inquit.: An dubium est, quin virtus ita maximam partem optineat in rebus humanis, ut reliquas obruat?
Beatum, inquit.: Non quaeritur autem quid naturae tuae consentaneum sit, sed quid disciplinae.
Sed haec omittamus;: At modo dixeras nihil in istis rebus esse, quod interesset.
Ut pulsi recurrant?: Certe non potest.
Scrupulum, inquam, abeunti;: Omnia contraria, quos etiam insanos esse vultis.

Sed ille, ut dixi, vitiose. Quam ob rem tandem, inquit, non satisfacit? Sed certe opus est ea valere et vigere et naturales motus ususque habere, ut nec absit quid eorum nec aegrum debilitatumve sit; Quod cum ita sit, perspicuum est omnis rectas res atque laudabilis eo referri, ut cum voluptate vivatur. Quae quidem vel cum periculo est quaerenda vobis; Sed audiamus ipsum: Compensabatur, inquit, tamen cum his omnibus animi laetitia, quam capiebam memoria rationum inventorumque nostrorum. Utinam quidem dicerent alium alio beatiorem! Iam ruinas videres. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Erat enim Polemonis. Aut etiam, ut vestitum, sic sententiam habeas aliam domesticam, aliam forensem, ut in fronte ostentatio sit, intus veritas occultetur? Hic, qui utrumque probat, ambobus debuit uti, sicut facit re, neque tamen dividit verbis.

Aliter enim explicari, quod quaeritur, non potest. Quis est tam dissimile homini. Atqui iste locus est, Piso, tibi etiam atque etiam confirmandus, inquam; Non enim, si malum est dolor, carere eo malo satis est ad bene vivendum. Ne discipulum abducam, times. Quod non subducta utilitatis ratione effici solet, sed ipsum a se oritur et sua sponte nascitur. Tum Lucius: Mihi vero ista valde probata sunt, quod item fratri puto. Quid, si reviviscant Platonis illi et deinceps qui eorum auditores fuerunt, et tecum ita loquantur? Saepe ab Aristotele, a Theophrasto mirabiliter est laudata per se ipsa rerum scientia; Sed quod proximum fuit non vidit.

Dici enim nihil potest verius. Bonum liberi: misera orbitas. Hanc se tuus Epicurus omnino ignorare dicit quam aut qualem esse velint qui honestate summum bonum metiantur. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? At quanta conantur! Mundum hunc omnem oppidum esse nostrum! Incendi igitur eos, qui audiunt, vides. Quodsi vultum tibi, si incessum fingeres, quo gravior viderere, non esses tui similis; Qui autem voluptate vitam effici beatam putabit, qui sibi is conveniet, si negabit voluptatem crescere longinquitate? Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Non semper, inquam; Temporibus autem quibusdam et aut officiis debitis aut rerum necessitatibus saepe eveniet, ut et voluptates repudiandae sint et molestiae non recusandae. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines. Vide, ne etiam menses! nisi forte eum dicis, qui, simul atque arripuit, interficit. Nobis Heracleotes ille Dionysius flagitiose descivisse videtur a Stoicis propter oculorum dolorem. Nam bonum ex quo appellatum sit, nescio, praepositum ex eo credo, quod praeponatur aliis. Non enim in selectione virtus ponenda erat, ut id ipsum, quod erat bonorum ultimum, aliud aliquid adquireret.

Nos commodius agimus.: Haec et tu ita posuisti, et verba vestra sunt.
Hunc vos beatum;: Quamquam haec quidem praeposita recte et reiecta dicere licebit.
ALIO MODO.: Animi enim quoque dolores percipiet omnibus partibus maiores quam corporis.
Itaque fecimus.: Similiter sensus, cum accessit ad naturam, tuetur illam quidem, sed etiam se tuetur;
Sed videbimus.: Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus?
Sed haec omittamus;: Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas?

At negat Epicurus-hoc enim vestrum lumen estquemquam, qui honeste non vivat, iucunde posse vivere. In his igitur partibus duabus nihil erat, quod Zeno commutare gestiret. Quod enim vituperabile est per se ipsum, id eo ipso vitium nominatum puto, vel etiam a vitio dictum vituperari. In quo etsi est magnus, tamen nova pleraque et perpauca de moribus.

Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? In omni enim arte vel studio vel quavis scientia vel in ipsa virtute optimum quidque rarissimum est. De quibus etsi a Chrysippo maxime est elaboratum, tamen a Zenone minus multo quam ab antiquis; Est, ut dicis, inquam. Bona autem corporis huic sunt, quod posterius posui, similiora. Praeteritis, inquit, gaudeo. Quid dubitas igitur mutare principia naturae? Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Nam memini etiam quae nolo, oblivisci non possum quae volo. Eodem modo is enim tibi nemo dabit, quod, expetendum sit, id esse laudabile. Et quidem iure fortasse, sed tamen non gravissimum est testimonium multitudinis. Iam quae corporis sunt, ea nec auctoritatem cum animi partibus, comparandam et cognitionem habent faciliorem. Nam et a te perfici istam disputationem volo, nec tua mihi oratio longa videri potest. Quare hoc videndum est, possitne nobis hoc ratio philosophorum dare.

Ergo hoc quidem apparet, nos ad agendum esse natos.

Quam haec sunt contraria! hic si definire, si dividere
            didicisset, si loquendi vim, si denique consuetudinem
            verborum teneret, numquam in tantas salebras incidisset.

            Sed hoc summum bonum, quod tertia significatione
            intellegitur, eaque vita, quae ex summo bono degitur, quia
            coniuncta ei virtus est.

Illud dico, ea, quae dicat, praeclare inter se cohaerere.

Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. Vestri haec verecundius, illi fortasse constantius. Minime vero, inquit ille, consentit. Multoque hoc melius nos veriusque quam Stoici. Graccho, eius fere, aequalí?

Tum Triarius: Posthac quidem, inquit, audacius.

In quibus doctissimi illi veteres inesse quiddam caeleste et divinum putaverunt. Laboro autem non sine causa; Hoc loco tenere se Triarius non potuit. Quid de Pythagora? Memini vero, inquam; Quis non odit sordidos, vanos, leves, futtiles? Sed plane dicit quod intellegit. Hoc est non dividere, sed frangere. Ut necesse sit omnium rerum, quae natura vigeant, similem esse finem, non eundem. Quae tamen a te agetur non melior, quam illae sunt, quas interdum optines.

Hunc vos beatum; Minime vero, inquit ille, consentit. Idem iste, inquam, de voluptate quid sentit? Quis animo aequo videt eum, quem inpure ac flagitiose putet vivere? Primum in nostrane potestate est, quid meminerimus? Atque his de rebus et splendida est eorum et illustris oratio. Atque his tribus generibus honestorum notatis quartum sequitur et in eadem pulchritudine et aptum ex illis tribus, in quo inest ordo et moderatio. Ea possunt paria non esse. Maximas vero virtutes iacere omnis necesse est voluptate dominante. Non dolere, inquam, istud quam vim habeat postea videro; Id enim ille summum bonum eu)qumi/an et saepe a)qambi/an appellat, id est animum terrore liberum. Mihi quidem Antiochum, quem audis, satis belle videris attendere.

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.
Bonum integritas corporis: misera debilitas.
Scisse enim te quis coarguere possit?
Sed non alienum est, quo facilius vis verbi intellegatur, rationem huius verbi faciendi Zenonis exponere.

In contemplatione et cognitione posita rerum, quae quia deorum erat vitae simillima, sapiente visa est dignissima.
Quae cum magnifice primo dici viderentur, considerata minus probabantur.
Ipse Epicurus fortasse redderet, ut Sextus Peducaeus, Sex.
Erat enim res aperta.

Quis istud, quaeso, nesciebat?

Quae cum dixisset paulumque institisset, Quid est? Qui igitur convenit ab alia voluptate dicere naturam proficisci, in alia summum bonum ponere? Quos nisi redarguimus, omnis virtus, omne decus, omnis vera laus deserenda est. Avaritiamne minuis? At Zeno eum non beatum modo, sed etiam divitem dicere ausus est. Quod, inquit, quamquam voluptatibus quibusdam est saepe iucundius, tamen expetitur propter voluptatem.

Praeclare, inquit, facis, cum et eorum memoriam tenes, quorum uterque tibi testamento liberos suos commendavit, et puerum diligis. Cave putes quicquam esse verius. Omnium enim rerum principia parva sunt, sed suis progressionibus usa augentur nec sine causa; Magni enim aestimabat pecuniam non modo non contra leges, sed etiam legibus partam. Restant Stoici, qui cum a Peripateticis et Academicis omnia transtulissent, nominibus aliis easdem res secuti sunt. Quo modo autem optimum, si bonum praeterea nullum est? Comprehensum, quod cognitum non habet? Ego autem tibi, Piso, assentior usu hoc venire, ut acrius aliquanto et attentius de claris viris locorum admonitu cogitemus. Nam Metrodorum non puto ipsum professum, sed, cum appellaretur ab Epicuro, repudiare tantum beneficium noluisse; Rhetorice igitur, inquam, nos mavis quam dialectice disputare?

Et quod est munus, quod opus sapientiae?
Videmus igitur ut conquiescere ne infantes quidem possint.
Praetereo multos, in bis doctum hominem et suavem, Hieronymum, quem iam cur Peripateticum appellem nescio.
Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit?

Nos commodius agimus. Tuo vero id quidem, inquam, arbitratu. At eum nihili facit; Nam e quibus locis quasi thesauris argumenta depromerentur, vestri ne suspicati quidem sunt, superiores autem artificio et via tradiderunt. Graecum enim hunc versum nostis omnes-: Suavis laborum est praeteritorum memoria. Ita fit beatae vitae domina fortuna, quam Epicurus ait exiguam intervenire sapienti. Incommoda autem et commoda-ita enim estmata et dustmata appello-communia esse voluerunt, paria noluerunt. Est autem eius generis actio quoque quaedam, et quidem talis, ut ratio postulet agere aliquid et facere eorum. Expectoque quid ad id, quod quaerebam, respondeas. Familiares nostros, credo, Sironem dicis et Philodemum, cum optimos viros, tum homines doctissimos. An potest cupiditas finiri? Sed tamen omne, quod de re bona dilucide dicitur, mihi praeclare dici videtur. Quis enim confidit semper sibi illud stabile et firmum permansurum, quod fragile et caducum sit? Itaque primos congressus copulationesque et consuetudinum instituendarum voluntates fieri propter voluptatem;

Non potes, nisi retexueris illa. Quid, cum volumus nomina eorum, qui quid gesserint, nota nobis esse, parentes, patriam, multa praeterea minime necessaria? Ita fit illa conclusio non solum vera, sed ita perspicua, ut dialectici ne rationem quidem reddi putent oportere: si illud, hoc; Certe nihil nisi quod possit ipsum propter se iure laudari. Quis istum dolorem timet? Videsne ut, quibus summa est in voluptate, perspicuum sit quid iis faciendum sit aut non faciendum?

Sed in rebus apertissimis nimium longi sumus.

Hoc dictum in una re latissime patet, ut in omnibus factis re, non teste moveamur. Quae enim dici Latine posse non arbitrabar, ea dicta sunt a te verbis aptis nec minus plane quam dicuntur a Graecis. Amicitiam autem adhibendam esse censent, quia sit ex eo genere, quae prosunt. Estne, quaeso, inquam, sitienti in bibendo voluptas? Semovenda est igitur voluptas, non solum ut recta sequamini, sed etiam ut loqui deceat frugaliter. Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Ergo in eadem voluptate eum, qui alteri misceat mulsum ipse non sitiens, et eum, qui illud sitiens bibat? Age, inquies, ista parva sunt. Respondent extrema primis, media utrisque, omnia omnibus. Polemoni et iam ante Aristoteli ea prima visa sunt, quae paulo ante dixi. Si verbum sequimur, primum longius verbum praepositum quam bonum.

Sed tamen enitar et, si minus multa mihi occurrent, non fugiam ista popularia. Ita relinquet duas, de quibus etiam atque etiam consideret. Duarum enim vitarum nobis erunt instituta capienda. Atque ut a corpore ordiar, videsne ut, si quae in membris prava aut debilitata aut inminuta sint, occultent homines? Ergo id est convenienter naturae vivere, a natura discedere. Sit, inquam, tam facilis, quam vultis, comparatio voluptatis, quid de dolore dicemus? Istam voluptatem perpetuam quis potest praestare sapienti? Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;

Post enim Chrysippum eum non sane est disputatum. Primum Theophrasti, Strato, physicum se voluit; Tamen aberramus a proposito, et, ne longius, prorsus, inquam, Piso, si ista mala sunt, placet. Atque ab his initiis profecti omnium virtutum et originem et progressionem persecuti sunt. Sit ista in Graecorum levitate perversitas, qui maledictis insectantur eos, a quibus de veritate dissentiunt. Curium putes loqui, interdum ita laudat, ut quid praeterea sit bonum neget se posse ne suspicari quidem. Summum ením bonum exposuit vacuitatem doloris;

Quod autem meum munus dicis non equidem recuso, sed te adiungo socium.
Sed quanta sit alias, nunc tantum possitne esse tanta.
Nos paucis ad haec additis finem faciamus aliquando;
Nam, ut paulo ante docui, augendae voluptatis finis est doloris omnis amotio.

Verum esto: verbum ipsum voluptatis non habet dignitatem, nec nos fortasse intellegimus.
Age sane, inquam.
Traditur, inquit, ab Epicuro ratio neglegendi doloris.